Ga naar inhoud

Verstoring van vogels door recreatie. Literatuurstudie van verstoringsgevoeligheid en overzicht van maatregelen. Deel 1 Hoofdrapport

Algemene literatuurstudie in opdracht van Vogelbescherming Nederland over het effect van recreatie op vogels. Het rapport beschrijft verstoringsafstanden, bufferzones, de impact per type recreatie en maatregelen (zonering, voorlichting, handhaving). Het gaat niet specifiek over de casus Schutterij Sint Andreas of de Schande.

Gegevens

VeldWaarde
Vanvogelbescherming (opdrachtgever)
Datum2022-03-31

Verwijst naar

Geen verwijzingen.

Verwezen door

Andere berichten in dit document

Bron

  • Document: zk-76815-schutterij-woo-prov/krijgsveld-2022-verstoring-van-vogels-geanonimiseerd.pdf
  • Zaak: zk-76815-schutterij-woo-prov
  • Inventarisnummer: 95
  • Pagina: 1
  • PDF openen

Tekst

Verstoring van vogels  
door recreatie

Literatuurstudie van 
verstoringsgevoeligheid en  
overzicht van maatregelen

Deel 1 Hoofdrapport

Verstoring van vogels  
door recreatie

Literatuurstudie van verstoringsgevoeligheid  
en overzicht van maatregelen

Deel 1 Hoofdrapport

Colofon

Verstoring van vogels door recreatie. Literatuurstudie van verstoringsgevoeligheid en

overzicht van maatregelen. Deel 1 Hoofdrapport.

Dit rapport is geschreven in opdracht van Vogelbescherming Nederland, Postbus 925,

3700 AX Zeist; 030 - 69 37 700, info@vogelbescherming.nl.

Wijze van citeren:

(2022). Verstoring van vogels door recreatie.

Literatuurstudie van verstoringsgevoeligheid en overzicht van maatregelen. Deel 1 hoofdrapport

& deel 2 soortbesprekingen. Uitgave Vogelbescherming Nederland, Zeist.

Datum: 31 maart 2022

Erratum d.d. 24 juni 2022: Bijlage 3, figuur p.102 en foto p.111 gecorrigeerd.

Kader ‘Effecten van geluid op vogels’:

Vormgeving en infographics: Designimals,

Beeldredactie:

Tekstredactie:

Overname van teksten en figuren uit dit rapport is mogelijk met toestemming

van Vogel­bescherming Nederland en auteurs.

Inhoud

Voorwoord	
6

Dankwoord	
7

Samenvatting	
8

1	
INTRODUCTIE	
11

1.1	
Aanleiding	
11

1.2	
Doel en achtergrond van dit rapport	
12

1.3	
Ontwikkeling van recreatie in Nederland	
13

1.4	
Studies naar de effecten van recreatie	
15

1.5	
Leeswijzer	
16

2	
AANPAK, DEFINITIES EN ONDERZOEKSVRAAG	
17

2.1	
Relevante definities	
18

2.2	
Afbakening literatuurstudie	
21

2.3	
Aanpak literatuurstudie	
22

2.4	
Behandelde recreatievormen	
23

2.5	
Soortselectie en indeling biotopen	
23

3	
DE GEVOLGEN VAN VERSTORING VOOR VOGELS	
24

3.1	
Fysiologie en gedrag	
26

3.2	
Reproductie en overleving	
30

3.3	
Populatiegrootte	
34

3.4	
Draagkracht leefgebied	
36

4	
VERSTORINGSGEVOELIGHEID EN VERSTORINGSAFSTANDEN	
45

4.1	
Verschillen in verstoringsreacties	
47

4.2	
Tolerantie en gewenning	
54

4.3	
Vluchtafstanden	
60

4.4	
Verstoringsduur, -percentage en verplaatsing	
63

4.5	
Verstoringsgevoeligheid	
66

4.6	
Bufferzones	
69

5	
VERSTORING PER TYPE RECREATIE	
95

5.1	
Intensiteit, duur & frequentie	
98

5.2	
Voorspelbaarheid en gedrag van de recreant	
98

5.3	
Snelheid en geluid	
100

5.4	
Impact van recreatievormen vergeleken	
100

5.5	
Effect van de diverse recreatievormen	
105

6	
HOE BEPERKEN WE HET EFFECT VAN RECREATIE?	
124

6.1	
Strategie 1 – Zonering en slim combineren van functies	
126

6.2	
Strategie 2 – Voorlichting	
132

6.3	
Strategie 3 – Handhaving	
135

6.4	
Aanpak van en keuzes in maatregelen	
136

Literatuurlijst	
149

BIJLAGEN

Bijlage 1	 Bronnen voor verstoringspercentage, verstoringsduuren verplaatsingsafstanden	 182

Bijlage 2	 Achtergrond bij berekening van verstoringsgevoeligheid	
183

Bijlage 3	 Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen	
184

Bijlage 4	 Achtergrond bij bepalen minimale naderingsafstanden	
191

Bijlage 5	 Effecten van recreatievormen vergeleken	
195

KADERS

•	 Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten	
39

•	 Effecten van geluid op vogels	
75

•	 Muziekfestivals	
83

•	 Vuurwerk	
89

•	 Drones	
120

•	 Wetgeving en verstoring	
138

•	 Lezenswaardige literatuur	
144

Voorwoord

Wat is dat toch heerlijk, om buiten in de natuur je hoofd te verzetten. Al wandelend over het

strand snuif je de frisse lucht op, je kletst met je vrienden over van alles en nog wat. Meeuwen,

scholeksters en drieteenstrandlopers vliegen op en je geniet van het schouwspel. Iedereen blij,

je kunt er weer tegenaan in de komende werkweek.

Zo herkenbaar, dit! Door de coronacrisis trekken we meer dan ooit naar buiten, de natuur in.

Naar het strand, het bos in, over de stille heide, het water op. Op de fiets, lekker op een kleedje

in het warme zand, in een zeilboot, op je surfplank, met je loopclubje. We zijn met z’n allen in

onze prachtige natuur op vele manieren actief – of juist niet, dat mag ook. Onze behoefte aan

natuur is groot.

Maar we wonen in een dichtbevolkt land. Zeker: we hebben als mensen recht op ontspanning in

de natuur, het is zo vanzelfsprekend. Natuur is goed voor lichaam en geest. Natuur verwondert,

prikkelt, inspireert en heeft een positief effect op ons stressniveau. Maar natuur is méér dan

een decor voor onze activiteiten. Onze leefomgeving is bijvoorbeeld ook de leefomgeving voor

vogels waarvoor wij verantwoordelijkheid dragen, een verantwoordelijkheid die zelfs wettelijk

is vastgelegd.

Recreatie werkt op allerlei manieren verstorend op vogels. En als vogels dezelfde taal zouden

spreken, hadden ze zich al lang laten horen. Door verstoring worden ze genoodzaakt hun gedrag

te veranderen. Daardoor worden ze van hun voedsel afgesneden, worden hun levenskansen

verminderd en komt hun voorplanting in gevaar. Voor sommige vogelsoorten is recreatiedruk

de belangrijkste factor voor hun achteruitgang. Dit rapport gaat precies over alle effecten die

de diverse vormen van recreatie heeft op vogels. Het is een degelijke review van alle beschik-

bare kennis.

Het goede nieuws is dat we met de kennis uit dit rapport ook de effecten van recreatie op vogels

kunnen verminderen. We kunnen op een verantwoorde manier genieten van vogels en natuur.

Door rekening te houden met vogels, door te zoneren in tijd en ruimte, door begrip en draagvlak

bij het grote publiek te krijgen. Het is op allerlei manieren mogelijk om recreatie te combineren

met bescherming van vogels en natuur. Niet altijd en overal, maar wel vaak en op veel plaatsen.

Volgens Vogelbescherming Nederland en de ANWB is het goed mogelijk om de stakeholders

op het gebied van natuurbescherming en recreatie te verenigen. Met als gezamenlijk doel het

delen van de ruimte, met respect voor natuur en vogels. Want een wereld zonder vogels is toch

saaier, stiller, met minder kleur en beweging.

Floris van Hest 	
	
	
	
Marga de Jager

Directeur Vogelbescherming Nederland 	 	
Bestuursvoorzitter ANWB

Verstoring van vogels door recreatie
  6

Dankwoord

Veel Wetlandwachten van Vogelbescherming Nederland hebben ons op basis van hun ervaringen

in het veld inzichten gegeven over de effectbeperkende maatregelen die gepresenteerd worden

in dit rapport. Zij geven aan welke maatregelen ze tegenkomen in hun beschermingsgebied en

hoe effectief die zijn.

Hoe de recreatiedruk in Nederland zich heeft ontwikkeld in de afgelopen jaren, kon mede in-

zichtelijk worden gemaakt doordat cijfers hierover ter beschikking werden gesteld door Rederij

Doeksen, Stichting Het National Park De Hoge Veluwe, Pim Nouwens van Visit Veluwe, Erik

Meijles van de Rijksuniversiteit Groningen en Marieke Kuipers van PWN.

Dirk van Straalen (DMP) voorzag ons van gegevens over verstoorde en onverstoorde wetlands

in de Delta. Petra Manche hielp met de analyse van de gegevens van vogels in verstoorde en

onverstoorde wetlands. Martin Poot las de soortteksten kritisch door en voorzag ze van waarde­

volle aanvullingen.

Hans Slabbekoorn schreef, als internationaal gerenommeerd deskundige op het gebied van de

verstorende effecten van geluid op dieren, het kader in dit rapport over de effecten van geluid

op vogels.

Binnen Vogelbescherming functioneerden de volgende personen als inhoudelijke begeleidings-

groep en/of hebben anderszins bijgedragen aan dit rapport: Marijke van de Staak, Leo Bruinzeel,

Ruud van Beusekom, Astrid Doesburg, Harm Dotinga, Roef Mulder, Nico Korporaal en Noor van

der Hoeven.

Dit rapport is in de eerste plaats een review. De inzichten die konden ontstaan in deze review

zijn volledig afhankelijk van de vele onderzoeken naar verstoring door recreatie die daaraan ten

grondslag liggen. We danken zowel de onderzoekers als de vele opdrachtgevers voor hun visie

en inspanningen om het onderzoek te (laten) doen en voor het publiceren van de resultaten.

Verstoring van vogels door recreatie
  7

Samenvatting

Recreatiedruk en vogels

Voor wie buiten is, is verstoring een ongrijpbaar verschijnsel. Een vogel blijft gewoon zitten of

hij vliegt weg, zonder dat dat direct verdere consequenties lijkt te hebben. Die enkele recreant

(die ieder individu tenslotte is) is ook niet wat maakt dat verstoring zo’n belangrijk thema is voor

vogels. Het venijn zit hem erin dat de permanente stroom aan mensen of activiteiten maakt dat

vogels keer op keer hun natuurlijk gedrag onderbreken. Het is dan ook de hoge recreatie-inten-

siteit waardoor sprake is van vaak substantiële effecten.

Met het stijgende aantal mensen in het kleine Nederland, neemt de recreatiedruk in onze na-

tuurgebieden gestaag toe. Dit effect wordt nog versterkt door de gestaag toenemende verste-

delijking, waardoor een steeds groter aantal mensen op een steeds kleiner wordend oppervlak

aan buitengebied haar ontspanning probeert te vinden. Voor natuurbeschermers is dit een lastig

dilemma. Enerzijds is natuurbeleving belangrijk voor iedereen, en niet minder voor de natuur

zelf die er indirect baat bij heeft wanneer mensen haar kennen en waarderen. Anderzijds heeft

de hoge recreatiedruk forse invloed op vogelpopulaties.

Sinds de vorige versie van dit rapport (Krijgsveld et al. 2008) is veel nieuw onderzoek gedaan

naar verstoring. Deze studies maken duidelijk dat recreatie in zijn huidige vorm op grote schaal

grote negatieve effecten heeft op soortsamenstelling, verspreiding en aantallen van Nederlandse

vogels. Dit kan beheerders inzichten geven om effectieve maatregelen te treffen om recreatie

in goede banen te leiden, en zo effecten op vogels te beperken.

Doel rapport en nieuwe inzichten

In dit rapport geven we een geactualiseerd overzicht van de kennis over effecten die recreatie

heeft op vogels, en van de maatregelen die ingezet kunnen worden om deze effecten te beper-

ken. Op basis van de literatuur en deskundigenoordeel zijn inzichten in effecten toegepast op

de Nederlandse biotopen en soorten. Verstoringsafstanden zijn daarbij geactualiseerd.

De belangrijkste verstoringsbronnen op een rij

•	
Waterrecreatie heeft een zeer grote impact, door de combinatie van grote verstorings­

afstanden (waarbij hele oppervlaktes water leeg-verjaagd worden), lange verstoringsduren

en hoge percentages verstoorde vogels;

•	
Op land hebben wandelen en fietsen op zich relatief weinig effect, maar is de impact vooral

groot door de hoge intensiteit waarmee dit voor kan komen;

•	
Luchtrecreatie leidt tot de grootste vluchtafstanden, maar deze verstoring is doorgaans kort

van duur en niet frequent, en onder die voorwaarden is de impact beperkt. Van langzamere

vliegtuigen of verstoringsbronnen die op één plek in de lucht bewegen is de impact juist

heel groot;

•	
Snellere, lawaaiiger en onvoorspelbaarder recreatievormen hebben een grotere impact.

Denk aan speedboten, kitesurfers, helikopters (HS 5, kader geluid);

•	
Impact op vogels is groter naarmate het gebied opener is; de effecten reiken dan verder en

Verstoring van vogels door recreatie
  8

hebben zo een groter en langduriger verstorend effect. Op het water en op het strand reikt

het effect van recreatie daardoor verder dan in het bos;

•	
Met name in open gebieden (kust, meren) waar verstoringsbronnen over grote afstanden

worden opgemerkt, en in gebieden met een zeer hoge recreatiedruk (bossen, stranden) zijn

de effecten van recreatie aanzienlijk (HS4).

De belangrijkste gevolgen op een rij

•	
Of recreatie wezenlijke gevolgen heeft, hangt af van vorm, duur en frequentie van de recre-

atie. Een tijdelijke verstoring heeft doorgaans weinig consequenties; alert zijn en opvliegen

voor predatoren is immers aan de orde van de dag voor vogels (§4.1, 5.1);

•	
Recreatie in zijn huidige vorm heeft op grote schaal effecten op veel soorten in alle biotopen,

resulterend in lagere aantallen en/of lager broedsucces. Hierdoor is de draagkracht voor

vogels van veel recreatief druk bezochte gebieden in Nederland al substantieel verlaagd

(§3.3 en 3.4, kader recreatiedruk en vogels op meren). Verstoring is dus een vorm van ver-

slechtering van leefgebied;

•	
Voor broedende vogels bestaan effecten uit lagere broeddichtheden en broedsucces, o.a.

door stress (meetbaar in hormoonconcentraties: §3.1) en predatie. Voor pleisterende vogels

bestaan effecten uit verlaagde dichtheden en veranderd gebiedsgebruik; veroorzaakt door

verminderde voedselopname, hoger energieverbruik en het verlaten van optimale rust- en

foerageergebieden (§3.2).

•	
Gewenning is iets anders dan tolerantie. Bij gewenning leren individuele vogels door ervaring

dat een verstoringsbron ongevaarlijk is, maken ze daardoor een andere inschatting van de

situatie, en reageren om die reden niet meer. Bij tolerantie verdraagt de vogel het risico dat

de mens vormt, omdat andere belangen zwaarder wegen. Maar omdat de vogel de recreant

dan nog steeds als gevaarlijk beschouwt, kunnen nog steeds effecten optreden, bijvoorbeeld

op het broedsucces of op de kans dat de vogel langere tijd in het gebied blijft. Hierdoor kan

uiteindelijk de draagkracht van een gebied verslechteren. Bij gewenning treden deze nega-

tieve effecten niet op. Het verschil tussen tolerantie en gewenning is dus belangrijk (§4.2).

De belangrijkste maatregelen op een rij

•	
Voorspelbaarheid in de bewegingen van mensen vergroten. Daarmee neemt de gevaarfactor

af en kan gewenning toenemen, waardoor de verstorende effecten kleiner worden. Denk

aan vaste routes en vaargeulen (§4.2, 5.2).

•	
Recreatievrije gebiedsdelen zijn nodig in de biotopen met de hoogste impact van recreatie,

bijvoorbeeld in specifieke seizoenen en op specifieke locaties. Door gebieden efficiënt in te

richten zodat recreanten niet overal komen, wordt ruimte geboden aan vogels/soorten die

niet goed tegen verstoring kunnen. De Boschplaat op Terschelling, de Oostvaardersplassen

en de Veluwe zijn hier een voorbeeld van (§6.1).

•	
Door minimale naderingsafstanden ofwel bufferzones aan te houden ten opzichte van vo-

gelsoorten worden effecten voorkomen (§4.6);

•	
Drie strategieën leiden, onder voorwaarden toegepast en slim gecombineerd, tot verminde-

ring van verstoring: zonering, communicatie/educatie en handhaving. Zonering is te realiseren

door afsluiting in ruimte of in tijd, (on)aantrekkelijk maken van gebieden, en doordachte si-

tuering van functies (paden, recreatievormen, voorzieningen); communicatie is een effectief

Verstoring van vogels door recreatie
  9

middel om bewustzijn te vergroten en zo de impact van verstoring te verkleinen. Borden of

flyers werken wanneer de informatie navolgbaar is en aangeeft wat waar waarom niet kan,

maar ook waar het dan wél kan; handhaving is een belangrijke voorwaarde voor de effecti-

viteit van maatregelen. In de regel zijn al deze methoden nodig (HS 6);

•	
Effectieve maatregelen komen tot stand door eerst een analyse van het gebruik van het

gebied (door zowel recreanten als vogels) te maken, en voor beide de gewenste doelen te

bepalen.

Verstoring van vogels door recreatie
  10

Foto Chris van Rijswijk

Introductie

Hoofdstuk 1 
Introductie

1.		Introductie

Hoofdstuk 1.	
Introductie

1.1  Aanleiding

Mensen gaan om allerlei redenen de natuur in: een frisse neus halen, met de hond een lekkere

wandeling maken, buiten sporten, mooie natuurfoto’s maken of vogels kijken, gewoon even de

benen strekken, of tot rust komen. De Nederlandse natuurgebieden zijn overwegend opengesteld

voor publiek. Dat is ook belangrijk: elke persoon geniet op zijn eigen manier van het buiten zijn,

groen en natuur zijn belangrijk voor ons welbevinden, en door de verbinding met de natuur

ontstaat ook de behoefte deze te willen behouden (Zaradic et al. 2009, Marzluff & Swift 2017).

Nederland is echter een dichtbevolkt land. Per vierkante kilometer wonen er zo’n 500 mensen,

en de mate van verstedelijking is navenant hoog. Het totale oppervlak aan beschermde en

onbeschermde natuurrijke gebieden wordt met de toenemende verstedelijking in hoog tempo

kleiner. De degradatie en fragmentatie van deze gebieden is niet alleen in Nederland maar

wereldwijd de belangrijkste oorzaak van het verlies aan biodiversiteit (Newbold et al. 2015). De

hoge bevolkingsdichtheid en toenemende verstedelijking betekenen een hoge en toenemende

recreatiedruk in het buitengebied. Zeker in 2020, toen door het Corona-virus een hoop andere

vrijetijdsbestedingen wegvielen en een vakantie in het buitenland ook niet mogelijk was, wer-

den de Nederlandse natuurgebieden massaal opgezocht. Het bezoek aan natuurgebieden lag

daardoor 25-40% hoger dan in de voorgaande jaren (zie §1.3).

Verstoring van vogels door recreatie
  11
Verstoring van vogels door recreatie
  11

Verstoring van vogels door recreatie
  11

Hoofdstuk 1.	
Introductie

Al die recreatie heeft verstorende effecten op de vaak kwetsbare natuur. In een groeiend aantal

meta-studies zijn verstorende effecten van recreatie op dieren op grote schaal aangetoond

(Steven et al. 2011, Larson et al. 2016, Bötsch et al. 2018, Doherty et al. 2021). Steven et al. bij-

voorbeeld reviewden 69 wetenschappelijke studies naar de effecten van recreatie op vogels,

waarvan maar liefst 61 een negatief effect aantoonden.

Met de toenemende recreatiedruk neemt daarom ook de noodzaak toe om recreatie op zo’n

manier te sturen dat de impact op de natuur zo klein mogelijk blijft. Hiertoe is inzicht nodig in

waar die effecten dan uit bestaan en wanneer en waarom ze optreden. In dit rapport reiken we

op het gebied van vogels de kennis aan die hierover beschikbaar is.

1.2  Doel en achtergrond van dit rapport

Review van effecten op vogels

Dit overzichtsrapport betreft vele studies omtrent verstoring van vogels door recreatie. De

belangrijkste resultaten van nationale en internationale studies worden erin besproken. Deze

resultaten zijn geplaatst in het licht van de Nederlandse situatie, met voor Nederland belangrijke

vogelsoorten en Nederlandse recreatievormen. Tevens wordt besproken hoe verstoring werkt;

welke processen maken dat een vogel minder of meer verstoord wordt. De bevindingen zijn

veralgemeniseerd en toegankelijk gemaakt in tabellen, waarmee per biotoop en per soortgroep

inzicht verkregen kan worden in het te verwachten verstorende effect. Daarnaast vindt u een

overzicht van maatregelen om verstoring door recreatie te beperken en hun effectiviteit. Het

rapport is daarmee niet alleen een samenvattend document van wetenschappelijke kennis, maar

ook een naslagwerk bij (de advisering voor) beheer en beleid.

Dit rapport is een geactualiseerde versie van twee voorgaande rapporten (Krijgsveld et al.

2004b, Krijgsveld et al. 2008) en vervangt de vorige versies.

Toepassing en wijze van interpretatie verstoringsafstanden

De verzamelde kennis in deze uitgave is bedoeld als hulpmiddel om mogelijke effecten in te

kunnen schatten van bestaande gebruiksvormen, van inrichting en beheer alsmede van nieuwe

plannen en/of projecten met name op het gebied van recreatie. Om dit te faciliteren, hebben

we de resultaten die beschreven zijn in de literatuur zoveel mogelijk vertaald naar algemeen

toepasbare inzichten. De verstoringsafstanden die in het rapport zijn beschreven zijn echter

gebaseerd op bestaand onderzoek in bestaande unieke situaties. De vorige rapportages werden

veelvuldig gebruikt in natuurtoetsen en effectenstudies. Daarbij werden gepresenteerde soort-

specifieke verstoringsafstanden geregeld als absolute waarden gehanteerd en los van andere

ecologisch relevante factoren als verstoringsduur en -intensiteit, jaarcyclus en motivatie van

de vogels. Deze studie geeft goede handvatten voor natuurtoetsen, maar de tabellen zijn niet

bedoeld noch bruikbaar als ‘kookboek’ voor beoordelingen. We wijzen er op dat de getallen

altijd in de juiste context moeten worden gebruikt en dat het beter is om locatie-specifiek

ecologisch onderzoek uit te voeren.

Verstoring van vogels door recreatie
  12

Hoofdstuk 1.	
Introductie

1.3  Ontwikkeling van recreatie in Nederland

Balmford et al. (2015) berekenden dat jaarlijks maar liefst 8 miljard mensen een bezoek brengen

aan de natuurparken in de wereld, waarvan 80% in de VS en Europa. Ook in Nederland, het

dichtstbevolkte land van Europa op Malta na, leidt de hoge bevolkingsdichtheid ertoe dat de

recreatiedruk in de natuurgebieden hoog is. En die druk neemt steeds verder toe. Het aantal

recreanten in de Nederlandse natuurgebieden groeit gestaag.

Zeker in 2020, het jaar dat de wereld getroffen werd door het coronavirus, trokken we massaal

de natuurgebieden in (Wandelnet factsheet corona 20201). Op de Veluwe was het aantal over-

nachtingen op campings en in huisjes tijdens de zomervakantie 20-40% hoger in coronajaar

2020 dan in 2019 (gegevens VisitVeluwe.nl2). In de overige maanden was de bezetting vaak

juist substantieel lager. Op de Hoge Veluwe was het in het coronajaar 2020 juist rustiger dan

‘normaal’ (zie fig 1.1). Dit kwam doordat veel van de reguliere bezoekers niet konden komen: het

Kröller-Müller-museum was gesloten, bezoeken uit het buitenland waren onmogelijk, en mid-

delbare scholen waren dicht (mond. med. Stichting Het Nationale Park De Hoge Veluwe). Ook

op de Waddeneilanden was het rustiger dan normaal, waardoor bijvoorbeeld strandbroeders

direct een hoger broedsucces hadden (Kleefstra 2020). In het Noordhollands Duinreservaat

nam de recreatiedruk juist enorm toe; hier waren in 2020 30% meer bezoeken dan in 2019. Op

alle mooie dagen in het voorjaar en de zomer was het daar zo druk als normaliter op zondagen

(gegevens PWN3).

60000

800000

50000

700000

600000

40000

aantal bezoekers

500000

aantal parkeerders op zondag

30000

400000

Nationaal Park de Hoge Veluwe

Noordhollands Duinreservaat

300000

20000

2000 2002 2004 2006 2008 2010
2012
2014
2016
2018 2020

2000 2002 2004 2006 2008 2010
2012
2014
2016
2018
2020

Figuur 1.1	 Ontwikkeling recreatie Hoge Veluwe en Noordhollands Duinreservaat. Het aantal bezoekers op de Veluwe was 
lange tijd min of meer constant, maar toont de afgelopen 10 jaar een stijgende lijn en is in die tijd met 25% toegeno-
men. In de duinen is het aantal bezoeken sinds 2000 met ca. 30% toegenomen (bronnen: Veluwe: 2008-2020 Stichting 
het Nationale Park de Hoge Veluwe; 2002-2007 GOBT 2008 – toeristische cijfers Gelderland 2002-2007; Noordhollands 
Duinreservaat: PWN).

1  www.wandelnet.nl/feiten-cijfers

2  https://slider.toerismevan.nl/toerisme-in-gelderland-tijdens-corona/?slide=8

3  Puur Water & Natuur; gegevens met dank aan Marieke Kuipers, PWN.

Verstoring van vogels door recreatie
  13

Hoofdstuk 1.	
Introductie

Maar liefst twee derde van de Nederlanders (11 miljoen) wandelt voor hun plezier. De helft van de

wandelaars vertrekt daarbij te voet vanuit huis, een kwart pakt de auto om naar een startpunt

te rijden. De helft van de Nederlanders (8 miljoen) fietst voor hun plezier (Wandelnet, cijfers

20201). Mensen wandelen en fietsen vooral in de omgeving van hun huis, wat betekent dat vooral

rond de grote steden de recreatiedruk in de natuurgebieden hoog is (Langers 2018). Landelijk

gebied en bos zijn daarbij verreweg de meest favoriete bestemmingen; landelijk gebied veelal

doordeweeks omdat het dichtbij huis is, bos vooral in het weekend.

Bezoekersaantallen van verschillende natuurgebieden laten de groei in recreatie goed zien.

Het aantal bezoekers op de Hoge Veluwe bijvoorbeeld neemt sinds 2012-2013 toe, en was in

2019 maar liefst 25% hoger dan 10 jaar eerder (fig. 1.1). In het Noordhollands Duinreservaat is

het aantal bezoeken van 2000 tot 2019 toegenomen met 25% (fietsers) tot 40% (wandelaars).

Dit gebied ontvangt jaarlijks maar liefst zo’n 5 miljoen bezoeken (fig. 1.1). Rond de Waddenzee

is het beeld iets anders. Het aantal recreanten op Terschelling toont al decennia een gestaag

stijgende lijn (fig. 1.2) (weergegeven aan de hand van het aantal passagiers dat per veerdienst

naar Terschelling is vervoerd, in een prachtige langjarige dataset gepubliceerd door Sijtsma et

al. 2008). Recreatie door vaarrecreanten op de Waddenzee zelf lijkt echter niet verder toe te

nemen: sinds 2005 neemt het aantal passages door de sluizen van en naar de Waddenzee zelfs

af (fig. 1.2). De verklaring hiervoor is dat passanten langer in de havens blijven liggen (Sijtsma

et al. 2008, Kooistra 2019, Meijles et al. 2019). Daarmee neemt weliswaar de recreatie op de

eilanden verder toe, maar ogenschijnlijk de vaarrecreatie op de Waddenzee niet.

Met de toenemende aantallen recreanten neemt ook de druk op de natuur toe, en daarmee de

noodzaak om de kennis over de effecten van recreatie te actualiseren en de mogelijkheden in

kaart te brengen om deze effecten te beperken.

500000

200000

Waddenzee

400000

150000

passagiers veerdienst Terschelling
sluispassages Waddenzee

300000

100000

200000

# sluispassages

50000

100000

# passagiers veerdienst Terschelling

0

0

1930
1940
1950
1960
1970
1980
1990
2000
2010
2020

Figuur 1.2	 Ontwikkeling recreatie 
Wad­den­gebied. Aantal passagiers 
op de veerdienst naar Terschel-
ling (bron: 1930-2003 Sijtsma et al. 
2008; 2003-2020 Rederij Doeksen), 
en aantal sluispassages door de 6 
grote Waddenzeesluizen (bron: 
Meijles et al. 2019). Het aantal pas-
sagiers op veerdiensten vertoont 
een blijvend stijgende lijn. Ook 
het aantal eilandovernachtingen 
in de Waddenhavens neemt toe, 
ondanks het sinds 2007 dalende 
aantal sluispassages. Dit doordat 
boten langer in de havens blijven 
liggen.

Verstoring van vogels door recreatie
  14

Hoofdstuk 1.	
Introductie

1.4  Studies naar de effecten van recreatie

Met de toenemende recreatiedruk in natuurgebieden is ook het aantal studies naar de effecten

van recreatie op de natuur toegenomen. De eerste studies naar de effecten van verstoring ver-

schenen halverwege de jaren zestig, en namen snel toe in aantal tot een piek eind jaren tachtig.

Keller vond in 1995 in een literatuuronderzoek 200 studies naar het effect van verstoring op

vogels (Keller 1995). Mengak et al. onderzochten 25 jaar later de effecten van menselijke ver-

storing op uitsluitend steltlopers, en citeerden daarbij maar liefst zo’n 175 publicaties (Mengak

et al. 2019). In 2016 onderzochten Larson et al. de effecten van recreatie wereldwijd op dieren,

en analyseerden daarvoor 274 artikelen. In 93% daarvan werd een effect van recreatie ge-

meld, en 60% van die effecten betrof een negatief effect. Onder vogels (40% van de studies)

kwamen vooral negatieve effecten op roofvogels en steltlopers veel voor (Larson et al. 2016).

De hoeveelheid studies waarin voor vele soorten negatieve gevolgen van allerhande soorten

verstoring wordt aangetoond is daarmee bijzonder groot.

Dankzij deze veelheid aan onderzoek neemt langzamerhand de kennis over verstoring toe, wat

helpt om tot een goede oordeelsvorming te komen over de mogelijke invloed van recreatie op

vogels. Desondanks blijft het van het grootste belang om in elke situatie goed na te denken

over de impact die een verstoring op een vogel kan hebben: wat is de duur en intensiteit van

de verstoring; zegt een verstoringsafstand wel iets over het effect dat de verstoring heeft op

de lokale populatie?

Deze kennis kan worden toegepast in beoordelingen over bestaand of toekomstig recreatief

gebruik, met name waar het gebieden betreft met een beschermde status, zoals speciale be-

schermingszones onder de Vogelrichtlijn. Met de huidige kennis dat recreatie wel degelijk ne-

gatieve effecten heeft op de soortsamenstelling, de verspreiding en de aantallen van vogels,

noopt dit beheerders om maatregelen te treffen om recreanten in goede banen te leiden en zo

effecten op vogels te beperken (zie HS 6).

11 Miljoen Neder­​­landers

wandelen voor hun

plezier. Vooral in de

omgeving van hun huis.

Daardoor is vooral rond

steden de recreatiedruk

in natuurgebieden hoog.

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  15

Hoofdstuk 1.	
Introductie

1.5  Leeswijzer

Na deze inleiding en een methodisch hoofdstuk (HS 2) waarin de werkwijze, keuze van soorten,

biotopen en recreatievormen uiteen worden gezet, is het rapport onderverdeeld in twee delen.

In deel 1 (hoofdrapport) behandelen we de effecten van recreatie op vogels in algemene zin:

•	 Gevolgen van verstoring voor vogels (HS 3);

•	 Factoren die de impact van verstoring bepalen (HS 4);

•	 Impact van de verschillende vormen van recreatie (HS 5), en tot slot;

•	 Hoe beperken we het effect van recreatie? (HS 6).

In deel 2 (soortbesprekingen) behandelen we de effecten van recreatie per biotoop. Voor de

soorten waarvoor die biotopen van belang zijn, en met de recreatievormen die in die biotopen

voorkomen:

•	 Indeling van soorten over biotopen en toelichting op de werkwijze (HS 7);

•	 Bos (HS 8);

•	 Hei, hoogveen & vennen (HS 9);

•	 Moeras (HS 10);

•	 Zoete meren (HS 11);

•	 Rivieren & beken (HS 12);

•	 Boerenland (HS 13);

•	 Kust, strand & duinen (HS 14);

•	 Zee & grote zoute wateren (HS 15).

Daarnaast behandelen we in zeven kaders een aantal specifieke onderwerpen die zijdelings

aan verstoring door recreatie gerelateerd zijn:

•	 Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten;

•	 Lezenswaardige literatuur;

•	 Geluid;

•	 Muziekfestivals;

•	 Vuurwerk;

•	 Drones;

•	 Wetgeving en verstoring.

Verstoring van vogels door recreatie
  16

Foto Marc Guyt / Agami

2.	Aanpak, definities en 
onderzoeksvraag

Hoofdstuk 2 
Aanpak, definities en 
onderzoeksvraag

Hoofdstuk 2.	Aanpak, definities 
en onderzoeksvraag

Dit rapport bevat een overzicht van effecten van recreatie en van maatregelen om deze effecten

te voorkomen of te beperken. Het overzicht is tot stand gekomen op basis van een review van

de verstoringsliteratuur aangaande vogels, en geïnterpreteerd voor de Nederlandse vogelpo-

pulatie en biotopen met de kennis en expertise van de auteurs.

Actualisatieslag

Het rapport is een geactualiseerde versie van twee voorgaande rapporten (Krijgsveld et al.

2004b, Krijgsveld et al. 2008), beide opgesteld in opdracht van Vogelbescherming Nederland.

Dit rapport betreft een update; alle kennis uit het 2008-rapport is in de huidige versie opge-

nomen, en is geactualiseerd op basis van nieuwe literatuur. Het rapport vervangt daarmee het

2008-rapport.

Verstoring van vogels door recreatie
  17
Verstoring van vogels door recreatie
  17

Hoofdstuk 2.	
Aanpak, definities en onderzoeksvraag

Ten opzichte van de vorige versies is het volgende gewijzigd:

•	 Aanvulling met verschenen literatuur vanaf 2008. Sindsdien is veel gepubliceerd over het

onderwerp, met veel voorbeelden waaruit blijkt dat recreatie een grote impact kan hebben

op een veelheid aan soorten;

•	 Actualisatie naar huidige inzichten ten aanzien van o.a. effecten, verstoringsafstanden,

gewenning en verstoringsgevoeligheid;

•	 Bespreking van effecten van nieuwe verstoringsbronnen: o.a. drones, vogelfotografen, sup-

pen, paramotoren en paragliden;

•	 Actualisatie van kennis over relevante vogelsoorten op basis van de huidige beschermde

status van de diverse vogelsoorten;

•	 Effecten van recreatie uitgewerkt per biotoop;

•	 Overzicht van mogelijkheden om effecten van recreatie te beperken, op basis van literatuur

en ervaringen uit het veld;

•	 Inzicht in de impact van recreatie in belangrijke Nederlandse vogelgebieden op dit moment,

aan de hand van een aantal case studies;

•	 Informatiekaders over verstoringsvormen die niet direct recreatie betreffen maar die hier

wel aan gerelateerd zijn en die wel op vergelijkbare wijze verstorend kunnen zijn voor vogels,

zoals drones, vuurwerk en muziekfestivals.

2.1  Relevante definities

Het begrip ‘verstoring’ heeft aangaande vogels een ruime betekenis door de grote variatie

in oorzaken en effecten van het verschijnsel. In deze review wordt onder verstoring verstaan:

‘Alle reacties van gedragsmatige of fysiologische aard van vogels die het gevolg zijn van aan-

wezigheid van mensen’.

Feitelijk gaat het daarbij altijd om een verstoringsbron (zoals een wandelaar of een kitesurfer)

die leidt tot een verstoringsreactie van een vogel of groep vogels. Voor de duidelijkheid en

leesbaarheid van de tekst wordt dit onderscheid steeds zoveel mogelijk benoemd.

Het begrip recreatie omvat alle vrijetijdsbestedingen die worden uitgeoefend in natuurrijke

omgevingen en daarmee potentieel in de nabijheid van vogels. In dit rapport is de recreant, al

dan niet met een vervoermiddel, altijd de verstoringsbron.

Verstoringsreacties

De verstoringsreactie kan uiteenlopen van een verhoogde hartslag tot een permanent vertrek

uit een gebied. Door deze reactie kan bij de vogels een verlies van tijd en energie optreden,

mogelijk doorwerkend op reproductiesucces of overleving (zie fig. 3.1), wat uiteindelijk leidt tot

een verminderde draagkracht van het leefgebied. Met de volgende indeling van verstorings­

reacties duiden we de consequenties van verstoring:

1.	 Onrust: alle reacties van gedragsmatige of fysiologische aard van vogels die het gevolg zijn

van aanwezigheid van recreanten;

2.	 Vertrek: alle reacties die leiden tot verplaatsingen van vogels die het gevolg zijn van

Verstoring van vogels door recreatie
  18

Hoofdstuk 2.	
Aanpak, definities en onderzoeksvraag

aanwezigheid van recreanten;

3.	 Verslechtering draagkracht leefgebied: permanente verslechtering van het leefgebied als

gevolg van de aanwezigheid van recreanten; gebied wordt langdurig ongeschikt als foerageer-

of rustgebied, broedsucces is lager en vestiging door broedende vogels is minder.

Maten voor verstoringsafstanden

Met verstoringsafstand wordt bedoeld: de afstand waarbinnen vogels negatieve effecten

ondervinden van een naderende verstoringsbron. Meestal wordt de afstand bedoeld waarop

vogels alert worden (alertafstand), of waarop ze opvliegen of wegvluchten (vluchtafstand, in

het Engels flight initiation distance of FID). Algemeen wordt daarbij aangenomen dat vogels

die heel dicht benaderd kunnen worden, het minst gevoelig voor verstoring zijn. Hoewel dit

het geval kan zijn (bijvoorbeeld bij groepen foeragerende vogels), kunnen er andere processen

meespelen waardoor juist het tegenovergestelde aan de orde is (bijvoorbeeld bij vogels die

op een nest zitten en daarom pas op het allerlaatste moment weg zullen vluchten, zie §3.2 en

4.1). Een heel kleine verstoringsafstand betekent in die gevallen niet dat de vogel goed tegen

verstoring kan, maar juist dat de verstoring grote gevolgen kan hebben voor de vogel. De vlucht-

afstand is voor niet-broedende vogels dan ook een toepasselijker maat voor verstoring dan

voor vogels die ook eieren of kuikens moeten verdedigen. Voor die vogels kan beter een maat

voor verstoringsafstand gebruikt worden waarin op zijn minst ook effecten op het broedsucces

verdisconteerd zijn, zoals een bufferzone waarbuiten effecten verwaarloosbaar zijn. Informatie

over vluchtafstanden kan dus niet geïnterpreteerd worden zonder andere factoren daarin te

betrekken (zie HS 4 Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden).

Verstoringsafstand is feitelijk een zuiverder begrip dan vluchtafstand, omdat dat de afstand is

waarbinnen een vogel verstoord raakt. De verstoringsafstand kan dan ook verstoring van vogels

op nesten omvatten. Maar wat is de verstoringsafstand dan wel en hoe kwantificeer je die? Juist

omdat verstoring op diverse wijze tot uiting kan komen, is een eenduidige verstoringsafstand

moeilijk te definiëren. In een van zijn eerste artikelen beschreef Blumstein de alertafstand als

goede maat voor fitness-gerelateerde effecten van verstoring (Blumstein et al. 2005). Deze

maat was namelijk, samen met de verstoringsfrequentie, goed gecorreleerd met effecten die

van invloed konden zijn op de fitness, zoals voedselopname. Ook Martínez-Abraín et al. conclu-

deerden dat de alertafstand een goede afstand is om verstoring in een broedkolonie meeuwen

te voorkomen (Martínez-Abraín et al. 2008a). Deze alertafstand is eigenlijk hetzelfde als de

detectieafstand, namelijk de afstand waarbij de vogel voor het eerst een dreiging opmerkt.

Feitelijk is dit een goeie parameter om verstoringseffecten te bepalen, omdat het zuiver weer-

geeft wanneer de vogel de verstoringsbron opmerkt. De alertafstand kan nuttig zijn om vast te

stellen of de vogel hinder ondervindt van recreanten, vooral bij vogels die op een nest zitten, of

in situaties waar voldoende voedselopname cruciaal is. In veel andere gevallen heeft het alert

zijn echter heel weinig negatieve consequenties voor voedselopname, reproductief succes of

overlevingskansen. Alertafstanden zijn bovendien minder eenduidig vast te stellen dan vlucht-

afstanden, en ervaring en afstemming tussen onderzoekers is hier dan ook van belang (Guay

et al. 2013b). Het nadeel van alle gestandaardiseerde verstoringsafstanden is dat weliswaar

aspecten als grootte van de vogel en openheid van het habitat erin zijn betrokken, maar niet

per se de impact die de verstoring heeft op de vogel.

Verstoring van vogels door recreatie
  19

Hoofdstuk 2.	
Aanpak, definities en onderzoeksvraag

Verstoringsgevoeligheid betreft de mate waarin een verstoring effect heeft op overleving of

reproductief succes van een vogel. Verstoringsgevoeligheid wordt bepaald door een combinatie

van soortspecifieke eigenschappen (zoals verstoringsafstand) en locatie- en situatiespecifieke

factoren (zoals fase in het broedseizoen, conditie van de vogel, openheid van het leefgebied).

Veelvuldig wordt in natuurtoetsen de term verstoringsgevoeligheid gekoppeld aan een vogel-

soort. Dan wordt bijvoorbeeld gesteld dat roerdompen verstoringsgevoeliger zijn dan blauwe

reigers. Dat is inherent onjuist, omdat de verstoringsgevoeligheid afhankelijk is van locatie en

situatie. Doorgaans bedoelt men dat de vluchtafstanden verschillend zijn of dat het permanent

verlaten van leefgebieden bij de ene soort sneller optreedt dan bij de andere soort. Maar in de

regel is deze afstand of reactie weliswaar soortspecifiek maar vooral ook locatie- en situatie-

specifiek. Het landschap en zijn bewoners zijn erg bepalend voor de reactie op een stimulus

(zie HS 3 Effecten van verstoring en §4.5 voor een kwantificatie van verstoringsgevoeligheid).

In deel 2 van dit rapport (HS 7 t/m 15) is om deze reden een overzicht van verstorende effecten

per biotoop (leefgebied; bv. bos, meren, kust & duinen) gemaakt. Hier wordt voor elk biotoop

de impact van recreatieve verstoring besproken voor de soorten die in die biotoop voorkomen.

Parameters waarmee verstoring wordt bepaald

•	 fysiologische veranderingen

•	 verstoringsafstand

•	 percentage verstoorde vogels

•	 duur dat vogels verstoord zijn

•	 afstand van verplaatsing na een verstoring

•	 dichtheid foeragerende, pleisterende of broedende vogels

•	 broedsucces

•	 soortenrijkdom in een gebied

•	 type, frequentie, intensiteit, duur en gedrag van de verstoringsbron

Vooral het percentage vogels dat verstoord wordt en de duur dat ze verstoord zijn spelen

hierin een grote rol die vaak ten onrechte genegeerd wordt. Ook de aard en het gedrag van de

verstoringsbron heeft een grote invloed op de verstoringsafstand die eveneens vaak en ten

onrechte genegeerd wordt.

Bij onderzoek naar de effecten van verstoring op vogeldichtheid of soortenrijkdom, wordt

vaak geen rekening gehouden met het feit dat een gebied al verstoord kan zijn op het moment

dat een beoordeling van een nieuwe verstoringsbron gedaan wordt. De aantallen vogels kun-

nen dan in de uitgangssituatie al verlaagd zijn. In dit proces kunnen bepaalde soorten uit een

biotoop verdwijnen, terwijl ze wel afhankelijk zijn van deze biotoop. Of ze worden vervangen

door andere, minder kritische soorten. Een heidegebied bijvoorbeeld herbergt een heel ander

soortenspectrum dan een woonwijk, met heel andere eisen aan de leefomgeving. Om te kunnen

bepalen of de aantallen verlaagd zijn door de verstoringsbron is het daarom noodzakelijk om te

weten hoeveel vogels er in het betreffende gebied aanwezig zijn bij afwezigheid van verstoring.

Meestal is dit niet bekend, en wordt het probleem opgelost door gebieden te selecteren die qua

habitat vergelijkbaar zijn voor de betreffende soort (zie HS 6).

Verstoring van vogels door recreatie
  20

Hoofdstuk 2.	
Aanpak, definities en onderzoeksvraag

2.2  Afbakening literatuurstudie

De effecten van recreatie op vogels zijn zeer divers. Er is dan ook een grote hoeveelheid litera-

tuur over dit onderwerp beschikbaar. Uit dit aanbod zijn die onderwerpen geselecteerd waarbij

wordt ingegaan op de volgende aspecten:

•	 De directe effecten van de diverse vormen van recreatie. Hiermee wordt verstoring van

vogels bedoeld die optreedt door de directe aanwezigheid en het gedrag van bijvoorbeeld

wandelaars, motorboten en dergelijke in een gebied. Het onderzoek beperkt zich tot versto-

ring ten gevolge van visuele stimuli en geluid;

•	 Maatregelen om verstoring door recreatie te beperken. Doel hierbij is het geven van voorbeel-

den van effectieve verstoringsbeperkende maatregelen, en een handvat voor het uitwerken

van zulke maatregelen in uiteenlopende leefgebieden.

Naast de effecten van ‘pure recreatievormen’ (zie §2.5), behandelen we enkele activiteiten en

onderwerpen die raken aan recreatie, die aan populariteit hebben gewonnen en in de vorige

versie niet aan bod zijn gekomen. Dat wat bekend is uit de literatuur over deze activiteiten/

onderwerpen wordt in een aantal aparte kaders weergegeven:

•	 Muziekfestivals in de open lucht, openluchttheaters of -concerten. Dit is een activiteit die

heel anders is dan wat wordt verstaan onder recreatie, waarbij mensen zich verpozen in de

natuur. Omdat het aantal muziekfestivals in natuurrijke gebieden aanzienlijk is toegenomen

de afgelopen jaren, en omdat veel van de effecten die op kunnen treden nauw verbonden

zijn aan de effecten van recreatie, is in een kader aandacht besteed aan dit onderwerp. Het

kader over effecten van geluid sluit hier nauw op aan;

•	 Vuurwerk. Deze activiteit gaat veelal samen met de hierboven genoemde festivals. Om een

oordeel over het al dan niet toestaan van vuurwerk te kunnen geven, is inzicht in de effecten

nuttig. Ook aan dit onderwerp is daarom een kader gewijd;

•	 Drones worden meer en meer in recreatieve zin gebruikt. Omdat drones veelal ook profes-

sioneel worden ingezet, gaat de beschikbare verstoringsliteratuur vaak over deze professi-

onele toepassingen. De bestaande inzichten over de verstorende effecten van drones in al

deze toepassingen wordt daarom toegelicht in een kader.

Inzicht in de effecten

van vuurwerk helpt om

te kunnen bepalen waar

en wanneer het kan

worden toegestaan.

Foto Pixabay

Verstoring van vogels door recreatie
  21

Hoofdstuk 2.	
Aanpak, definities en onderzoeksvraag

•	 In het kader ‘Wetgeving en verstoring’ komt kort het juridisch aspect aan bod. Wat zegt

de Nederlandse wetgeving over verstoring van vogels door recreatie? Dit is bedoeld om de

juridische Nederlandse praktijk omtrent dit onderwerp te schetsen en geenszins als een

uitputtend overzicht van jurisprudentie.

Buiten beschouwing laten we de verstorende effecten van onderstaande activiteiten, tenzij

relevant in het kader van verstoring door recreatie:

•	 Veranderingen in leefgebied door fysiek contact (bijvoorbeeld beschadiging van (oever)

vegetatie, nesten of vertroebeling van het water), door het toevoegen van stoffen (o.a.

vervuiling, uitzetten vis, etensresten recreanten) of door ruimtebeslag/habitatverlies bij de

aanleg van aan recreatie gerelateerde voorzieningen;

•	 Onderzoeksactiviteiten, waarbij bijvoorbeeld nesten actief worden opgezocht. Zie hiervoor

bv. Götmark (1992) en Ibanez-Álamo et al. (2012);

•	 Jacht. Dit wordt kort besproken in §4.2 in het kader van sensitisatie. Incidenteel komt jacht

aan de orde waar het gerelateerd is aan verstoring van vogels, zoals voor bufferzones van

enkele ganzen- en eendensoorten;

•	 Verlichting is een vorm van verstoring, die ook wel optreedt in samenhang met recreatie

(zoals verlichting van parkeerplaatsen, fiets- en wandelpaden. In een review van Spoelstra

& Visser (2013) over effecten van licht op vogels staan veel nuttige referenties over dit

onderwerp.

2.3  Aanpak literatuurstudie

Het rapport van 2008 is gebruikt als basisbron. Dit is aangevuld met literatuur over het on-

derwerp die sinds 2008 is verschenen (ruim 200 publicaties) of die sinds het vorige rapport is

gevonden. In totaal 180 publicaties zijn gebruikt voor gegevens over vluchtafstanden (zie HS 4).

Voor het vinden van literatuur is, naast kennis van de auteurs over nieuwe studies, gebruik

gemaakt van online platforms en zoekmachines, zoals Research Gate, Web of Science, Google

Scholar en Google zelf. Sinds 2008 hebben deze platforms een sterke ontwikkeling doorgemaakt,

waarmee publicaties over het onderwerp relatief eenvoudig zijn te vinden. Voor de zoekopdrach-

ten zijn met name Engelse en Nederlandse zoektermen gebruikt. Wetenschappelijke studies

worden grotendeels in het Engels gepubliceerd en zijn daarmee goed afgedekt. Grijze literatuur

daarentegen omvat vrijwel uitsluitend studies uit Nederland en Groot-Brittannië, in mindere

mate aangevuld met rapportages uit de VS, Australië, België en Duitsland. Grijze literatuur uit

andere delen van Europa ontbreekt door de taalbarrière vrijwel geheel.

Het overzicht van maatregelen om verstoring te beperken is, aanvullend op de literatuur, tot

stand gekomen door informatie te verzamelen van wetlandwachten van Vogelbescherming

Nederland. Zij hebben goede input geleverd over zowel een scala aan maatregelen in de Ne-

derlandse praktijk als over de effectiviteit van die maatregelen.

Verstoring van vogels door recreatie
  22

Hoofdstuk 2.	
Aanpak, definities en onderzoeksvraag

2.4  Behandelde recreatievormen

Recreatie in Nederland kent vele vormen, eigenlijk zoveel als het landschap te bieden heeft. De

meest voorkomende vormen van recreatie zijn in dit rapport behandeld, alsook recreatievormen

die weliswaar niet per se veel voorkomen maar wel een grote impact kunnen hebben op vogels,

bijvoorbeeld doordat ze in open habitats uitgeoefend worden.

Ook aan een aantal relatief nieuwe recreatievormen is aandacht besteed:

•	 kitesurfen

•	 drones

•	 jetski’s

•	 mountainbikes en fatbikes

•	 geocaching

•	 natuurfotografie.

De effecten van de verschillende typen verstoringsbronnen zijn terug te vinden in HS 5, samen

met de verschillen in effecten tussen die typen. Onder de biotopen (HS 8 t/m 15) worden de effec-

ten van de diverse recreatievormen op de daar voorkomende vogelsoorten in detail behandeld.

2.5  Soortselectie en indeling biotopen

In HS 8 t/m HS 15 worden de effecten van recreatie op een groot aantal aandachtsoorten be-

sproken, onderverdeeld naar de biotoop waar deze soorten voorkomen.

Er is gekozen voor een indeling naar biotoop, omdat de leefomgeving van een soort in sterke

mate bepaalt welke recreatievormen er voorkomen en hoe de lokaal aanwezige soorten reageren

op die verstoring (zie §2.1 kopje verstoringsgevoeligheid).

De gekozen biotopen onderscheiden zich door de recreatievormen die er voorkomen, door de

gevoeligheid van het landschap (open of gesloten, toegankelijk of ontoegankelijk), en natuurlijk

ook door de soorten die er voorkomen in verschillende periodes van het jaar (broedtijd versus

winter).

Zowel de selectie van soorten als de indeling over de biotopen wordt besproken in HS 7. Kort

samengevat worden alle rodelijstsoorten en vogelrichtlijnsoorten behandeld.

Verstoring van vogels door recreatie
  23

Foto Jouke Altenburg

3.	De gevolgen van verstoring voor 
vogels

Hoofdstuk 3 
De gevolgen van verstoring voor 
vogels

Hoofdstuk 3.	De gevolgen van 
verstoring voor vogels

Hoofdstuk samengevat

•	 Of recreatie wezenlijke gevolgen heeft, hangt af van vorm, duur en frequentie van de recre-

atie. Een tijdelijke verstoring heeft doorgaans weinig consequenties; alert zijn en opvliegen

voor predatoren is immers aan de orde van de dag voor vogels;

•	 Wanneer door verstoring verlies aan draagkracht optreedt is sprake van wezenlijke verstoring.

Dit is aan de orde wanneer door verstoring broedsucces en overlevingskansen afnemen, of

de dichtheid van broedende, foeragerende of rustende vogels omlaag gaat. In algemene zin

is dan sprake van verslechtering van het leefgebied;

•	 Voor broedende vogels kan verstoring leiden tot afname in dichtheid van broedparen en/

of broedsucces, zoals door stress en toegenomen predatie. Ook wanneer foeragerende

oudervogels verstoord worden kan het broedsucces afnemen doordat jongen niet genoeg

voedsel krijgen of doordat ouders langer van het nest of de kuikens weg zijn;

•	 Buiten de broedperiode kan verstoring leiden tot verminderde voedselopname, hoger ener-

gieverbruik, en het verlaten van optimale rust- en foerageergebieden;

•	 Recreatie in zijn huidige vorm heeft op grote schaal effecten op veel soorten in alle biotopen,

resulterend in lagere aantallen en/of lager broedsucces. Hierdoor is de draagkracht voor

vogels van veel recreatief drukbezochte gebieden in Nederland al substantieel verlaagd;

•	 Met name in open gebieden (kust, meren) waar verstoringsbronnen over grote afstanden

worden opgemerkt en waar vaak een zeer hoge recreatiedruk is, is dit het geval.

Verstoring van vogels door recreatie
  24
Verstoring van vogels door recreatie
  24

Verstoring van vogels door recreatie
  24

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

In dit hoofdstuk geven we een overzicht van de belangrijkste processen die bepalen of een

vogel verstoord wordt, en waarom vogels verschillend reageren op recreatie. We geven daarbij

inzicht in de gevolgen van verstoring voor vogels en vogelpopulaties. Verstoring kan op een

viertal niveaus tot uiting komen (fig 3.1).

1.	 Fysiologische effecten en gedragsveranderingen

2.	 Reproductie en overleving

3.	 Populatiegrootte

4.	 Draagkracht leefgebied en biodiversiteit

In de volgende paragrafen behandelen we elk van deze niveaus meer in detail. Kort samengevat

komt het hier op neer: verstoring van individuele vogels kan zichtbare en onzichtbare effecten

hebben (fig 3.1). Fysiologische reacties van een dier zijn onzichtbare effecten, zoals een

verhoogde hartslag of veranderde hormoonspiegels door stress. Vaak zijn deze effecten mild,

en helpen ze het dier in een staat van paraatheid te komen in reactie op de verstoringsbron.

Wanneer stress lang aanhoudt kan dit echter negatieve gevolgen hebben voor broedsucces

of overleving. Gedragsveranderingen zijn zichtbare effecten, zoals opkijken, stoppen met

foerageren, of wegvliegen van individuele vogels of van hele groepen vogels. Beide typen ef-

fecten zijn een directe reactie op de verstoringsbron en hebben op korte termijn vaak weinig

consequenties voor individu of populatie. Volgend op deze directe reacties kunnen op de lan-

gere termijn echter ernstiger indirecte gevolgen optreden, zoals effecten op verspreiding en

op reproductie en overleving, en daarmee uiteindelijk ook op de populatiegrootte. Wanneer

broedsucces en overleving afnemen, en effecten op populatieniveau optreden, vermindert

daarmee de draagkracht van het leefgebied voor die soort, en verslechtert het leefgebied.

Al deze aspecten worden in de volgende paragrafen verder toegelicht.

directe effecten
indirecte effecten

POPULATIE­GROOTTE

OVERLEVING &  
REPRODUCTIE

FYSIOLOGISCHE &  
GEDRAGSVERANDERINGEN

VERSTORING 
•	
Duur
•	
Frequentie
•	
Type
•	
Voorspelbaarheid

Effecten op populatie:
•	
Verspreiding/dispersie
•	
Dichtheid

Effecten op overleving:
•	
Wintersterfte
•	
Predatierisico
•	
Habitatverlies

Fysiologische effecten:
•	
Stress
•	
Energie-uitgave
•	
Conditie

Schaal:
•	
Lokaal
•	
Landelijk
•	
Hele flyway

Gedragsmatige effecten:
•	
Opvliegen
•	
Onrust
•	
Voedselopname
•	
Samenstelling van groepen

Effecten op reproductie:
•	
Vestigingskans
•	
Legselgrootte
•	
Nestsucces
•	
Groei kuikens
•	
Verplaatsing opgroeigebied

DRAAGKRACHT VAN GEBIED GAAT ACHTERUIT

Fig 3.1 	De manier waarop verstoring kan uitwerken op een individuele vogel of een populatie. Fysiologische en gedrags-
veranderingen werken door op reproductie en/of overleving en uiteindelijk op populatiegrootte. Directe effecten (fysiolo-
gische en/of gedragsmatige veranderingen) en indirecte effecten spelen hierin een rol. De aandachtsstreepjes geven aan 
welke processen daarbij van invloed zijn. Verstoring kan zo de draagkracht van een leefgebied voor vogels verminderen.

Verstoring van vogels door recreatie
  25

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

3.1  Fysiologie en gedrag

Fysiologische effecten

Verstoring induceert een stressreactie die zich kan uiten in een verandering in fysiologie en

gedrag. Deze reactie is een belangrijk overlevingsmechanisme dat het dier in staat stelt om

adequaat te reageren op gevaar (Wingfield & Kitaysky 2002) en zich zo te redden uit penibele

situaties (Angelier et al. 2009). Voorbeelden van stressreacties zijn verhoogde hartslag of ver-

hoogde concentraties stresshormonen zoals glucocorticoïden of corticosteroïden (Millspaugh

& Washburn 2004). Initieel kan deze stressreactie dus geen kwaad. Langdurige blootstelling

aan stressoren kunnen echter wel nadelige effecten hebben. Een verhoogde hartslag betekent

namelijk ook een hogere energie-uitgave (Storch et al. 1999, Bisson et al. 2011, Haase et al. 2016).

En langdurig verhoogde concentraties stresshormonen hebben allerlei cumulatieve effecten

zoals dieetveranderingen, verlies aan gewicht of spiermassa door verhoogde energie-uitgave

en ziektes (Blanchard et al. 2003, Wingfield 2018) en leiden op termijn tot negatieve effecten

op lichaamscondities, voortplanting en overleving van adulten en/of kuikens (Breuner 2011,

Strasser & Heath 2013, Bötsch et al. 2020). Bij langdurige, frequente of grote stress kunnen

dus problemen ontstaan.

Stressreacties zijn daarmee een goede indicator voor verstoring. Ely et al. (1999) en ook

Ackerman et al. (2004) lieten bijvoorbeeld heel mooi zien dat kolganzen een 3x tot ruim 4x

zo hoge hartslag hadden als ze door een verstoring opvlogen dan in niet-verstoorde omstan-

digheden, en een 1,5 tot 2x zo hoge hartslag wanneer ze alert waren. In situaties waarbij een

vogel geen ogenschijnlijke gedragsverandering laat zien (bijvoorbeeld omdat hij op de eieren

blijft zitten) kan op basis daarvan verkeerd geconcludeerd worden dat de vogel niet verstoord

wordt. Fysiologische parameters zijn in zulke situaties een betere maat om te oordelen of

verstoring optreedt dan gedragsveranderingen. Op dezelfde manier kan de fysiologische re-

actie ook inzichtelijk maken of gewenning optreedt. De hartslag van vireo’s bijvoorbeeld (een

Amerikaanse zangvogel) was na een verstoring slechts heel kort verhoogd en zakte snel terug

naar normaal, wat op gewenning duidt (Bisson et al. 2011). Bij Amerikaanse scholeksters werd

een vergelijkbaar resultaat gevonden; bij eerste nadering van een verstoringsbron verhoogde

de hartslag. Maar nadat de vogel vervolgens een inschatting had gemaakt of er gevaar was of

niet, keerde de hartslag terug naar normaal (bij een overvliegend vliegtuig) of verliet de vogel

het nest (bij een naderende wandelaar) (Borneman et al. 2014). Hüppop & Hagen (1990) lieten

aan de hand van hartslagfrequentie zien dat scholeksters wenden aan allerlei recreatievormen,

maar alleen dan wanneer die bronnen voorspelbaar voor ze waren. Tekenend is dit proces ook

bij zeevogels op de Galapagos Eilanden, die bekend staan om hun grote mate van tamheid,

waarbij bezoekers tot op enkele meters van broedende vogels kunnen komen. Het blijkt echter

dat de hartslag van vogels die op minder dan achttien meter werden benaderd, toenam tot een

factor vier (Jungius & Hirsch 1979).

Studies aan stresshormonen laten wat ingrijpender effecten van verstoring door recreatie

zien dan die aan hartslagfrequenties. Auerhoenders bijvoorbeeld vermijden gebieden waar

geskied en gewandeld wordt (Coppes et al. 2017). Vogels dichter bij deze verstoorde gebieden

hadden hogere concentraties stresshormonen in het bloed dan vogels verder weg, wat poten-

tieel gevolgen kan hebben voor conditie en overleving (Thiel et al. 2008a, Thiel et al. 2008b).

Kuikens van kool- en pimpelmezen in een bos hadden minder antistoffen in hun bloed wanneer

Verstoring van vogels door recreatie
  26

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

ze aan meer recreatie waren blootgesteld, als gevolg van verhoogde corticosteron-niveaus.

Hierdoor hadden deze mezen een slechter uitvliegsucces (Bötsch et al. 2020). Dat verhoogde

concentraties stresshormonen iets zeggen over het optreden van verstoringseffecten, blijkt

ook uit het feit dat ze samen met andere effecten van verstoring optreden, zoals opvliegen en

langer foerageren om te compenseren voor foerageertijd die eerder verloren is gegaan door

een verstoring (onderzoek door Tarjuelo et al. (2015) aan kleine trappen). Zeker bij chronische

stress door permanente verstoring komen de consequenties van verhoogde concentraties

stresshormonen aan het licht, zoals bij permanente blootstelling aan het geluid van wegverkeer

(Strasser & Heath 2013) (zie kader over geluid). Overigens reageerden de pimpelmezen in het

onderzoek van Bötsch et al. niet alleen op recreanten, maar op vergelijkbare wijze op koolme-

zen: de competitie om nestholtes genereerde voor de kleinere pimpelmezen ook veel stress. Dit

geeft goed de moeilijkheden weer van het onderzoek naar de effecten van langdurige stress

op dieren (Crespi et al. 2013).

Over het algemeen lijkt de impact van stress door verstoring mild van aard. Tegelijkertijd is er

nog veel onbekend over de relaties tussen hormonen, voortplanting en overleving, en de voor-

beelden geven aan dat zelfs kleine veranderingen in concentraties stresshormonen negatieve

effecten kunnen hebben op broedsucces en doorstroom van vogels in verstoorde gebieden.

Gedragsveranderingen

Gedragsveranderingen zijn in het veld eenvoudiger vast te stellen dan fysiologische reacties.

Ook effecten op broedsucces, overleving of populatiegrootte zijn veel moeilijker vast te stellen

(zie fig. 3.1). Verreweg de meeste studies gaan daarom over verstoringsafstanden. Er verschij-

nen echter steeds vaker meta-analyses waarin effecten van recreatie op grote schaal geduid

worden. Informatieve voorbeelden waarin verstoringsafstanden gebruikt worden om algemene

patronen in verstoringsgevoeligheid te duiden zijn de studies van Blumstein et al. (2005), Møller

(2008b), Møller et al. (2014), (Samia et al. 2017) en Dertien et al. (2021). Dit is mogelijk dankzij

het groeiende aantal publicaties over verstoring van vogels, in combinatie met het beschik-

baar komen van grote databestanden over gebiedsgebruik van zowel vogels als mensen, over

verstedelijking en over beschikbaarheid van leefgebied (zie ook §3.3 over populatie-effecten).

De verstoringsafstand waarop vogels alert worden of opvliegen voor een verstoringsbron zegt

veel over de impact van een verstoring. Als een foeragerende vogel niet stopt met foerageren

bij een naderende verstoringsbron, wordt aangenomen dat er geen sprake is van verstoring.

Door vast te leggen bij welke afstand de vogel wel alert wordt, en vooral bij welke afstand hij

opvliegt, kan dus ook bepaald worden bij welke afstand verstoring uitgesloten kan worden. Er

zijn ondertussen zeer veel verstoringsafstanden verzameld en gepubliceerd. Bij wijze van voor-

beeld: Livezey et al. (2016) publiceerden een database met 2.177 vluchtafstanden van broeden-

de vogels en 34.775 vluchtafstanden van niet-broedende vogels (zie ook §4.3 over verstorings-

afstanden). Hoewel verstoringsafstanden soortspecifiek zijn, zijn ze ook afhankelijk van heel

veel andere factoren. Denk aan wind, kou, openheid van het habitat, het soort verstoringsbron

en het gedrag van die verstoringsbron, groepsgrootte, voedselbeschikbaarheid ter plekke,

voedselbeschikbaarheid elders, territorialiteit en bovenal of de vogel op eieren of kuikens zit

of niet. Verstoringsafstanden kunnen dus ook niet zonder meer gebruikt worden om te bepalen

of een vogel in andere situaties wel of niet verstoord wordt, maar moeten altijd zorgvuldig

Verstoring van vogels door recreatie
  27

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

ecologisch geïnterpreteerd worden. De laatste jaren worden mede om die reden vaker buffer-

zones of drempelwaardes gebruikt, om effecten van verstoring te voorkomen; zie bijvoorbeeld

de review van Dertien et al. (2021) over drempelwaarden om verstoring door recreatie te voor-

komen. Bij bufferzones wordt een meer integrale beoordeling gemaakt van het effect van een

verstoringsbron dan alleen op basis van een verstoringsafstand. In HS 4 gaat we in detail in op

verstoringsafstanden.

Verstoring leidt tot

minder foerageertijd en

­hogere ­energie-uitgaves.

Voor ganzen kan dit

tot problemen leiden,

omdat ze veel tijd nodig

hebben om te foerage-

ren, en hun vliegkosten

hoog zijn (zie §3.4).

Foto Herman Feenstra

De voedselopname kan worden beïnvloed door verstoring. Zowel verhoogde alertheid (vaker

opkijken, alarmeren) als vluchtgedrag kan de verstoorde vogels confronteren met extra ener-

gie-uitgaven of met tijdverlies, waarvoor door extra voedselopname of extra foerageertijd

gecompenseerd moet worden. Voedselopname is minder eenvoudig te bepalen dan een versto-

ringsafstand, maar is wel een gedragsverandering die gemeten kan worden in het veld. Soms

worden modelmatige berekeningen van voedselopname en energiehuishouding van individuen

toegepast om verstoringseffecten te bepalen (Nolet et al. 2016, Van der Kolk et al. 2020c).

Grémillet et al. (1995) berekenden zo op basis van de energiehuishouding van aalscholvers

de gevolgen van een verstoring van 30 minuten in een aalscholverkolonie: een extra voedsel­

behoefte van 23 gram vis per aalscholver, of maar liefst 23 kilo voor een doorsnee kolonie. Niet

elke verstoring leidt evenwel direct tot een toename in energie-uitgave of voedselopname. Veel

verstoringen kunnen door vogels worden opgevangen door tijdelijk intensiever te foerageren.

Een voorbeeld hiervan is een populatie kleine trappen in Spanje, die na de weekenden, wanneer

er altijd veel verstoring was door zowel jacht als recreatie, proportioneel meer tijd besteedden

aan foerageren (Tarjuelo et al. 2015). Vogels in getijdengebieden, zoals in de Delta en de Wad-

denzee, zijn bijvoorbeeld gevoelig voor effecten op voedselopname, omdat ze alleen kunnen

foerageren tijdens de laagwaterperiodes. Veel studies laten zien dat vogels minder foerageren

in verstoorde dan in onverstoorde gebieden (zoals wulpen in Li et al. 2020). Afhankelijk van

de omstandigheden kunnen soorten dit verlies al dan niet compenseren. Scholeksters in de

Waddenzee bijvoorbeeld hadden weinig last van straaljageroefeningen op de Vliehors, behalve

in vorstperioden in de winter, wanneer een hoge voedselbehoefte gepaard gaat met een lage

voedselbeschikbaarheid. Onder die omstandigheden had een verstoring veel meer effect, wat de

overlevingskansen kan verlagen (Van der Kolk et al. 2020c). Scholeksters en wulpen verhoogden

Verstoring van vogels door recreatie
  28

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

na verstoorde situaties de snelheid waarmee ze prooien vangen (Fitzpatrick & Bouchez 1998)

en strandlopers gingen meer ’s nachts foerageren (Burger & Gochfeld 1991). Hudson grutto’s

(Hudsonian godwit) daarentegen foerageerden significant minder in Chileense baaien bij een

betrekkelijk lage recreatiedruk van honden en wandelaars, dan in rustige baaien (86% vs 81%;

Navedo et al. 2019). Yasué (2005) liet een vergelijkbaar resultaat zien voor kleinere soorten

steltlopers (kleinste strandloper (least sandpiper) en Amerikaanse bontbekplevier (­semipalmated

plover), en ook aan ganzen, reigers, rallen en aalscholvers zijn studies gedaan waaruit naar

voren komt dat door recreatie een verlies aan foerageertijd kan optreden (zie bv. Riddington

et al. 1996, Burger & Gochfeld 1998 en Velando & Munilla 2011).

Of zulke verloren foerageertijd gecompenseerd kan worden, is vooral afhankelijk van de inten-

siteit, frequentie en duur van de verstoring (zie HS 5), en ook van o.a. de kwaliteit van het

habitat en de conditie van de vogel, helemaal als de vogel wegvliegt naar een ander gebied. Zo

zijn scholeksters in de Waddenzee die vooral op wormen foerageren, gevoeliger voor tijdsverlies

door o.a. verstoring dan scholeksters die vooral schelpdieren eten op de wadplaten. Ineffici-

ënte scholeksters zijn eerder beperkt in hun mogelijkheden om te compenseren voor verloren

foerageertijd, en zijn daardoor kwetsbaarder voor de gevolgen van verstoring (Van der Kolk et

al. 2020b). Vergelijkbare effecten van foerageerstrategie zijn gevonden voor wulpen in China

(Li et al. 2020). Dergelijke effecten zijn zeker niet beperkt tot steltlopers in intergetijdengebie-

den. Ook alpenkraaien op een beschermd eiland voor de kust van Bretagne (Ouessant) hadden

onvoldoende tijd om het verlies aan foerageertijd te compenseren. Door de hoge recreatiedruk

besteedden zij maar liefst 50% minder tijd aan foerageren dan verwacht. In combinatie met

het verlies aan foerageergebied door de recreatie, hadden met name de jonge alpenkraaien het

moeilijk. Hun overleving was lager naarmate er meer recreanten op het eiland waren. Vooral

in augustus stierven veel jonge alpenkraaien. In die periode zijn er veel uitgevlogen jongen die

nog moeten leren om efficiënt te foerageren, en is tegelijkertijd de recreatiedruk in Frankrijk

maximaal (Kerbiriou et al. 2009) (zie ook HS 4).

Door recreatie kunnen vogels bovendien worden verdreven uit de betere foerageergebieden.

Wanneer vogels door verstoring een gebied vermijden en uitwijken naar een andere locatie,

al dan niet tijdelijk, komen ze doorgaans terecht op een plek waar de voedselopname lager is.

Omdat het voedselaanbod zelf er lager is of omdat er meer concurrentie is van andere vogels

(Smit & Visser 1989, Velando & Munilla 2011). Dit kan dan weer gevolgen hebben voor de tijds-

besteding en de energiehuishouding van de vogels. Ook dit effect is voor veel soorten op veel

plaatsen waargenomen, zij het in verschillende mate (Mitchell et al. 1988, Riddington et al. 1996,

Mathers et al. 2000, Collop et al. 2016, Linssen et al. 2019, Van der Kolk et al. 2020c). Voor de

effecten op verspreiding van vogels zie hierna onder populatiegrootte (§3.3).

Verstoring van vogels door recreatie
  29

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

3.2  Reproductie en overleving

Reproductie (broedsucces) en overleving zijn fitness-parameters die samen het aantal nako-

melingen bepalen dat een vogel krijgt in zijn leven. Zij bepalen daarmee mede of de (lokale)

populatie van de soort een gunstige staat van instandhouding heeft. De hiervoor besproken

fysiologische en gedragsmatige effecten van verstoring kunnen zich vertalen in verlaagde

reproductie en overleving. Op het moment dat dit gebeurt is sprake van draagkrachtverlies

van een gebied. Aantonen dat (herhaalde) verstoring leidt tot veranderingen in deze schakels

van de keten is minder eenvoudig dan het vaststellen van een verstoringsafstand. Het aantal

studies hierover is dan ook navenant kleiner dan het aantal studies over verstoringsafstanden.

De belangrijkste inzichten uit studies over broedsucces en overleving in relatie tot verstoring

zijn hieronder samengevat. Zie voor meer informatie de bespreking van effecten onder de

diverse biotopen en soortgroepen (HS 8 t/m 15).

Broedende vogels

Verlaagd broedsucces treedt met name op daar waar

intensieve recreatie op grote schaal plaatsvindt in

gebieden die voor vogels primair broedhabitat zijn.

Het belangrijkste voorbeeld hiervan zijn onze stran-

den, dijken, duinen en kwelders, maar ook in bossen

zijn dergelijke effecten waargenomen. Daarmee treft

dit bij uitstek een aantal specifieke soortgroepen, na-

melijk steltlopers, sterns, roofvogels en zangvogels.

Strandbroeders en andere kustbroedvogels die

voor hun nestplaats afhankelijk zijn van stranden en

strandjes, dijken, schorren en inlagen, hebben in Ne-

derland vrijwel geen onverstoorde broedhabitat ter

beschikking. Vrijwel alle stranden in Nederland zijn

Strandbroeders hebben vrijwel geen

vrij toegankelijk, en de intensiteit van de recreatie is

onverstoord broedhabitat ter beschikking.

Foto Hans Peeters

er bovendien hoog. Door deze enorme mate van toe-

gankelijkheid in combinatie met de openheid van de

habitat en de afhankelijk van de soorten van specifiek dit type habitat, heeft recreatie op deze

groep vogels bij uitstek een substantieel effect op reproductie. Effecten betreffen verminderde

kans op vestiging van broedparen, verlaagde aantallen broedgevallen, verlaagd uitkomstsucces

van de eieren, slechtere groei van de kuikens en verlaagd uitvliegsucces van de jongen. Er

is veelal ook een direct verband tussen recreatie en toegenomen predatie. Er zijn veel studies

gepubliceerd waarin deze effecten worden aangetoond, waaronder een substantieel aantal over

de Nederlandse kustgebieden (Tulp 1998, Verhulst et al. 2001, Majoor et al. 2002, Meininger

& Graveland 2002, Majoor & Meininger 2005, Foppen et al. 2006). Als voorbeeld: broedende

scholeksters op de kwelders van Schiermonnikoog verlaagden hun investering in de kuikens

wanneer er wandelaars (onderzoekers) in hun territoria liepen. Verstoring van foeragerende

adulten tijdens de eifase resulteerde in een vermindering van voedselopname en verminderde

incubatieduur van de eieren. Verstoring van families met kuikens leidde ertoe dat minder voedsel

aan de kuikens werd overgedragen (Verhulst et al. 2001). Op het onverstoorde eiland Griend

Verstoring van vogels door recreatie
  30

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

was het broedsucces van strand- en bontbekplevieren groter dan op stranden met recreatie op

Terschelling en Vlieland (Tulp (1998). Toen in het coronajaar 2020 de recreanten in het vroege

voorjaar wegbleven van Schier, namen de aantallen broedpogingen van strandbroeders toe

(Kleefstra 2020). Zo ook neemt broedsucces toe wanneer maatregelen getroffen worden om

verstoring te verminderen (bv. Faulhaber et al. 2016). Zie ook HS 14.

Dergelijke problemen door verstoring spelen niet alleen in Nederland maar voor strandbroeders

wereldwijd (Leseberg et al. 2000, Lord et al. 2001, Ruhlen et al. 2003, Beale & Monaghan 2005,

Colwell et al. 2005, Lafferty et al. 2006, McGowan & Simons 2006, Yasué & Dearden 2006,

Liley & Sutherland 2007, Underhill-Day & Liley 2007, Borneman et al. 2016, Stien & Ims 2016,

Mengak et al. 2019). Borneman et al. lieten zien dat uitkomstsucces en kuikenoverleving van

Amerikaanse scholeksters daalden door de aanwezigheid van wandelaars en terreinwagens op

het strand. Stien & Ims (2016) lieten zien dat door verstoring de predatie van eidernesten toe-

nam, omdat de adult vaker van het nest was. Ook was predatie van eiderkuikens in crèches op

het water hoger wanneer er in het opgroeigebied waterrecreatie plaatsvond (Åhlund & Götmark

1989, Keller 1991). De belangrijkste verstoringsbronnen bij dit alles zijn wandelaars en honden

en dan vooral loslopende honden (zie ook HS 14). In het weekend, als de recreatiedruk het

hoogst is, is de overleving van kuikens van strandbroeders (dwergplevier, piping plover) het

laagst, o.a. doordat ze minder kunnen foerageren en naar minder geschikte foerageerhabitats

uit moeten wijken; in de loop van de week ebt dit effect weer wat weg (DeRose-Wilson et al.

2018). Toegang tot onverstoord foerageerhabitat van goede kwaliteit heeft daarbij groot effect

op groei en overlevingskansen van de kuikens (Stantial et al. 2021). Beperking van toeganke-

lijkheid van stranden leidt vrijwel direct tot verbetering van broedsucces en herstel van popu-

laties (Arts 2000, Herrier 2002, Colwell et al. 2005, Finney et al. 2005, Lafferty et al. 2006,

Dana & Mark 2015). Om effecten te beperken zijn legio andere maatregelen uitgewerkt, die goed

kunnen werken (zie HS 6).

Loslopende honden

veroorzaken van alle

vormen van land­-

re­creatie de ­meeste

­verstoring. In het broed-

seizoen verstoren ze

­nesten en ­vangen

­kuikens. Daarbuiten

jagen ze vogels op.

Foto Jouke Altenburg

Roofvogels en zangvogels die in bossen broeden vormen een andere groep waarvoor effecten

door recreatie vanaf wegen en paden op broedsucces veelvuldig zijn aangetoond. Van Reijnen

en Foppen lieten al in 1995 zien dat verkeerslawaai een wezenlijk effect op zangvogels in het

bos kon hebben, in de vorm van lagere soortenrijkdom, lagere dichtheid van aantallen, hogere

doorstroom en grotere dispersie van mannetjes; waarbij de habitatkwaliteit dus lager wordt door

Verstoring van vogels door recreatie
  31

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

het lawaai (Foppen & Reijnen 1994, Reijnen & Foppen 1994, 1995, Reijnen et al. 1995). Sindsdien

is in allerlei studies aangetoond dat ook recreatie zulke effecten kan hebben langs wegen en

wandelpaden, en op allerlei soorten vogels. Het nestsucces van bijvoorbeeld nachtzwaluwen

en boomleeuweriken op de Veluwe was lager in opengestelde dan in voor publiek gesloten ge-

bieden (Bijlsma 2006). In Engeland was door hoge recreatiedruk niet alleen het broedsucces

van nachtzwaluwen lager, maar ook de broeddichtheid (Murison 2002, Langston et al. 2007).

Provençaalse grasmussen kwamen op drukke plekken bij de ingang van wandelgebieden en

bij parkeerplaatsen op heides later tot broeden en hadden vaker mislukte legsels, met name

door wandelaars met loslopende honden (Murison et al. 2007). Veel van deze studies betreffen

broedsucces en broedvogeldichtheid van zangvogels in het bos, waarbij lagere vestigingskans

en toegenomen predatie door recreatie belangrijke oorzaken van verslechterd broedsucces

zijn (Glądalski et al. 2016, Bötsch et al. 2017, Bötsch et al. 2018). Ook kan een vrouwtje kleinere

legsels produceren (Dillon & Conway 2018, Hutfluss & Dingemanse 2019). Daarnaast kan de

groei van kuikens door menselijke drukte achterblijven, wat naar voren kwam toen tijdens de

coronapandemie in het voorjaar van 2020 het stadspark in Boedapest ineens 40% drukker was,

en koolmeeskuikens daardoor veel lichter van gewicht waren (Seress et al. 2021).

Ook onder roofvogels kunnen dergelijke effecten optreden. Het incident waarbij vogelfotografen

een nest rode wouwen zodanig verstoorden dat de jongen verlaten werden en stierven (Veluwe,

juni 2020) is een extreem voorbeeld van een direct gevolg van verstoring op broedsucces (Van

Rijn et al. 2021) (zie §5.5). Bij roofvogels komt het verstorende effect van recreatie doorgaans

tot uiting in een lagere dichtheid van nesten nabij wegen en paden. Bovendien kan door in-

tensieve recreatie in de omgeving het foerageersucces verslechteren, waardoor de kuikens

niet voldoende voedsel krijgen, en het uitvliegsucces lager wordt (Van der Zande & Verstrael

1985, Krüger 2002, Arroyo & Razin 2006, Martínez-Abraín et al. 2010, Kettel et al. 2018, Pero-

na et al. 2019). Er zijn ook aanwijzingen dat bij roofvogels recreatie leidt tot stress, met een

slechter broedsucces tot gevolg (Strasser & Heath 2013). Sommige soorten roofvogels (zoals

torenvalken, zie ook Van der Zande & Verstrael 1985) lijken hier gevoeliger voor dan andere,

bijvoorbeeld slechtvalken.

Ook voor soorten die in grasland, in hoogveen en heide en op de toendra broeden is aange-

toond dat struinen en ook recreatie over paden leidt tot een afname van broeddichtheden en

broedsucces. Zie hiervoor §9.3.

Buiten de broedperiode

Effecten op overleving buiten de broedperiode zijn lastig aan te tonen, omdat sterfte door-

gaans niet onmiddellijk optreedt, maar pas op langere termijn en in samenspel met een hoop

andere variabelen. Verstoring verslechtert de overlevingskansen van individuen wanneer die

verstoring plaatsvindt op een moment dat de vogel het al moeilijk heeft, zoals in de winter

bij periodes met strenge vorst, als energiekosten hoog zijn en voedselbeschikbaarheid laag.

Foeragerende scholeksters in de Baie de Somme in Frankrijk konden onder ‘normale’ voedsel­

omstandigheden 1 tot 1,5 keer per uur verstoord worden zonder dat dit effect had op hun over-

leving. Onder slechte voedselomstandigheden (weinig kokkels en streng winterweer) konden de

vogels echter slechts 0,2 tot 0,5 keer per uur verstoord worden voordat dit gevolgen had voor

hun overleving (Goss-Custard et al. 2006). Voor overtijende scholeksters en rosse grutto’s op

Verstoring van vogels door recreatie
  32

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

hoogwatervluchtplaatsen in de Waddenzee werd een vergelijkbaar resultaat gevonden; onder

‘normale’ weersomstandigheden hadden de lokale verstoringen weinig effect op energie-uitgave

en overlevingskansen van de vogels. Maar bij periodes met strenge vorst konden verstoringen

sneller resulteren in lagere overlevingskansen (Linssen et al. 2019, Van der Kolk et al. 2020a).

Dergelijke effecten kunnen eveneens aan de orde zijn bij verhoogde waterstanden of bij een

sneeuwdek. Ook tijdens de seizoenstrek kunnen effecten op overleving optreden, omdat de

vogel dan zelf grote prestaties moet leveren, bovendien weinig energiereserves heeft en weinig

tijd om te foerageren of uit te rusten. In dergelijke situaties kunnen enkele verstoringen per dag

al voldoende zijn om effect te sorteren. De tijd en energie die het kost om enkele keren per dag

extra op te vliegen, kan dan resulteren in een negatieve balans. Hierdoor kan de wintersterfte

van soorten die hier overwinteren groter worden (Stillman et al. 2012). Vogels op doortrek naar

het zuiden kunnen een tekort aan energie of rust oplopen waardoor ze de tocht minder suc-

cesvol voltooien. Vogels op doortrek naar de broedgebieden kunnen door verstoring mogelijk

niet genoeg opvetten om een succesvol broedseizoen te hebben. Dit is met name voor ganzen

berekend, die hoge vliegkosten hebben en relatief veel tijd nodig hebben om voldoende voedsel

binnen te krijgen (Madsen 1995, Klaassen et al. 2006, Drent et al. 2007, Nolet et al. 2016). Maar

ook voor zangvogels zijn de (voedsel)omstandigheden waarbij ze overwinteren van invloed op

het broedsucces in de zomer daarna (bijvoorbeeld voor boerenzwaluwen (Saino et al. 2004) en

Amerikaanse roodstaarten (Marra et al. 1998). Of verstoring hier voor zangvogels ook een rol in

kan spelen is niet onderzocht. Daarnaast kan door verstoringen sprake zijn van een verhoogd

predatierisico. En wanneer vogels door verstoring verjaagd worden uit hun foerageer- of rust-

gebieden, kan dit habitatverlies ook bijdragen aan verhoogde sterfte (Béchet et al. 2004). Vaak

betreft het soorten als zwanen, ganzen, steltlopers en ook kraanvogels die in Nederland op

doortrek zijn en hier pleisteren, en die zich verzamelen voor de trek op verzamelplaatsen, of

overwinteren. Omdat deze soorten buiten het broedseizoen alle in open gebieden leven waar

een verstoringsbron ver reikt, en bovendien in groepen opereren die allemaal gelijk reageren

op een verstoringsbron, kunnen de effecten ook bij een lage verstoringsfrequentie al groot zijn.

Ganzen kunnen door

verstoring te weinig

opvetten.

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  33

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

3.3  Populatiegrootte

De populatiegrootte van een soort kan kleiner worden door recreatie ofwel doordat de habitat-

kwaliteit verslechtert en dus de dichtheid aan vogels lager wordt, ofwel doordat de verspreiding

van de vogels verandert. Dit kan plaatsvinden op verschillende populatieniveaus. Of effecten

van recreatie invloed hebben op populatieniveau hangt o.a. af van de omvang van de verstoring,

het habitattype en of er alternatieve gebieden in de nabije omgeving aanwezig zijn waar geen

verstoring plaatsvindt.

Bij onderzoek naar de effecten van verstoring op vogeldichtheid in tijd, waarbij de aanwezige

aantallen in het gebied voor en na de verstoring worden vastgesteld, is niet uit te sluiten dat

de gemeten dichtheden door andere in tijd variërende factoren beïnvloed zijn. Of dat door

eerdere verstoringen al veel vogels uit het gebied verdwenen zijn. Om te kunnen bepalen of de

aantallen verlaagd zijn door de verstoring is het noodzakelijk om te weten hoeveel vogels er in

het betreffende gebied aanwezig zijn bij afwezigheid van verstoring. Meestal is dit niet bekend,

en wordt het probleem opgelost door gebieden te selecteren die qua habitat vergelijkbaar zijn

voor de betreffende soort (zie HS 6).

De schaal waarop populatie-effecten optreden, kan variëren van lokaal tot landelijk en zelfs tot

de hele flyway-populatie. Effecten op lokale populaties zullen het eerst optreden, omdat relatief

geringe effecten op verspreiding of dichtheid hier al effect kunnen sorteren op de gehele lokale

populatie. Effecten op landelijke populaties zijn aan de orde wanneer een soort landelijk op

slechts een heel beperkt aantal plaatsen voorkomt. Dit maakt dat bijvoorbeeld sommige moe-

rasbroedvogels kwetsbaar zijn, omdat moeras een vrij zeldzame habitat is in Nederland (zie Van

der Winden (2002) over recreatie-effecten op de Nederlandse broedpopulatie zwarte sterns).

Ook wanneer alle broedgebieden van een soort zwaar verstoord zijn kan de landelijke popula-

tie onder druk komen te staan, zoals het geval is bij de strandbroeders (zie §3.2 reproductie

strandbroeders hierboven). Voor deze groep is het goed mogelijk dat de gehele flyway-popu-

latie negatief beïnvloedt wordt door recreatie op vrijwel alle stranden waar deze groep broedt.

Dichtheid

In de meeste gevallen betreft dit vermijding nabij paden en wegen, of nabij vaarroutes. Een deel

van de vogels mijdt de nabijheid van recreanten. Hoe groter dit deel is hoe meer de dichtheid

afneemt; en hoe groter de verstoringsafstand is hoe groter het gebied waarin de dichtheid

afneemt. Dit onderstreept het belang van het minimaliseren van verstoringafstanden (zie §4.2

over het bevorderen van gewenning en HS 6 over het beperken van effecten).

Veel broedvogels hebben lagere dichtheden langs wegen en paden. Dit geldt in allerlei biotopen,

of ze nu gesloten of open zijn, en of ze nu toegankelijk zijn of ontoegankelijk (Reijnen et al. 1995,

Hootsmans et al. 2006, Bötsch et al. 2018). En het geldt voor een breed scala aan soortgroepen,

van vele kleinere soorten zangvogels tot aan kraaien, hoenders, weidevogels, steltlopers en

andere watervogels en roofvogels (Klein et al. 1995, Reijnen et al. 1996, Hootsmans et al. 2006,

Martínez-Abraín et al. 2010, Tost et al. 2020). De dichtheid van boomleeuweriken op Engelse

heidevelden bijvoorbeeld was maar liefst 50% lager in de drukst bezochte gebieden (Mallord

et al. 2007b) Afscherming – zoals meer ondergroei langs een bospad – en zonering zorgt wel

Verstoring van vogels door recreatie
  34

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

voor een kleiner effect (Tost et al. (2020) en Goss-Custard et al. (2020), zie HS 6). De dichtheid

neemt meer af en over een grotere afstand naarmate de recreatie-intensiteit groter is of de

recreatievorm bedreigender (honden, geen vaste routes; zie bv Pearce-Higgins et al. (2007)

over goudplevieren en grutto’s langs een wandelroute in grasland).

Lagere dichtheden bij niet-broedvogels ontstaan op vergelijkbare wijze langs wegen en paden

en routes, en vooral daar waar recreatie intensief is en onvoorspelbaar. Zhang et al. (2018)

beschrijven hoe de dichtheid van watervogels in de uiterwaarden van de Yangtse-rivier lager

was naarmate er meer menselijke activiteiten waren. Liley & Sutherland (2007) berekenden

dat als er geen recreatie zou zijn langs een strand van 9 kilometer bij Norfolk in Engeland, dat

de populatie bontbekplevieren dan maar liefst 85% groter zou zijn. Terwijl een verdubbeling

van de recreatiedruk hier tot een afname van 25% zou leiden. Ook op het water zien we ver-

laagde dichtheden van watervogels rond bijvoorbeeld vaarroutes van schepen (Verdaat 2006,

Schwemmer et al. 2011). Voedselaanbod en de mate van openheid van het landschap hebben

veel invloed op het optreden van dergelijke dichtheidseffecten. Wanneer er meer voedsel in

een gebied beschikbaar is, is het belang voor vogels om er te blijven groter, en zal de dichtheid

aan vogels minder snel afnemen (Peters & Otis 2006). In biotopen die aantrekkelijk zijn voor

mensen om te recreëren, wordt vaker een grotere afname aan vogeldichtheid waargenomen

(Burton 2007).

Verspreiding

Verstoring kan ertoe leiden dat vogels permanent het gebied verlaten. Afhankelijk van de situ-

atie (recreatiedruk, type recreatie, voedsel- of habitatbeschikbaarheid, competitie) kunnen dit

gebieden dichterbij of verder weg zijn. Als gevolg van deze her-distributie kunnen populatie-­

effecten op grotere schaal optreden door een verstoring op één locatie.

Omdat broedende vogels gebonden zijn aan een specifieke locatie, zoeken zij doorgaans geen

ander gebied op als ze al een nest hebben. Effecten op verspreiding van broedende vogels komt

dan ook eerder tot uiting in dichtheden en in de kans dat een soort zich vestigt in een gebied,

zoals bij strandbroeders. Wel zijn effecten waargenomen op de dispersie van jonge vogels. Foppen

& Reijnen (1994) lieten in hun onderzoek naar de effecten van wegverkeer bijvoorbeeld zien

dat jonge fitissen verder van hun geboortegrond vlogen in meer verstoorde situaties. Ook kan

recreatiedruk een groot effect hebben op populatieniveau als die populatie een klein oppervlak

beslaat. Een voorbeeld hiervan is de populatie alpenkraaien op het eiland Ouessant voor de

kust van Bretagne, al genoemd onder §3.1. Het massale toerisme in augustus leidt er daar toe

dat adulten en pas uitgevlogen jongen verjaagd worden uit hun reguliere foerageergebied, en

daardoor niet genoeg voedsel weten te verzamelen (Kerbiriou et al. 2009). Omdat het eiland de

enige plek langs de Franse kust is waar de alpenkraai nog broedt, heeft de hoge recreatiedruk

er op populatieniveau effect.

Bij niet-broedvogels zijn effecten op verspreiding veelal onderzocht aan ganzen en steltlopers.

Er zijn meerdere studies waarin ganzen die ‘s winters of op doortrek naar de broedgebieden

ernstig werden verstoord, uitweken naar andere gebieden (Madsen 1995, Béchet et al. 2003,

Kahlert 2003). Vaak was dat naar gebieden waar ze eerder succesvol hadden gefoerageerd, ook

als dit tegen de trekrichting in was. Eveneens vaak betrof het gebieden die gesloten waren voor

Verstoring van vogels door recreatie
  35

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

publiek. Sensitisatie door jacht speelt in veel van deze onderzoeken een grote rol. Stetlopers

kunnen hoogwatervluchtplaatsen (hvp’s) tijdelijk of permanent verlaten als daar veel verstoring

plaatsvindt. Kanoeten en rosse grutto’s verlieten hun hvp in de monding van de Dee in Engeland

toen de recreatiedruk hier toenam. Ze vlogen voortaan naar een hvp die 20 kilometer verder-

op lag, en even zoveel verder van hun foerageergebieden (Mitchell et al. 1988). Scholeksters

op Vlieland verlieten kleinere hvp’s nabij menselijke activiteit in de ochtend nadat de eerste

mensen in het gebied langs kwamen, om uit te wijken naar een geïsoleerder liggende hvp op

de Richel, en ook in periodes van het jaar dat er veel recreatie op het eiland was (Van der Kolk

et al. 2020c, Van der Kolk et al. 2021a).

3.4  Draagkracht leefgebied

De draagkracht van een leefgebied verslechtert wanneer reproductie en overleving achter-

uitgaan. Wanneer de draagkracht terugloopt, is sprake van effecten van verstoring, omdat

het gebied dan minder individuen van een soort kan herbergen. Uiteindelijk neemt dan de

populatie-omvang in zo’n gebied af. Dergelijk verlies aan draagkracht is niet aan de orde op het

moment dat vogels enkel een keer opvliegen of onrustig worden. De recreatiedruk is tegen-

woordig echter op veel plaatsen zo groot en vooral zo alom aanwezig, dat de draagkracht van

gebieden er wel degelijk door achteruitgaat (zie ook kader relatie recreatiedruk en vogels). De

effecten op reproductie en overleving en op populatiegrootte, zoals geschetst in de voorgaande

paragrafen, zijn hier de voorbeelden van.

Door deelgebieden af

te sluiten op plekken

met veel recreatie, kan

de draagkracht voor

vogels hier worden

behouden. Zie HS 6.

Foto Karen Krijgsveld

Er zijn legio voorbeelden van achteruitgang van vogelaantallen en verlies aan draagkracht

in gebieden door recreatiedruk (zie ook §3.3). Al in de jaren tachtig en negentig verschenen

hier de eerste publicaties over, en sindsdien is de recreatiedruk substantieel toegenomen (zie

§1.3). In deze periode groeide ook het besef (en de hoeveelheid bewijs) dat langs wegen en

paden de vogels in lagere aantallen voorkwamen en dat dit het gevolg was van verstoring (zie

§3.3). Steven et al. (2011) lieten in hun review zien dat recreatie een aantoonbaar effect had op

de aantallen vogels in maar liefst 28 van de 33 studies.

Verstoring van vogels door recreatie
  36

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

Verlies aan draagkracht is vooral aangetoond in open gebieden zoals kustgebieden en meren.

Henkens stelde midden jaren negentig al vast dat in het IJmeer minder watervogels aanwezig

waren in periodes met veel recreatie, en dat deze vogels uitweken naar rustiger, onverstoorde

gebieden buiten het IJmeer (Henkens 1996). Hoeveel meer recreatie dan toen is er nu in het

IJmeer? Burton (2007) liet op elegante wijze met een aantal case studies zien dat aantallen

vogels lager zijn en hun gedrag anders is nabij gebieden die door mensen gebruikt worden.

Ook de kustbroedvogels, die wereldwijd massaal niet tot broeden komen of een sterk geredu-

ceerd broedsucces hebben door de hoge recreatiedruk op stranden, zijn een goed voorbeeld

van draagkrachtverlies (zie §3.2). Verlies aan draagkracht voor vogels door recreatiedruk is

sindsdien in allerlei gebieden voor allerlei soorten aangetoond.

Wat voorbeelden hiervan: scholeksters mijden een hoogwatervluchtplaats op Vlieland waar

veel recreatie plaatsvindt, en wel juist in die periodes dat daar veel recreanten zijn. Ze zoeken

dan een onverstoorde hoogwatervluchtplaats op, die verder weg van de foerageergebieden ligt

(Van der Kolk et al. 2021a). In Noordwest-Spanje waren de aantallen watervogels lager door

waterrecreatie in een intergetijdengebied (Arizaga et al. 2020). De aantallen rode grutto’s

(Hudsonian godwits) in Chili waren lager in een baai met recreatie dan in een vergelijkbare baai

zonder recreatie (Navedo et al. 2019). Door de hoge recreatiedruk waren stranden in Vancouver

minder geschikt (sterk gereduceerde aantallen en meer vluchtbewegingen) voor steltlopers

op trek tussen broed- en overwinteringsgebieden (Murchison et al. 2016), wat betekent dat de

waarde van deze stranden als stop-over-site achteruitgaat door de hoge recreatiedruk. Ook

voor de Engelse stranden werd dit verband al lang geleden vermoed (Pfister et al. 1992). In de

estuaria van de Dee in Engeland is recreatie aangewezen als één van de belangrijkste factoren

waardoor de vogelaantallen in het gebied afnemen (Mitchell et al. 1988, Still et al. 2015). Voor

de Solent bij Southampton werd eveneens een dergelijke conclusie getrokken op basis van

rekenmodellen: bijna 50% van dit intergetijdengebied was verstoord door recreatie, tot uiting

komend in verminderde voedselopname en verlaagde overleving van de vogels daar (Stillman

et al. 2012). De diversiteit aan steltlopers en waadvogels was lager op stranden en andere

kustgebieden in Tunesië als daar recreatie plaatsvond (Hamza 2020). Kleine zwanen lieten bij

een hoge recreatiedruk meer van het aanwezige voedsel staan (Gyimesi et al. 2012). Of grauwe

ganzen potentiële ruigebieden in Denemarken gebruikten, werd vooral bepaald door de mate

van verstoring die in deze gebieden plaatsvond (Kahlert 2003).

Hoewel verlies aan draagkracht van gebieden door recreatie vooral is aangetoond in open

gebieden, treden dergelijke effecten ook op in meer besloten habitat zoals bos: de aantallen

bosvogels (en ook de soortenrijkdom) in bossen met veel recreatie waren lager dan in bossen

met lage recreatiedruk (Fernández-Juricic 2000, Coppes et al. 2017, Bötsch et al. 2018). Ook

de bevinding van Bijlsma (2006) op de Veluwe, en van Murison (2002) in Engeland, dat het

broedsucces van nachtzwaluwen en boomleeuweriken lager was in voor publiek opengestelde

delen van de Veluwe dan in gesloten delen, en de broeddichtheid lager (Murison 2002 ten aan-

zien van de nachtzwaluw), is een goed voorbeeld van verlies aan draagkracht door recreatie.

De nabijheid van steden heeft een vergrotend effect op het verlies van draagkracht voor vogels

in de omringende gebieden (Murison 2002, Liley & Clarke 2003, McKinney et al. 2006, Zhang et

al. 2018, Weitowitz et al. 2019). Dat komt doordat het aantal mensen dat deze natuurgebieden

bezoekt groter is. Door de hogere recreatiedruk wordt in deze gebieden een groter effect op

Verstoring van vogels door recreatie
  37

Hoofdstuk 3.	
De gevolgen van verstoring voor vogels

bijvoorbeeld broedsucces, nestdichtheid of vogelaantallen gemeten. Verstedelijking betekent dus

niet alleen dat er minder habitat beschikbaar blijft, maar ook dat de resterende habitats nabij

steden minder geschikt zijn voor vogels om te leven. Dit houdt in dat voor vogels die van deze

gebieden afhankelijk zijn, maatregelen om effecten te verminderen heel belangrijk zijn (zie HS 6).

Dit effect op de draagkracht betekent dat vogels minder gebruik kunnen maken van gebieden

waar een hoge recreatiedruk is, en dat deze drukbezochte gebieden dus een lagere waarde

hebben voor vogels, puur omdat er meer recreatie is. Zulke effecten kunnen heel goed alleen in

bepaalde seizoenen aan de orde zijn, zoals wanneer de recreatiedruk hoog is, of juist wanneer

een specifieke groep vogels gebruik maakt van het gebied. Deze bevinding benadrukt het belang

van het instellen van (tijdelijke) rustgebieden voor vogels en het treffen van maatregelen om

de gevolgen van recreatie te beperken (zie HS 6).

Om te illustreren hoe recreatie de vogelaantallen in Nederland beïnvloedt, hebben we in het

kader over recreatiedruk op meren een aantal voorbeelden uitgewerkt van situaties waar de

aantallen watervogels op Nederlandse meren worden gestuurd door de intensiteit van recreatie

op die meren.

In natuurtoetsen wordt vaak onderscheid gemaakt tussen verstoring en verslechtering. Er

zijn daar zelfs aparte toetsen voor ontwikkeld (o.a. Heijligers 2014). Uit voorgaande blijkt echter

dat dit juridische onderscheid ecologisch geen hout snijdt. Verstoring is hetzelfde als verslech-

tering omdat het bij verstoring in juridische zin feitelijk gaat om draagkrachtvermindering en

niet of een vogel een keer opvliegt. Zie hiervoor ook het kader over wetgeving en verstoring.

Grote bonte specht. Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  38

KADER

Recreatiedruk en vogels op

meren: case studies over

draagkrachteffecten

KADER	
	
Recreatiedruk en 
vogels op meren: case studies over 
draagkrachteffecten

Recreatiedruk en vogels op 
meren: case studies over 
draagkrachteffecten

Slobeend. Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  39
Verstoring van vogels door recreatie
  39

KADER	
	Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten

Om enige feitelijke onderbouwing te ge-

ven voor de veranderingen in gebiedsgebruik

Veranderingen in gebieds­
gebruik door recreatie?

In veel waterrijke gebieden is de recreatiedruk

door vogels als gevolg van recreatie, presen-

in de zomerperiode hoog. De intensieve recre-

teren we in dit hoofdstuk een aantal cases van

atieve periode liep jarenlang min of meer van-

seizoenspatronen van ‘wintervogels’ ofwel

af april (Pasen) tot en met september. Tegen-

van soorten die in Natura 2000-context als

woordig start het seizoen al vroeger en loopt

‘niet-broedvogels’ geclassificeerd zijn. We

langer door, omdat het weer dat toelaat. In

geven voorbeelden van enerzijds gebieden

intensief gebruikte gebieden kan de recreatie-

waar niet of nauwelijks recreatie (boten) aan-

druk er voor zorgen dat potentieel geschikte

wezig is en anderzijds gebieden die jaarrond

gebieden ongebruikt blijven. De vogels gaan

geopend zijn.

pas naar die gebieden toe als het recreatie-

seizoen ten einde is. Dat leidt in natuurtoet-

sen geregeld tot een omgekeerde redenatie.

Dan wordt op basis van de aantallen vogels

die er zich de afgelopen jaren bevonden, ge-

concludeerd dat het recreatieseizoen geen

of beperkte overlap vertoont met de periode

dat ‘wintervogels’ of ‘niet-broedvogels’ aan-

wezig zijn. De conclusie is dan geregeld dat

extra recreatieve ontwikkelingen (o.a. aanleg

jachthavens) mogelijk zijn zonder dat er sig-

nificant negatieve effecten optreden op het

leefgebied van vogels waarvoor die gebieden

zijn aangewezen. Maar klopt die redenatie?

In feite zijn veel waterrijke gebieden in de zo-

Watervogels zoals aalscholvers die zich na het broedseizoen in 
groepen op meren verzamelen, worden daar vaak verstoord door 
waterrecreanten. Foto Hans Peeters

mer vanuit het perspectief van leefgebieden

voor vogels ’overbelast’. Vogels kunnen er

simpelweg niet terecht om te ruien, rusten of

Kader samengevat

foerageren door de voortdurende onrust. De

•	
De timing van aankomst in de nazomer van

watervogels als fuut, tafeleend, wintertaling en

situatie is vergelijkbaar met een project dat

de stikstofbelasting doet toenemen in een Na-

krakeend verschilt tussen recreatief afgesloten

tura 2000-gebied waar de stikstofbelasting al

en opengestelde wetlands.

te hoog is, en dat daarom als significant ne-

•	
In afgesloten gebieden kunnen de aantallen vanaf

gatief wordt geclassificeerd. Een extra haven,

juni toenemen en in augustus september pieken.

in een door recreatie overbelast gebied, zou

•	
In opengestelde gebieden pieken de aantallen

later en zijn de aantallen lager dan in vergelijkbare

in dit licht ook als een significant negatieve

ontwikkeling kunnen worden geclassificeerd.

gebieden die afgesloten zijn.

De reeds ingezette verslechtering van het

•	
Dit betekent dat gebieden met lage aantallen

leefgebied neemt immers niet af door deze

watervogels in de periode juni-oktober mogelijk

extra ontwikkelingen. En het proces herstel-

recreatief overbelast zijn. Het is zaak deze mo-

gelijkheid uit te sluiten alvorens geconcludeerd

len (rust) wordt moeilijker omkeerbaar.

kan worden dat de gebieden an sich geen waarde

hebben voor watervogels in die periode.

Verstoring van vogels door recreatie
  40

KADER	
	Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten

permanent afgesloten. In het Veluwemeer

zijn relatief kleine stukken permanent afge-

sloten voor boten en is het merendeel vrij

Veranderde timing van water­
vogels op meren met veel en 
weinig verstoring

De Nederlandse wetlands zijn jaarrond van

toegankelijk. Ze zijn onderling vergelijkbaar

belang voor vogels. Veel soorten gebruiken ze

in waterdiepte en aanbod aan waterplanten,

om te broeden, maar de gebieden worden ook

waardoor we een vergelijkbaar gebruik door

voor andere functies gebruikt. Die functies

de vogels verwachten. We presenteren infor-

kunnen overlappen in tijd en ruimte, omdat

matie over vijf soorten vogels die de meren

verschillende soorten vogels ze op verschil-

en plassen in Nederland jaarrond gebruiken

lende manieren en momenten gebruiken (zie

en waarvan verschillende deelpopulaties

tekstblok slobeend). In de periode juni-sep-

doortrekken.

tember zijn meren en plassen van groot be-

De aankomstdatum van de vijf eenden-

soorten is steevast later in de recreatief

lang voor watervogels. Waterplanten en hun

zaden alsmede plankton zijn dan immers

intensief en jaarrond gebruikte gebieden

overdadig aanwezig. Dat is een topperiode

dan in de deels afgesloten gebieden (fig. A,

voor watervogels omdat ze profiteren van het

B). Het sterkst is het effect zichtbaar bij de

uitbundige voedselaanbod. Eenden vervan-

Veluwerandmeren waar alle soorten later en

gen hun slagpennen en kunnen in die periode

in lagere aantallen aanwezig zijn. Bij de ove-

niet vliegen. Tijdens deze periode is het dus

rige gebieden hebben de verschillen tussen

van groot belang dat ze zich in een rustige

soorten te maken met voedselbeschikbaar-

en voedselrijke omgeving bevinden. Wij ver-

heid, tradities, gevoeligheid voor onrust in

gelijken vier verschillende wetlands op het

een bepaalde situatie en risico op predatie.

gebruik door watervogels: Krammer-Volke-

Dat veroorzaakt ook verschillen binnen een

rak, Loenderveense Plas, Lauwersmeer en de

gebied (fig. C). Het zou daarom zeker nuttig

Veluwerandmeren. De Loenderveense Plas is

zijn om van meer gebieden op een systema-

geheel afgesloten voor vaarverkeer en in het

tische wijze deze informatie te verzamelen

Krammer en Lauwersmeer zijn grote delen

en te bewerken.

Dec

Nov

Okt

Sep

Aug

Jul

Figuur A	 Aankomstdatum (ge-
definieerd als de eerste maand 
waarin minimaal 65% van het sei-
zoensmaximum aanwezig is) van 
5 soorten watervogels in verschil-
lende natuurgebieden. Met grijs is 
de intensieve recreatieperiode in 
de nazomer weergegeven. Water-
vogels komen op de drukbezochte 
Veluwerandmeren steevast later in 
het seizoen aan dan op meren die 
deels of geheel gesloten zijn voor 
vaarrecreatie.

Jun

Fuut
Krakeend
Kuifeend
Slobeend
Tafeleend
Wintertaling

Veluwerandmeren
(meest opengesteld)

Lauwersmeer
(veel gesloten)

Loenderveense plas
(geheel gesloten)
Krammer
(deels gesloten)

Verstoring van vogels door recreatie
  41

KADER	
	Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten

Figuur B	 Seizoenspatronen van zes watervogelsoorten in deels afgesloten meren en in het hoofdzakelijk opengestelde Veluwerandmeer.  
Met grijs is de intensieve recreatieperiode in de nazomer weergegeven.

Veel eenden, zoals deze

krakeenden, zoeken na

het broedseizoen de

Veluwerandmeren op

om er in soms grote

groepen te ruien, rusten

en foerageren. Water­

recreatie op zulke plaat-

sen verdrijft de vogels

naar elders.

Foto Jan Lok

Verstoring van vogels door recreatie
  42

KADER	
	Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten

Slobeenden in gezel-

schap van kuifeenden

en krakeenden op de

Veluwerandmeren.

Foto Hans Peeters

zich duidelijk vroeger op ruiplaatsen dan de

wijfjes. Dat geldt voor Nederlandse slobeend-

mannetjes al vanaf juni. In juni-augustus ruien

Een voorbeeld van functio­
neel gebruik door slobeen­
den van wetlands

De slobeend kan als voorbeeld dienen voor

slobeenden alle slagpennen tegelijk en kun-

de complexiteit van seizoenspatronen en het

nen dan dus niet vliegen. Ze zoeken daarom

gebruik van wetlands door watervogels. Slob­

vanaf juni zeer rustige gebieden op omdat

eenden broeden in Nederland, maar ons land

ze niet in staat zijn om weg te vliegen bij on-

wordt tijdens de trekperiode en in de winter

rust. In een ongestoord wetland zijn zodoende

hoge aantallen in het voorjaar gebaseerd op

ook gebruikt door slobeenden die noordelij-

een mix van broedvogels en doortrekkers,

ker en oostelijker van ons land broeden. Dat

vanaf juni verzamelen mannetjes van de

betekent dat er in de wetlands zowel indivi-

Nederlandse populatie zich in rustgebieden.

duen van broedpopulaties aanwezig kunnen

Daarna nemen de aantallen toe doordat de

zijn, als pleisteraars die op doortrek zijn.

Slobeenden zijn jaarrond in Nederland

Nederlandse vrouwtjes en jongen er bij ko-

aanwezig met kleine aantallen in de winter,

men en slobeenden vanuit het buitenland

hoge aantallen in de doortrekperiode en la-

zich voegen bij de Nederlandse individuen.

In maanden oktober-november dalen de aan-

gere aantallen bij aanvang van de broedperi-

tallen weer omdat de meeste slobeenden ver-

ode. Dat komt doordat individuen uit landen

ten noorden van ons hier deels overwinteren

der naar het zuiden gaan.

en doortrekken. Maar het is nog ingewikkel-

Dus in ongestoorde gebieden als Loender-

der. Slobeendpopulaties die in West-Europa

veen, Krammer en Lauwersmeer zijn hoge

broeden, komen vroeger uit de overwinte-

aantallen aanwezig in de periode juni-au-

ringsgebieden naar hun broedgebied dan

gustus. Soms met twee pieken veroorzaakt

door verschillende deelpopulaties. Vanaf

soortgenoten die noordelijker broeden. En

september nemen de aantallen flink af door

de Nederlandse broeders zijn ook vroeger

klaar met broeden en verzamelen zich dan in

wegtrek naar het zuiden. In een recreatief

wetlands. Dus de timing van de verschillende

druk gebruikt gebied als het Veluwemeer zijn

deelpopulaties schuift in elkaar, waardoor het

de aantallen pas maximaal in november. Dat

seizoenspatroon vertroebelt. En dan is het

wordt dus veroorzaakt doordat de recreatie

nog een stapje complexer. Want de mannetjes

het gebied in de periode juni-september on-

zorgen niet voor hun jongen en verzamelen

geschikt maakt.

Verstoring van vogels door recreatie
  43

KADER	
	Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten

Uitgewerkt voorbeeld 1: Timing en aantallen in de Krammer

In de Krammer ligt een rustgebied voor watervogels, de Nieuwkooper eilanden, dat volledig is

afgesloten voor recreatie. Ernaast ligt een gebied (Noorder-Krammer) dat geheel toegankelijk

is voor boten. Omdat daar veel waterplanten groeien zijn er automatisch toch delen met minder

boten omdat het fysiek lastig te bereiken is. Hoewel deze gebieden een vergelijkbaar oppervlak

hebben, zijn de aantallen eenden in het afgesloten gebied veel hoger, in het bijzonder is dit

Figuur C	 Aantallen van verschil-
lende eendensoorten per maand. 
Hierbij is het afgesloten gebied 
de Nieuwkooper eilanden en het 
(deels) toegankelijke gebied Noor-
derkrammer & Krammersche Slik-
ken West. Beide gebieden hebben 
een vergelijkbare oppervlakte.

herkenbaar voor kuifeend en krakeend (fig. C).

Uitgewerkt voorbeeld 2: Timing en aantallen in de Loosdrechtse Plassen

Ook in de omgeving van Loosdrecht zijn drie meren die vergelijkbaar zijn in abiotiek, waterplan-

ten en oppervlak. Dat zijn de Wijde Blik, Spiegelplas en Loenderveense Plas. Al deze gebieden

hebben redelijk helder water met waterplantenvelden in de ondiepe delen. De Loenderveense

Plas is jaarrond afgesloten voor vaarverkeer en de andere twee zijn opengesteld. In de toegan-

kelijke gebieden zijn slobeend en wintertaling volledig afwezig, terwijl deze wel voorkomen in

het afgesloten gebied. Kuifeend en tafeleend zijn wel in beide gebieden aanwezig, maar in het

gebied met recreatie bereiken deze soorten pas hun piek in december, terwijl dit in het afge-

sloten gebied een half jaar eerder is (fig. D). Ook in de Loosdrechtse Plassen zijn de effecten

van vaarrecreatie dus goed herkenbaar.

Figuur D	 Seizoensverloop van de 
aantallen eenden (4 soorten) op 
plassen rond Loosdrecht. Hierbij 
worden twee gebieden onderschei-
den waarbij het grootste verschil 
is dat het ene afgesloten is voor 
recreatie en het andere vrij toe-
gankelijk. Vraagtekens geven aan 
dat er voor de betreffende maand 
geen telgegevens beschikbaar zijn. 
In het toegankelijke gebied zijn de 
vogelaantallen substantieel lager 
en komen vogels later aan.

Verstoring van vogels door recreatie
  44

Foto Richard Diepstraten / Kina

4.	Verstoringsgevoeligheid en 
verstoringsafstanden

Hoofdstuk 4 
Verstoringsgevoeligheid  
en verstoringsafstanden

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en 
verstoringsafstanden

Hoofdstuk samengevat

•	 Vluchtafstanden zijn het best te begrijpen door de mens te zien als predator en de reactie

van de vogel als een kosten-baten-afweging tussen vluchten of blijven: een gevaarlijker ver-

storingsbron leidt tot eerder opvliegen, terwijl een te verdedigen belang (kuikens, voedsel)

leidt tot later opvliegen en grotere gevolgen.

•	 Vluchtafstanden zijn groter naarmate de vogelsoort groter is en de verstoringsbron frequen-

ter of bedreigender. Bovendien verschillen ze met de leefwijze van de soort, de seizoenen,

het habitat en het weer.

•	 Verstoringsgevoeligheid is groter als de verstoring grotere consequenties heeft (bijvoorbeeld

nestverlies, verlies foerageertijd bij extreem winterweer).

•	 In natuurtoetsen is het zaak om niet alleen vluchtafstanden te gebruiken. Verstoring uit zich

immers ook in verslechtering van broed- en foerageersucces en in verlaagde dichtheden.

•	 Bufferzones ofwel minimale naderingsafstanden kunnen verstoring voorkomen of beperken.

Ze zijn groter dan vluchtafstanden omdat ze rekening houden met niet-zichtbare verstoring

(broedsucces, broeddichtheid, aantallen vogels) en zijn daarmee effectiever om verlies aan

draagkracht te beperken.

•	 Gewenning is wezenlijk anders dan tolerantie. Bij vogels die een verstoringsbron tolereren

(dus die niet wegvluchten) kan sprake zijn van andere negatieve effecten.

•	 Gewenning is zeer effectief om de impact van recreatie op vogels te verminderen. Gewenning

kan bevorderd worden door voorspelbaar gedrag van de recreant te regelen, zoals door de

juiste inrichtingsmaatregelen.

Verstoring van vogels door recreatie
  45
Verstoring van vogels door recreatie
  45

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Verstoringsafstanden: Effecten van omgeving

Bufferzones: Door meer afstand te 
houden wordt lagere broeddichtheid

groepen vogels 
vliegen snel op

of vogelaantallen voorkomen.

Geen gewenning: Een vogel die niet 
wegvlucht kan wel lagere over­levingskansen

of een lager broedsucces hebben

Wel gewenning: Vaste 
routes, paden, gedrag leiden

tot minder verstoring

struweel langs 
bospaden verkleint

verstoring

Kleine vluchtafstand maar grote 
verstoringsgevoeligheid leidt tot

verlies van nest of kuikens.

in open habitat is de 
vluchtafstand groter dan in

gesloten habitat

Gevaarlijker verstoringsbron:  
Vrij wandelen/struinen heeft veel 
grotere effecten dan vaste paden.

Verstoring van vogels door recreatie
  46

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Hoe een vogel reageert op een verstoringsbron varieert sterk. Deze variatie is gerelateerd aan

bijvoorbeeld de fase in de jaarcyclus en de conditie van de vogel, van de habitat en van het

gedrag van de verstoringsbron. Het is dus niet mogelijk om ‘de’ vluchtafstand van de soort

te weten, want die is niet constant. Van belang is om de verstoring te relateren aan gevolgen

voor broedsucces of overlevingskansen. En dus om die te koppelen aan de habitatkwaliteit.

De vluchtafstand is daarin slechts één van de factoren. In dit hoofdstuk bespreken we welke

factoren meespelen bij de verstoringsreactie van een vogel. We behandelen de inzichten in

verstoringsafstanden van soorten, en geven een overzicht van verstoringsgevoeligheid van

vogels en een minimale naderingsafstand.

4.1  Verschillen in verstoringsreacties

De kosten en baten van vluchten of blijven

Wanneer een vogel een naderende predator opmerkt, moet hij beslissen of hij blijft zitten of

wegvlucht (Stankowich & Blumstein 2005). Bij deze beslissing speelt een afweging tussen het

risico om verwond of gedood te worden enerzijds en de nadelen van het vluchten ander-

zijds (Ydenberg & Dill 1986). Het resultaat van die beslissing wordt doorgaans gemeten aan

de vluchtafstand: dat is namelijk de afstand waarbij het risico van blijven groter wordt dan de

voordelen ervan. Vogels zien ook de mens als predator, als een risico op verwonding of dood,

en ze maken bij nadering van een mens dan ook dezelfde risico-afweging (Frid & Dill 2002, Beale

& Monaghan 2004a). De verstoring die een mens veroorzaakt wordt daarom veelal gemeten

aan de hand van de vluchtafstand voor die menselijke ‘predatoren’ (Blumstein 2006a, Livezey

et al. 2016). Via dit principe kan verstoring ook worden verminderd: door minder de indruk te

wekken een gevaarlijke predator te zijn, kunnen mensen helpen om de balans te verschuiven

van vluchten naar blijven (zie §4.2 en HS 6).

Voor vogels met eieren of jongen omvat de beslissing om te vluchten of te blijven ook de zorg

voor de nakomelingen. Het vluchtgedrag van de ouders beïnvloedt immers ook de overlevings-

kansen van de kuikens (Clark & Ydenberg 1990a, Lima 2009). De kosten en baten voor zowel

ouder als nakomelingen moeten nu worden meegewogen. De resulterende vluchtafstand is

die afstand waarbij het reproductief succes zo optimaal mogelijk is. Daar ligt een complexe kos-

ten-baten-afweging aan ten grondslag, waarin zowel de eigen overleving van de ouder als de

overleving van de kuikens meetelt (Clark & Ydenberg 1990b). En daar spelen allerlei factoren

een rol in, zoals leeftijd, sekse, mate waarin de broedperiode gevorderd is, en ook mogelijk scha-

delijke omgevingstemperaturen (Biermann & Robertson 1981, Yasué & Dearden 2006, Dowling &

Bonier 2018). Op individueel niveau wegen bovendien habitat, weersomstandigheden, conditie

van ouders en kuikens, en ook ervaring en persoonlijkheid van de ouders mee (Dingemanse et

al. 2010, Tost et al. 2020). Bovenstaande werd verwoord door De Jong et al. (2013) in een artikel

over keuzes die broedende wulpen maken ten aanzien van vluchtafstanden. Vluchtafstanden

van niet-broedende vogels zijn dus wezenlijk anders dan die van vogels op nesten.

Verstoring van vogels door recreatie
  47

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

De beslissing om wel of niet weg te vluchten is in essentie afhankelijk van vier aspecten:

•	 Investeringen in een locatie (zoals eieren of jongen, voedselterritorium, gebiedskennis);

•	 Voedselbeschikbaarheid en –behoefte;

•	 Aanwezigheid van alternatieve foerageer- of rustgebieden;

•	 Risico van predatie.

Deze factoren bepalen feitelijk de vluchtafstand. Ze worden in het vervolg van deze paragraaf

nader besproken. Vooral predatierisico omvat vele aspecten die van invloed zijn op vluchtgedrag.

Verstoring uit zich echter in meer dan alleen opvliegen. Vogels die niet wegvluchten kunnen

immers wel lagere overlevingskansen hebben of een lager broedsucces (zie HS 3). Een ver-

storingsafstand zou al deze aspecten moeten omvatten, en niet alleen of een vogel wegvliegt

of niet. Met dit doel werken we in voorliggend rapport naar de verstoringsgevoeligheid van

vogels toe (zie hiervoor §4.5).

Investeringen in een locatie

Vluchtgedrag treedt bij vogels met eieren of jongen veel minder op dan bij foeragerende of

rustende vogels. Dit is logisch gezien het zwaarwegende belang van een succesvolle broedpo-

ging (zie vorige paragraaf). Wanneer een oudervogel het nest verlaat stelt hij eieren of jongen

bloot aan een verhoogde kans op predatie en aan de directe invloed van weersvariabelen zoals

zon en neerslag. Dit betreft niet alleen vogels op nesten in bomen, maar ook grondbroeders

als kiekendieven en boomleeuweriken, en nestvlieders als grutto’s, kieviten en strandplevieren.

Vluchtafstanden zijn voor deze groep vogels dan ook niet te vergelijken met die van niet-broe-

dende vogels, want veel kleiner (zie Livezey et al. (2016), Ruddock & Whitfield (2007) en §4.3).

Vluchtafstanden zijn hier niet zonder meer te gebruiken, omdat er sprake is van veel ernstiger

verstoring wanneer een vogel van de kuikens of eieren vliegt dan wanneer een vogel opvliegt

van een foerageer- of rustgebied. En ook wanneer geen sprake is van opvliegen van het nest, kan

het broedsucces nog steeds lager zijn door verstoring, zoals duidelijk werd in een broedkolonie

kaalkopooievaars (wood stork), waar intensieve waterrecreatie en wandelaars enkel tot schijn-

baar irrelevante gedragsveranderingen in de ooievaars leidden zonder dat ze opvlogen, maar

waar het broedsucces spectaculair lager was dan zonder verstoring (Bouton et al. 2005). Hier is

het dus beter een andere maat dan de vluchtafstand te gebruiken om verstoring te voorkomen,

zoals een bufferzone of een minimale naderingsafstand (zie §4.3 en 4.5).

De fase in het broedseizoen is ook van invloed op het vluchtgedrag. Nesten worden vooral

vroeg in het seizoen verlaten, wanneer de eieren nog niet of nog maar net gelegd zijn. De ou-

der heeft dan nog relatief weinig in het legsel geïnvesteerd en heeft nog goede kansen op een

vervolglegsel op een veiliger plek (Biermann & Robertson 1981, Keller 1995). Pas uitgevlogen

jongen die al wel zelfstandig zijn, reageren door hun geringe ervaring vaak weer weinig op

menselijke activiteiten en lijken daarmee toleranter voor verstoring.

Wat voorbeelden hiervan: broedsels van eiders mislukten vaker naarmate verstoring door be-

zoekers eerder in het broedseizoen plaatsvond (Bolduc & Guillemette 2003). Grauwe ganzen

waren minder geneigd het nest te verlaten naarmate de eieren langer bebroed waren. De vogels

namen dus meer risico (kleinere verstoringsafstand) naarmate de kans groter was dat de eie-

ren uit zouden komen (Osiejuk & Kuczynski 2007). Watervogels op een nest lieten motorboten

Verstoring van vogels door recreatie
  48

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

wezenlijk dichterbij komen alvorens te vluchten dan niet-broedende soortgenoten op hetzelfde

meer (Rodgers & Smith 1997) (o.a. grote zilverreiger, bruine pelikaan, slangenhalsvogel (Anhinga)

en kaalkopooievaar (woodstork)). Hetzelfde gold voor sterns en meeuwen bij wandelaars op

stranden (Mallory 2016). Broedende uilen in de VS vluchtten bij verstoringen door helikopters

minder weg tijdens de eileg- en incubatiefase dan tijdens de uitvliegfase van de jongen (Dela-

ney et al. 1999) (Mexican spotted owl). En ook Amerikaanse zeearenden die niet op het nest

zaten vlogen vaker op dan wanneer ze wel op het nest zaten, en werden het meest verstoord

bij het foerageren (Grubb & King 1991). Juveniele marmeralken (marbled murrelets) vluchtten

later dan adulten weg voor bootjes van vogelkijktours (Bellefleur et al. 2009), en ook juveniele

steltlopers (11 soorten) hadden kortere vluchtafstanden dan adulten op een stop-over site waar

ze foerageerden (Koch & Paton 2014). Hier kan gewenning dan weer een rol spelen: subadulte

Amerikaanse zeearenden waren juist sneller verstoord dan adulten, daar waar vaarbewegingen

over een rivier zeer voorspelbaar waren, en waar adulten dus waarschijnlijk meer gewend waren

aan de recreatie (Stalmaster & Kaiser 1997) (zie ook §4.2 gewenning).

Voedselterritoria zijn ook een investering in een locatie die maakt dat vogels zich minder snel

zullen laten verjagen, zeker wanneer er bovendien veel concurrentie is om voedsel.

Deze papegaaiduikers

op de Shetlandeilanden

hebben een nest en vlie-

gen daarom niet weg

van de fotograaf. Door

wat afstand te houden

(afzetten met touwen)

neemt het broedsucces

in dergelijke kolonies

echter toe (zie §14.5).

Foto Hans Peeters

Voedselbeschikbaarheid en -behoefte

In gebieden met veel voedsel blijven vogels langer zitten en is de verstoringsafstand dus kleiner

(als alles verder hetzelfde is) dan in gebieden met minder voedsel. Het belang van blijven is

in het voedselrijke gebied immers hoger. Hetzelfde geldt voor vogels met hogere voedselbe-

hoefte, zoals trekvogels die net aankomen op een stop-over-site waar ze kunnen uitrusten en

foerageren. Deze vogels laten zich weliswaar dichter benaderen, maar een verstoring heeft ook

een groter effect en het is dus belangrijker om de verstoring te voorkomen: de individuen zijn

in die situatie verstoringsgevoeliger (zie §4.5).

Verstoring van vogels door recreatie
  49

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Wat voorbeelden: foeragerende vogels in getijdegebieden laten zich aan het begin van de

laagwaterperiode, wanneer er nog een grote motivatie om te foerageren bestaat, moeilijker

verstoren (kleinere verstoringsafstand) dan aan het eind van de laagwaterperiode wanneer al

voor het grootste deel in de voedselbehoefte is voorzien (Fox et al. 1993, Marsden 2000). Om-

gekeerd vlogen steenlopers die in een bijvoer-experiment een betere conditie hadden gekregen,

eerder en verder weg dan steenlopers die niet waren bijgevoerd (Beale & Monaghan 2004b).

Amerikaanse zeearenden jaagden na aanvankelijke verstoringen vroeg op de dag snel verder,

maar naarmate het aantal verstoringen in de loop van de dag toenam, wachtten ze steeds lan-

ger alvorens de jacht weer te hervatten. ’s Ochtends is de motivatie om te foerageren groter;

dan namen de vogels grotere risico’s (Stalmaster & Kaiser 1998). Ook bij grote zilverreigers in

Brazilië werd dit verband gevonden (Piratelli et al. 2015).

Vogels met hele kleine vluchtafstanden, die dus pas vluchten wanneer de verstoringsbron zeer

dicht is genaderd, kunnen dus vogels zijn die nauwelijks in staat zijn om in hun dagelijkse ener-

giebehoefte te voorzien. In zulke gevallen zijn de verstoringsafstanden substantieel kleiner dan

gebruikelijk voor de soort of soortgroep. Voor deze vogels tellen de kosten van wegvluchten

extra zwaar, omdat ze de extra energie-uitgave en het tijdverlies niet of nauwelijks kunnen

compenseren. Deze situatie kan zich voordoen bij extreme weersomstandigheden zoals bij

scholeksters in het Waddengebied en in het Exe-estuarium in Engeland (West et al. 2002, Van

der Kolk et al. 2020a, Van der Kolk et al. 2020b). In dit soort situaties kan verstoring leiden tot

verlaagde overlevingskansen (Van der Kolk et al. 2021b). Om effecten te verminderen kunnen

maatregelen getroffen worden om juist onder dergelijke omstandigheden verstoring te voor-

komen. Een voorbeeld hiervan is het tegengaan van zwaar verstorende activiteiten zoals jacht,

maar potentieel ook van bijvoorbeeld wandelen met honden in gebieden met veel watervogels

gedurende perioden met streng winterweer wanneer er sneeuw en ijs ligt (Ellis 2012) (zie ook

§3.2 en HS 6).

Tot slot speelt concurrentie om voedsel een rol in dit verband. Wanneer vogels vanuit een ver-

stoord gebied uitwijken naar een ander gebied, zij het aangrenzend of verder weg, dan voegen

ze zich bij de daar reeds aanwezige vogels. De dichtheid aan vogels neemt daar toe en daarmee

ook de competitie om voedsel. Voedsel raakt hierdoor mogelijk sneller op of de voedselopname

per tijdseenheid wordt lager door de onderlinge competitie. De verstoorde vogels kunnen bo-

vendien te maken krijgen met (al dan niet tijdelijke) voedselterritoria van andere individuen, wat

kan leiden tot allerlei sociale interacties, met tijdverlies en lagere voedselopname als gevolg.

De initiële verstoring kan dus langduriger en ingrijpender consequenties hebben dan alleen het

wegvliegen van de oorspronkelijke foerageerplek. Bovendien kan door dergelijke processen de

vluchtafstand afnemen; als nabijgelegen gebieden ‘vol’ zijn, zal de vogel langer op zijn eigen

plek blijven omdat hij geen andere keus heeft. De verstoringsafstand is dan kleiner, maar de

zorg is dat voedselopname door de verstoring afneemt. In dit geval is er geen zichtbaar effect

van de verstoring, maar wel een fysiologisch effect (lagere voedselopname, meer stress). Hier-

door wordt de draagkracht van het gebied toch lager, wat zich op termijn zal uiten in verlaagde

aantallen vogels. Het doel is hier dus om niet alleen naar vluchtafstanden te kijken, maar om

bufferzones te voorspellen die groot genoeg zijn om ook dergelijke effecten op vogeldichtheden

en draagkracht te voorkomen.

Verstoring van vogels door recreatie
  50

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Alternatieve voedsel- of rustgebieden

Wanneer alternatieve voedsel- of rustgebieden niet aanwezig zijn in de nabije omgeving, of

van veel slechtere kwaliteit zijn, blijven vogels langer in het verstoorde gebied dan wanneer

alternatieve gebieden wel voorhanden zijn. Dit betreft niet alleen voedselgebieden maar ook

rustgebieden en in mindere mate mogelijk ook broedgebieden (denk aan strandbroeders).

Generalisten hebben op vergelijkbare wijze meer uitwijkmogelijkheden en kunnen dus grotere

vluchtafstanden hebben dan specialisten, die minder alternatieve opties hebben. De generalis-

ten zijn daarnaast minder gevoelig voor de verstoring dan de specialisten (Beale & Monaghan

2004b).

Voorbeelden hiervan: Overwinterende rotganzen meden verstoorde gebieden nabij wegen in

het begin van de winter, en foerageerden in de minder verstoorde gebieden. Aan het eind van

de winter, nadat de voedselbronnen elders waren uitgeput, namen de ganzen de verstoorde

gebieden echter wel in gebruik (Owens 1977). Eenzelfde gedrag werd waargenomen bij kleine

zwanen die in eerste instantie windturbines meden, maar later in de winter toen voedsel schaar-

ser werd niet meer (Fijn et al. 2012). Sneeuwganzen die werden bejaagd of verjaagd, hadden

een verlaagde energie-opname doordat ze uitweken naar weliswaar minder verstoorde, maar

ook minder voedselrijke habitats (Béchet et al. 2004). Deze voorbeelden betreffen alle ganzen,

omdat aantallen vogels en voedselaanbod voor deze soortgroep relatief eenvoudig te bepalen

zijn. Voor andere soortgroepen zullen echter dezelfde wetmatigheden gelden (denk aan stelt-

lopers, andere watervogels).

Rotganzen op

­Terschelling mijden in

het begin van de winter

de verstoorde gebieden

langs wegen. Pas in

de loop van de winter,

als er elders minder

­voedsel is, komen ze

dichterbij wegen.

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  51

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Risico van predatie

Het risico om gepredeerd te worden is dé reden waarom vogels wegvluchten van recreanten.

Heel veel van de verschillen in vluchtreacties van vogels zijn dan ook terug te voeren op het

predatierisico dat ze ervaren wanneer een recreant in de buurt komt. De mate waarin een re-

creant als risico ervaren wordt, komt op drie fronten tot uiting:

1.	 Verstoringsbron (bijvoorbeeld type, intensiteit, duur & frequentie, voorspelbaarheid);

2.	 Habitat (bijvoorbeeld open of gesloten, vluchtmogelijkheden);

3.	 Vogel zelf (bijvoorbeeld lichaamsgrootte, relatieve hersengrootte, leeftijd, hoogte van

positie, groepsgrootte).

Niet-aangelijnde hond

rent enthousiast naar

de vogels op een ven.

Voor de vogels betekent

dit: gevaar, wegwezen.

In dit gebied geldt een

aanlijnplicht, wat de

eigenaars van de hond

niet gezien hebben of

negeren.

Foto Karen Krijgsveld

1. Gevaar van de verstoringsbron. Hoe gevaarlijker de verstoringsbron is in de belevenis van

de vogel, hoe eerder hij ervan wegvlucht. Er zijn recreatievormen die een reëel gevaar vormen,

met name honden en dan vooral als ze loslopen. Honden doden daadwerkelijk wel vogels (Wil-

liams et al. 2009, Glover et al. 2011, Doherty et al. 2016), maar ook het spelend achter een vogel

aanjagen wordt door de vogel natuurlijk heel anders beleefd dan door de hond. Dit is ook de

reden dat de vluchtafstand voor wandelaars met honden, zeker als ze loslopen, groter is dan

zonder honden (zie §5.4). Naast honden gaat een gevaar uit van bijvoorbeeld verstoringsbron-

nen die veel geluid maken, die onverwachtse en snelle bewegingen maken, of die gericht op de

vogel afkomen. Om deze reden ook leiden verstoringsbronnen die zich in de lucht bevinden

tot grotere vluchtafstanden dan bronnen op de grond (cf. het risico van roofvogels). De duur

en frequentie dat de verstoringsbron in de omgeving is, maken dat de dreiging langer duurt of

intensiever is, waardoor ook een sterkere of langduriger reactie optreedt. En bovendien geldt

dat hoe onvoorspelbaarder de verstoringsbron zich beweegt of gedraagt, hoe groter de drei-

ging is die ervan uitgaat, en hoe groter dus het effect. Deze relaties tussen vluchtafstand en

verstoringsbron zijn onder andere uitgezocht door Stankowich & Blumstein (2005). Zij lieten

aan de hand van een meta-analyse van een groot aantal in de literatuur gevonden gegevens

(en soorten), zien dat de vluchtreactie groter werd naarmate een groter risico ervaren werd,

zoals bij de snelheid van de predator (lees: verstoringsbron), alsook grootte en gerichtheid van

nadering. Het is een logisch verband: een snelle reactie op een potentieel dodelijke predator

is belangrijk voor de overleving (zie ook §4.3 verstoringsafstanden, HS 5 verstoringsbronnen).

Verstoring van vogels door recreatie
  52

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

2. Ten tweede is de biotoop van invloed op het risico dat de vogel ervaart. In een open landschap

is de verstoringsbron over veel grotere afstand zichtbaar, en daar zijn de verstoringsafstanden

dan ook groter. Watervogels hebben bijvoorbeeld op meren een grotere verstoringsafstand

dan op rivieren, waarschijnlijk omdat verstoringen op meren vanaf grotere afstanden worden

opgemerkt en vogels daarom eerder reageren, en mogelijk ook omdat groepen op meren in het

algemeen groter zijn dan op rivieren (Mayer et al. 2019). De afstand waarop de verstoringsbron

in beeld komt speelt hier ook mee, omdat het in de gaten houden van een predator ook kosten

met zich meebrengt: de vogel kan minder opletten op eventuele andere predatoren in de buurt,

en kan ook minder foerageren. Daardoor valt de beslissing om weg te vliegen eerder wanneer

de zogenaamde start-afstand verder weg is, zoals in open landschappen het geval is (Blumstein

2003, Cooper & Blumstein 2014). Ook grotere afstand tot beschutting leidt tot een grotere

vluchtafstand (Holmes et al. 1993, Hill et al. 1997, Stankowich & Blumstein 2005), en vogels die

op een hogere plek zitten lijken zich veiliger te voelen, want zij vluchten later weg dan vogels

die op de grond zitten (Swarthout & Steidl 2001, Fernández-Juricic et al. 2002, Chen et al. 2020).

3. Tot slot verschilt de vluchtreactie per vogelsoort en zelfs per individuele vogel. Het bekendste

voorbeeld hiervan is dat vluchtafstand toeneemt met de lichaamsgrootte van de vogelsoort

(Rodgers & Schwikert 2003, Blumstein 2006a, Koch & Paton 2014). Soorten met een relatief

groter hersenvolume (geassocieerd aan slimheid, zoals kraaien) vluchten later (Samia et al.

2015a). Ditzelfde lijkt zelfs op te gaan voor verschillen tussen individuen van een soort: eider-

vrouwtjes met een grotere kop (ofwel relatief groot hersenvolume) waren beter in staat om

risico’s te evalueren, wat voordelig was in seizoenen met veel predatie, maar juist nadelig (want

kostbaar) in seizoenen met weinig predatie (Öst & Jaatinen 2015). Daarnaast zijn leeftijd en

ervaring van de vogel van invloed op de verstoringsafstand: juveniele dieren hebben (door een

gebrek aan ervaring) kleinere vluchtafstanden (Koch & Paton 2014), en eerdere ervaringen met

een verstoringsbron leidt tot grotere vluchtafstanden (Stankowich & Blumstein 2005, Glover et

al. 2011). Allerlei andere individuele omstandigheden kunnen een rol spelen in hoe een predatie-

risico ervaren wordt. Zo was de kans op verstoord gedrag bij grauwe ganzen groter tijdens de

rui, wanneer ze niet van een predator weg konden vliegen, dan voor de rui (Kahlert 2006). En

het predatierisico verklaart ook waarom tijdens het jachtseizoen of in gebieden waar gejaagd

wordt, de vluchtafstand van veel individuen, zowel de bejaagde als de onbejaagde, groter wordt

(zie sensitisatie in §4.2). Ook groepsgrootte valt te scharen onder het risico van predatie: in

grotere groepen is de vluchtafstand groter dan wanneer dezelfde soort alleen zit. Dit speelt

meest onder watervogels. In een groep is het weliswaar veiliger, maar daar bepaalt ook de

meest nerveuze vogel de vluchtafstand, omdat die het eerst opvliegt en daarbij de hele groep

meeneemt. Minder verstoringsgevoelige individuen moeten wel mee opvliegen, anders blijven ze

alleen over en zijn dan de sitting duck (Lehtonen & Jaatinen 2016). Voorbeelden hiervan: bij een

kitesurf-event op de Grevelingen trad een lawine-effect op, waarbij duizenden vogels massaal

en op steeds grotere afstand wegvluchtten van een colonne kitesurfers en schepen (Van Rijn

et al. 2006). Grotere groepen ruiende grauwe ganzen hadden een grotere verstoringsafstand

dan kleinere groepen (Kahlert 2006). Tegen de verwachting in echter vlogen grotere groepen

sneeuwganzen minder ver weg dan kleinere groepen (Béchet et al. 2004). De auteurs geven als

mogelijke verklaring dat in een grotere groep meer vogels zich niet bewust zijn van de oorzaak

van het opvliegen, en ze daarom sneller geneigd zijn weer neer te strijken.

Verstoring van vogels door recreatie
  53

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

4.2  Tolerantie en gewenning

Tolerantie is niet hetzelfde als gewenning

Of vogels een verstoringsbron tolereren en in welke mate is variabel en hangt af van veel

factoren (zie §4.1). Gewenning is slechts één van de factoren die bijdraagt aan tolerantie voor

een verstoring.

Tolerantie voor verstoring zien we wanneer vogels benadering door mensen toelaten, zonder

dat ze sterk zichtbaar reageren of wegvluchten. Zulke tolerantie (ook wel acceptatie) kan allerlei

redenen hebben, zoals:

•	 Gewenningsprocessen;

•	 Selectieprocessen waarbij tolerantere individuen in een gebied blijven terwijl de minder

tolerante individuen vertrekken;

•	 Verschillen met habitatcapaciteit elders, zoals voedselaanbod of voedselcompetitie, of broed-

gelegenheid;

•	 Investeringen ter plaatse in voortplanting, bijvoorbeeld eieren of kuikens of een territorium.

Gewenning (ook wel habituatie genoemd) zien we wanneer individuele vogels door ervaring

leren dat een verstoringsbron ongevaarlijk is, op basis daarvan een andere inschatting van het

gevaar maken en daarom niet meer reageren. Dus bij gewenning vertonen individuele vogels,

na een herhaalde stimulus, een verminderde respons; het individu ’went’ aan de verstoring. De

meest effectieve manier om dit te bereiken is het vergroten van voorspelbaarheid van gedrag

van de recreant (zie onder).

Gewenning wordt vaak verward met tolerantie. In het licht van de impact van een verstoring

op een vogel zijn gewenning en tolerantie totaal verschillende dingen. Er kunnen allerlei rede-

nen zijn waarom een vogel niet wegvliegt in reactie op een verstoringsbron. Wanneer er veel of

vaak gevaar is, moet de vogel toch eten, en tolereert het meer risico (Lima & Bednekoff 1999).

Wanneer er geen geschikte alternatieve habitat in de buurt is, kan de vogel nergens naartoe

vluchten. Wanneer de habitat juist buitengewoon geschikt is, dan kan de vogel daar blijven

ondanks fitness-kosten door de verstoring; denk aan een nest of een voedselniche. Dit concept

is helder uitgelegd door Bejder et al. (2009) en Blumstein (2016).

Het verschil tussen gewenning en tolerantie is te begrijpen door de mens te zien als predator

(Frid & Dill 2002). In het geval van tolerantie verdraagt de vogel het risico dat de mens vormt,

omdat andere belangen zwaarder wegen. Er kunnen echter wel nadelen aan zulke tolerantie

kleven, omdat de vogel de recreant nog steeds als gevaar ziet, en daarmee effecten op kunnen

treden op bijvoorbeeld het broedsucces of op de kans dat de vogel langere tijd in het gebied

blijft. Hierdoor kan uiteindelijk de draagkracht van een gebied verslechteren. In het geval van

gewenning ziet de vogel de mens niet meer als gevaar, en treden deze negatieve effecten niet

op. Het verschil tussen tolerantie en gewenning is dus belangrijk.

Gewenning aantonen is moeilijk, om bovenstaande redenen (Samia et al. 2015b). Vaak is niet

duidelijk of vogels in een verstoord gebied blijven omdat ze gewend zijn aan de verstoring: de

meest verstoringsgevoelige soortgenoten kunnen allang verdwenen zijn (Carrete & Tella 2017),

zodat het aantal vogels dus al lager is door de verstoring. Om deze reden kan gewenning ook

Verstoring van vogels door recreatie
  54

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

alleen aan individuele vogels gemeten worden; in groepen kan er sprake zijn van selectie. Ook

kan het zijn dat er geen alternatieve foerageer- of rusthabitat is. In dit geval vliegt de vogel

weliswaar niet weg, maar zal zeker sprake zijn van een fysiologische respons (hartslag), van

verminderd foerageren of een verhoogde energie-uitgave. Dit kan op termijn negatieve gevol-

gen hebben voor overleving in en draagkracht van een gebied. Bij daadwerkelijke gewenning is

van deze negatieve effecten geen sprake (Bejder et al. 2009, Blumstein 2016). Studies waarin

ook de hartslag gemeten is, kunnen daarmee ook meer uitsluitsel geven of er sprake is van

gewenning (Ellenberg et al. 2013).

Hetzelfde speelt bij vluchtafstanden van broedende vogels. Een kleine vluchtafstand betekent

in dit geval niet dat de vogel niet verstoringsgevoelig is, maar dat hij er een groot belang bij

heeft op de plek (lees: het nest) te blijven. Bijvoorbeeld omdat het risico dat het nest wordt

gepredeerd anders substantieel toeneemt (Dowling & Bonier 2018) (zie ook §3.2 over effecten

van verstoring op broedende vogels).

Om deze redenen kan gewenning alleen aan individuele vogels gemeten worden. In groepen

vogels kan er immers sprake zijn van selectie, waarbij de schuwste vogels al zijn verdwenen.

Wanneer treedt gewenning op?

Wanneer een bepaalde verstoringsbron herhaaldelijk verschijnt en daarbij geen werkelijke

dreiging vormt, en zich bovendien voorspelbaar gedraagt, is het mogelijk dat vogels steeds

minder reageren op de verstoringsbron. Er is dan sprake van gewenning. Wat hier gebeurt is

dat vogels met de herhaling leren dat de verstoringsbron gevaarloos is, en op basis daarvan

een andere inschatting van het gevaar maken. De kosten-baten-afweging verschuift, die de

vogels maken van het gevaar van de verstoringsbron enerzijds en van de baten van het niet

vluchten anderzijds (Lima & Bednekoff 1999, Frid & Dill 2002, Dowling & Bonier 2018) (zie §4.1).

Voor een vogel brengt het reageren op een verstoringsbron kosten met zich mee; door niet te

reageren als het niet echt nodig is, spaart de vogel deze kosten uit en kan misschien zelfs

doorgaan met bijvoorbeeld foerageren of broeden. Om negatieve effecten van recreatie te

beperken, is gewenning dus iets om na te streven.

Klein motorbootje vaart in de ha-
ven van Schiermonnikoog langs 
een hoogwatervluchtplaats van 
steenlopers. Met de hoge mate 
van voorspelbaarheid in het vaar-
gedrag van de boten, die door de 
beperkte diepte naast de vaargeul 
eigenlijk nooit dichter bij de dam 
komen, trekken de steenlopers 
zich er niets van aan. In de zomer 
beperkt de hvp zich door de drukte 
tot de dam; in de winter geven de 
vogels de voorkeur aan de verla-
ten steigers.

Foto Karen Krijgsveld

Verstoring van vogels door recreatie
  55

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Gewenning bevorderen

Het verdient aanbeveling om gewenning van vogels zoveel mogelijk te bevorderen, als het gaat

over recreatie. De negatieve effecten van verstoring vallen dan immers weg: de vogels blijven in

een gebied, blijven foerageren, broedsucces wordt niet meer negatief beïnvloed. Als bonus kan

de recreant genieten van de meer zichtbare aanwezigheid van de vogels. Er zijn manieren om

gewenning te bevorderen. Deze liggen in het weghalen van het ‘gevaar’ dat de recreant vormt

vanuit het oogpunt van de vogel. Dit is ook de reden waarom vogels sterker reageren op mensen

die recht op ze aflopen of dat vogels steevast wegvliegen op het moment dat je stopt om ze te

bekijken (zie §5.2 over gedrag van de recreant). De beste manier om gewenning te bevorderen

is door het gedrag van de recreant zo voorspelbaar mogelijk te maken en ervoor te zorgen dat

recreanten in die voorspelbaarheid nooit een echt gevaar vormen (zie HS 6 over maatregelen).

Niet alle individuen van een soort, en niet alle soorten, zijn even goed in staat om te wennen

aan verstoring door mensen. Dit blijkt uit een langjarige studie aan holenuilen die broeden in

zowel ruderale als verstedelijkte gebieden in Argentinië (burrowing owl, een kleine wijdverbreide

Amerikaanse uilensoort die lijkt op onze steenuil). De verstedelijkte uilen konden zeer goed

tegen menselijke activiteiten, maar de uilen in ruderale gebieden konden er niet goed tegen

en hadden veel sterker en langduriger verhoogde corticosteron-niveaus (een stresshormoon,

zie §3.1). Deze verschillen waren blijvend van aard; de uilen in rustige gebieden bleven hun hele

leven gestrest door verstoring (Carrete & Tella 2009, 2013, 2017, Palma et al. 2020). Ook zijn er

verschillen tussen soorten en tussen seizoenen. In het broedseizoen bijvoorbeeld mijden vogel-

soorten de verstedelijkte gebieden meer dan daarbuiten, en vooral de trekkende soorten mijden

die gebieden, meer dan de soorten die jaarrond aanwezig zijn (onderzocht door ­Callaghan et al.

(2021) in 237 vogelsoorten). Dit geeft aan dat tolerantie voor menselijke verstoring lager is in

het broedseizoen. Vaak leidt juist inflexibiliteit in gedrag ertoe dat soorten zeldzaam worden.

Het is dus goed mogelijk dat juist de soorten die we meer willen beschermen ook de soorten

zijn die slechter tegen verstoring kunnen (Marzluff & Swift 2017). Welke vogelsoort dan goed

zal reageren op maatregelen die gericht zijn op gewenning en welke niet, is iets om over na te

denken als we effecten van recreatie proberen te mitigeren.

Voorbeelden van gewenning en tolerantie

Iedereen kent wel voorbeelden van vogels die totaal geen last lijken te ondervinden van ons

mensen. Denk aan het koppel oehoes dat op een balkon een nest kuikens grootbracht onder

het oog van de gelukkige bewoner. Of aan de ooievaars die tegenwoordig doodgemoedereerd

samen in een veld staan of, net als aalscholvers, bovenop een straatlantaarn. Met zulke beelden

in gedachten is het makkelijk voor te stellen dat vogels kunnen wennen aan situaties. Maar ook

vanuit de gedachte dat het voor de overleving van een individu belangrijk is dat het gevaren in de

omgeving accuraat in kan schatten, en daar niet meer tijd en energie in stopt dan noodzakelijk,

is het logisch dat een vogel aan een situatie die geen gevaar oplevert kan wennen. In die zin

zijn territoriale dieren die lange tijd op dezelfde plek leven wellicht meer geneigd om gewend

te raken dan niet-territoriale dieren. Hierover zijn vooralsnog echter geen gegevens bekend.

Verstoring van vogels door recreatie
  56

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Gewenning is moeilijk om aan te tonen, omdat vaak niet kan worden uitgesloten dat er andere

zaken in het spel zijn en feitelijk alleen sprake is van tolerantie. Hieronder een paar voorbeelden

van gewenning:

•	 Wanneer een hek de toegang van mensen tot een veld verhinderde, hadden vier soorten

steltlopers die foerageerden op dit veld minder grote vluchtafstanden dan op een naastge-

legen veld zonder zo’n hek (Ikuta & Blumstein 2003);

•	 Meeuwen die gewend waren aan grote aantallen mensen op een strand, kregen snel veel

langere verstoringsafstanden op het moment dat die aantallen mensen afnamen (Webb &

Blumstein 2005);

•	 Geen vogels, maar wel een erg mooi voorbeeld van gewenning: krabben raakten gewend

aan een dummy roofdier dat steeds vanuit dezelfde kompasrichting aankwam, en gingen

na verloop van tijd hun holletje niet meer in en verplaatsten zich deels ook niet meer naar

het holletje toe (Raderschall et al. 2011);

•	 Hüppop & Hagen (1990) lieten aan de hand van hartslagfrequentie zien dat scholeksters

gewenning vertoonden jegens recreatievormen, maar – net als bij de krabben – alleen dan

wanneer die bronnen voorspelbaar voor ze waren;

•	 Alpenkraaien en alpenkauwen hadden kleinere verstoringsafstanden in drukker bezoch-

te gebieden dan in rustiger gebieden. Bovendien hadden ze minder parasieten en lagere

stress-niveaus, wat aangeeft dat er sprake is van gewenning (Jiménez et al. 2011). Kraaiach-

tigen behoren tot de slimste vogels die er zijn, en weten in meer gevallen voordeel te halen

uit de aanwezigheid van mensen (Marzluff & Neatherlin 2006);

•	 Op de Galapagos was de verhoging in hartslag door verstoring groter bij zeevogels die ver-

der weg van de drukke toeristenpaden broedden dan vogels dichter bij de paden (Jungius

& Hirsch 1979);

•	 Wanneer wandelaars op een pad liepen, leidde dit tot minder opvliegen onder zangvogels

dan wanneer mensen van het pad af rondstruinden (Smith-Castro & Rodewald 2010).

Alpenkauwen, hier in

het Kleinwalsertal in

Oosten­rijk, hebben

­kleinere verstorings-

afstanden in drukker

bezochte gebieden.

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  57

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Voorbeelden van tolerantie, waar gewenning niet uitgesloten is maar waar evengoed andere

processen aan de hand kunnen zijn:

•	 Plevieren op een druk bezocht strand zaten per dag meer op de eieren bij een gegeven

recreatiedruk dan plevieren op een minder druk bezocht strand bij diezelfde recreatiedruk.

Op het drukkere strand was de verstoringsafstand kleiner en het uitkomstsucces van de

eieren hoger. De kuikenoverleving was echter lager, mogelijk doordat de kuikens minder

voorzichtig waren voor passerende recreanten en daardoor vaker door honden gegrepen

werden (Baudains & Lloyd 2007) (vale strandplevier, Zuid-Afrika). Hier kan sprake zijn van

gewenning, maar als de ouders door de hoge recreatiedruk weinig andere keus hadden dan

op de eieren te blijven zitten ondanks grote verstoringsdruk, dan is er sprake van tolerantie;

•	 Vogels in een verstedelijkte omgeving zijn toleranter voor verstoring en hebben een kleinere

verstoringsafstand. De gedachte hierachter is dat het predatierisico lager is, waardoor de

afweging tussen vluchten of blijven anders uitvalt (Samia et al. 2017);

•	 Futen op drie meren met een verschillende recreatiedruk, hadden een kleinere verstorings-

afstand naarmate de recreatiedruk hoger was. Doordat de vogels minder snel van het nest

gingen was het broedsucces van deze futen groter. Gemiddeld echter had een hogere recrea-

tiedruk toch een nadelig effect, omdat op het drukkere meer het uiteindelijke uitvliegsucces

lager was (Keller 1989). Een dergelijke relatie werd ook gevonden bij ijsduikers in Minnesota,

VS (Titus & Vandruff 1981);

•	 Wilde zwanen nabij Glasgow in Schotland vertoonden minder alert gedrag naarmate ze vaker

werden verstoord (Rees et al. 2005).

Sensitisatie

Ook het tegenovergestelde van gewenning kan optreden. In gebieden waar verstoring vaak

een werkelijke dreiging vormt zijn de effecten van verstoring ook groter en vliegen vogels juist

steeds vroeger en op grotere afstand op en weg. Bij een dergelijke toename van gevoeligheid

voor verstoring wordt gesproken van sensitisatie (ook wel: facilitatie). (Platteeuw & Henkens

1997). Een voorbeeld is dat van koningsbuizerden (ferruginous hawk) in de VS, die opzettelijk

zwaar verstoord werden op het nest, en daardoor in de loop van het onderzoek een steeds

grotere vluchtafstand kregen (White & Thurow 1985). Een ander voorbeeld is dat auerhoenders

in het Zwarte Woud in Duitsland veel grotere vluchtafstanden hadden in gebieden met een

hoge recreatiedruk (met o.a. off-trail wintersport) dan in gebieden zonder recreatie (Thiel et al.

2008b). Raven in boerenland die vaak hun nesten kwijtraakten aan vernielingen (vervolging),

kwamen al van hun nest op 450 meter afstand, terwijl raven die op geïsoleerdere plekken

broedden en niet met dergelijke vernielingen te maken hadden, pas van hun nest kwamen op

90 meter afstand (Knight 1984). Vergelijkbare toenames in verstoringsafstanden traden op bij

Amerikaanse strandplevieren (snowy plover), zwarte scholeksters en kelpmeeuwen (Zuid-Afrika)

bij toenemende verstoringsdruk (Lafferty 2001a, Van de Voorde et al. 2015). Pinguïns in een

kolonie die het voorgaande jaar intensief onderzocht en gefilmd was, hadden in het jaar daarna

een veel sterkere verhoging van de hartslag dan pinguïns die eerder niet verstoord waren (Ellen­

berg et al. 2012) (snares penguin Nieuw-Zeeland). Het is dus zeker niet zo dat verstoring met

weinig initieel effect op den duur altijd tot gewenning leidt. Zeker wanneer verstoring intensief

is of sterke reacties opwekt, is het aannemelijk dat het verstorende effect juist groter wordt.

Verstoring van vogels door recreatie
  58

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Jacht is bij uitstek een voorbeeld van sensitisatie, omdat het natuurlijk een reëel sterfterisico

met zich meebrengt. Hierdoor verschuift de afweging tussen blijven of vluchten naar eerder

vluchten. Jacht leidt daarmee tot een sterkere verstoringsreactie (grotere vluchtafstand, verder

wegvliegen, later terugkeren); niet alleen onder de bejaagde individuen en soorten maar ook

onder niet-bejaagde individuen en soorten (Knight 1984, Madsen 1985, Platteeuw 1987, Schnei-

der-Jacoby 2001, Béchet et al. 2003, Béchet et al. 2004). Dit betreft met name watervogels op

graslanden, omdat dit soorten zijn die in gebieden voorkomen waar gejaagd wordt en die ook

zelf bejaagd worden. Om krooneenden in de Duitse Starnberger See te beschermen, werd om

die reden de jacht in het gebied gestopt, teneinde te bewerkstelligen dat de eenden minder

sterk reageerden op de recreanten in het gebied. Niet alleen aantallen krooneenden namen

hierdoor toe, maar ook de aantallen van veel andere soorten watervogels (Schneider-Jacoby

2001). Ook vogels die uit gebieden komen waar gejaagd wordt, hebben grotere vluchtafstanden.

Soorten die niet het hele jaar bejaagd worden, worden in de loop van het rustseizoen minder

schuw. En de vluchtafstand voor jagers is groter dan voor andere wandelaars, zoals Rees et al.

(2005) liet zien voor wilde zwanen. Een aansprekend voorbeeld van sensitisatie door jacht

betreft kleine trappen in Spanje, die door verstoring door recreatie substantieel verhoogde

niveaus van stresshormonen hadden, en wel vooral daar waar niet alleen recreatie was maar

waar ook gejaagd werd (o.a. op de trappen). Tijdens

de weekends, wanneer er extra veel recreatie was en

meer gejaagd werd, waren de kleine trappen boven-

dien veel alerter en vlogen meer, wat na het weekend

gecompenseerd werd door meer te foerageren (Tar-

juelo et al. 2015). Voor meer inzicht in effecten van

jacht verwijzen we naar de reviews van Madsen & Fox

(1995) en Tamisier et al. (2003). Ten aanzien van de

effecten van recreatie betekent dit dat wanneer in of

rond een gebied gejaagd wordt, er rekening mee moet

worden gehouden dat recreatie grotere verstoringen

Foto Hans Peeters

veroorzaakt dan in gebieden waar niet gejaagd wordt.

Honden kunnen vogels eten en ook zij vormen daarmee een reëel sterfterisico voor vogels

(zie §4.1 risico van predatie, §5.4 honden). Sensitisatie zal dus ook optreden in gebieden waar

honden mogen loslopen.

Herkenning van individuen. Overigens zijn verschillende vogelsoorten (zoals meeuwen, kraaien)

in staat om voor hun gevaarlijke personen of situaties van ongevaarlijke te onderscheiden, en

tonen gerelateerd daaraan ook een ander gedrag (Drost 1968, Marzluff et al. 2010). Dit geldt

bijvoorbeeld ook voor sterns die in staat bleken onderzoekers individueel te herkennen (Burger

1998), of voor ganzen die sterker reageerden op onderzoekers dan op werklieden in het veld

(Gerdes & Reepmeyer 1993).

Verstoring van vogels door recreatie
  59

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

4.3  Vluchtafstanden

Factoren die de vluchtafstand beïnvloeden

De vluchtafstand (opvliegafstand, flight initiation distance of FID) is momenteel de meest

gebruikte verstoringsafstand. Dit is immers relatief eenvoudig te meten en kwantificeren. Po-

pulaties van soorten met grote vluchtafstanden nemen bijvoorbeeld meer af, door de onrust

waardoor ze minder goed foerageren of reproduceren (Moller 2008b).

In de loop der jaren is een veelheid aan vluchtafstanden gemeten voor veel verschillende soorten

vogels onder zeer uiteenlopende omstandigheden. Vooral de vluchtafstand van vogels op land

voor wandelaars is veelvuldig gemeten: 75% van de bijna 2000 vluchtafstanden die voor dit

rapport zijn verzameld, betreft vluchtafstanden voor wandelaars. De overige 25% omvat alle

andere verstoringsbronnen, zowel op land (honden, fietsen, motorvoertuigen) als op water als

in de lucht. Vluchtafstanden (of -hoogtes) voor verstoringsbronnen in de lucht zijn met slechts

3% het minst beschikbaar (op land 81%, op water 16%).

Een aantal patronen zijn hieruit af te leiden. Veel factoren zijn soortspecifiek en deels afhankelijk

van de individuele omstandigheden en de omgeving, en deels ook van de verstoringsbron. Zie

tabel 4.1. voor een overzicht. Twee aandachtspunten zijn van belang:

•	 Vluchtafstand is sterk gecorreleerd met lichaamsgewicht (fig 4.1). Hoe zwaarder en dus

hoe groter de soort, hoe groter de vluchtafstand. Hier zit echter een enorme variatie in,

zoals de figuur ook laat zien, waarin het belang van de andere factoren te zien is. Maar de

lokale omstandigheden hebben een grote invloed op de vluchtafstand. Op grote hoogwa-

tervluchtplaatsen langs de Waddenzee bijvoorbeeld vlogen kleinere soorten in de groepen

vogels, zoals bonte strandlopers en rosse grutto’s, juist eerder op dan de grotere soorten

zoals wulpen (Van der Kolk et al. 2020c). Het idee is dat dit te maken had met de risico’s

waarmee de vogels zich geconfronteerd zien; op de betreffende hoogwatervluchtplaats was

er weinig recreatie maar waren er met name roofvogels, die vooral op de kleinere soorten

vogels jaagden. Op hoogwatervluchtplaatsen in the Wash in Engeland, die minder geïsoleerd

waren van recreatie, vlogen de kleinere soorten juist later op dan de grotere soorten (Collop

et al. 2016). Een groot of klein formaat is dus geen garantie dat de vluchtafstand groot of

klein zal zijn; er spelen altijd ook andere, lokale factoren mee;

•	 Luchtrecreatie leidt tot de grootste vluchtafstanden, en waterrecreatie leidt tot grotere

vluchtafstanden dan recreatie op land (fig 4.2, zie ook HS 5 over recreatievormen). Dit in

tegenstelling tot het percentage verstoorde vogels en de verstoringsduur die juist voor

waterrecreatie het grootst zijn. Vogelsoorten op het water zijn over het algemeen groter

dan soorten op land, en zo lijkt er al snel een correlatie met lichaamsgewicht die mogelijk

eerder is toe te schrijven aan leefgebied en recreatievorm dan aan het feit dat de vogel gro-

ter of zwaarder is. Ook binnen soortgroepen is dit verschil in effect tussen recreatievormen

zichtbaar, maar wanneer we op soortgroepen inzoomen, wordt ook weer duidelijk hoe groot

de variatie in vluchtafstanden is (fig. 4.3). Bovendien wordt dan zichtbaar dat sommige

soortgroepen duidelijk minder snel lijken te vluchten voor verstoringsbronnen dan andere

soortgroepen. Ook deze verschillen worden natuurlijk op zijn minst deels verklaard door

lokale omstandigheden, zoals de openheid van het leefgebied, en daarmee door verschillen

in recreatievormen die er voorkomen.

Verstoring van vogels door recreatie
  60

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Tabel 4.1	
Factoren die de vluchtafstand van vogels beïnvloeden. Onderverdeeld in soortspecifieke factoren,  
factoren die per individu variëren, afhankelijk zijn van de omgeving, en van de verstoringsbron.

Factor
Toelichting
Bronnen

Soortspecifieke factoren

lichaamsgrootte
Grotere vogelsoorten hebben grotere vluchtafstanden. Aangetoond in veel studies aan 
veel verschillende soorten. Zie figuur 4.1.

(Cooke 1980, Holmes et al. 1993, Spaans et al. 
1996, Rodgers & Schwikert 2003, Blumstein 
2006a, Glover et al. 2011, Koch & Paton 2014, 
Tätte et al. 2018)

dieet
Carnivore soorten hebben grotere vluchtafstanden dan herbivore soorten.
(Blumstein 2006a)

groepsgrootte
In grotere groepen is de vluchtafstand doorgaans groter dan in kleinere groepen.
(Thompson & Thompson 1985, Laursen et al. 
2005, Kahlert 2006, Van Rijn et al. 2006, Glover 
et al. 2011, Lehtonen & Jaatinen 2016, Tätte et 
al. 2018, Mayer et al. 2019, Morelli et al. 2019)

Individuele factoren

zie §4.1

conditie
Vogels in slechte conditie, of met hogere voedselbehoefte door bijvoorbeeld slechte weers-
omstandigheden of tijdens de trek, hebben kleinere vluchtafstanden. De impact van een 
verstoring is op die momenten evenwel groter.

ervaring en 
leeftijd

Ervaring: (Lord et al. 2001, Stankowich & Blum-
stein 2005), zie §4.2 gewenning.
Juvenielen: (Stalmaster & Kaiser 1997, Bellefleur 
et al. 2009, Koch & Paton 2014)

Eerdere ervaring met een verstoringsbron kan tot grotere vluchtafstanden leiden als de 
verstoring groot was, of andersom juist tot kleinere vluchtafstanden door gewenning.
Juveniele vogels zonder ervaring met mensen hebben doorgaans kleinere vluchtafstanden 
dan volwassen (ervaren) vogels (zoals alken, diverse soorten foeragerende steltlopers). 
Ook hier kan gewenning een rol spelen.

Zie §4.1 investeringen in een locatie, 
§4.5 verstoringsgevoeligheid

met nest of niet
De vluchtafstand van vogels op of bij nesten is kleiner dan die van vogels die geen nest 
verdedigen, maar zegt voor deze groep weinig over het al dan niet optreden van verstoring 
en kan daarom niet gehanteerd worden als afstand waarbuiten geen verstoring optreedt.

Omgevingsfactoren

(Blumstein 2003, Glover et al. 2011, Tätte et al. 
2018, Mayer et al. 2019, Chen et al. 2020)
Zie §4.1 risico van predatie.

startafstand
Hoe groter de afstand van waaraf de verstoringsbron de vogel begint te naderen, hoe groter 
ook de afstand waarop de vogel de verstoringsbron opmerkt, en hoe groter de vluchtaf-
stand. Hier speelt niet alleen de kans mee dat de verstoringsbron wordt opgemerkt, maar 
ook de afweging dat het tijdrovend is en aandacht vergt om de verstoringsbron zo lang in 
de gaten te houden. Reflecteert feitelijk de openheid van het leefgebied.

openheid  
leefgebied

Open habitats: (Hill et al. 1997, Stankowich & 
Blumstein 2005).
(González et al. 2006, Tost et al. 2020).

Soorten in open habitats zoals stranden of meren vliegen in het algemeen eerder op dan 
soorten in gesloten habitats zoals bos. Vogels reageren minder op verstoring wanneer 
ze minder zichtbaar zijn vanaf het pad (bijvoorbeeld Spaanse keizerarend en korhoen).

Beschutting: (Stankowich & Blumstein 2005, 
Guay et al. 2013a)
Overzicht: (Hockin et al. 1992).
Afstand: (Tätte et al. 2018).
Positie beschutting: (Kramer & Bonenfant 1997).

beschutting
Hoe groter de afstand tot beschutting, hoe groter de vluchtafstand. Uitzonderingen: 
Als beschutting betekent dat de vogel de omgeving minder goed kan overzien, bijvoor-
beeld door observatieschermen op té geringe afstand of in habitats van soorten die juist 
van openheid houden, kan het verstoringseffect juist groter worden doordat de vogel 
alerter wordt;Soms blijkt beschutting enkel van invloed op de afstand waarover gevlucht 
wordt, en niet op de vluchtafstand zelf. Deze verschillen zijn gerelateerd aan de biotopen 
van de onderzochte soorten en aan risico-afwegingen. Als de vogel bijvoorbeeld naar de 
verstoringsbron toe moet vliegen om beschutting te bereiken, zal door het predatierisico 
dat de vogel ervaart de verstoringsafstand groter zijn dan wanneer de vogel van de ver-
storingsbron weg kan vliegen om beschutting te bereiken.

zithoogte
Hoe hoger een vogel zit, hoe kleiner de vluchtafstand. Feitelijk een vorm van beschutting. (Holmes et al. 1993, Swarthout & Steidl 2001,

Fernández-Juricic et al. 2002, Chen et al. 2020).

Factoren van de verstoringsbron

Zie HS 5 verstoringsbronnen

De verstoringsbron zelf beïnvloedt in belangrijke mate de vluchtafstand, door o.a. type, 
snelheid of lawaai, frequentie van voorkomen, aantal. Zie figuur 4.2 en 4.3.

type, gedrag,  
frequentie, aantal

Verstoring van vogels door recreatie
  61

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

10000

vluchtafstanden 
van vogels zonder nest of jongen

1000

R2=0.494

100

10

vluchtafstand (m)

Figuur 4.1	 Relatie tussen vluchtaf-
standen en lichaamsgewicht van 
vogels (zonder nest). Er is een dui-
delijk positief verband, maar tege-
lijkertijd ook een grote variatie, die 
kan worden toegeschreven aan de 
andere factoren die vluchtafstand 
bepalen (zie tabel 4.1). NB: schalen 
zijn logaritmisch weergegeven. 
75% van de waarden betreffen 
vluchtafstanden voor wandelaars 
op land.

1

0,1

1
10
100
1000
10000
100000

lichaamsgewicht (g)

lucht

n=33

water

n=319

type verstoringsbron

land

n=1605

0
250
500
750
1000
1250
1500
1750
2000
2250
2500
2750
3000

±

gem. vluchtafstand  min en max (m)

Figuur 4.2 Gemiddelde vlucht-
afstand van vogels voor versto-
ringsbronnen op land, op het water 
en in de lucht. Weergegeven zijn 
gemiddelde (gekleurd), minimum 
en maximum (foutbalken) vlucht-
afstand per type verstoringsbron, 
en het aantal gepubliceerde ver-
storingsafstanden. Minimum en 
maximum reflecteren de grote 
variatie in verstoringsafstanden. 
Verstoringsafstanden verschillen 
in grote mate, en zijn over het al-
gemeen het grootst bij recreatie-
bronnen in de lucht en het kleinst 
bij recreatiebronnen op land. Zie 
ook HS 5.

1

lucht

808

Zangvogels & 
vergelijkbaar

water

11

Roofvogels & uilen

8

80

land

1

35

Meeuwen & sterns

66

4

61

Steltlopers

249

2

Futen, aalscholver,

49

66

duikers & zeekoet

1

Reigers, lepelaar &

49

kraanvogel

104

1

Hoenders & rallen

65

Figuur 4.3	Gemiddelde vluchtaf-
stand per soortgroep voor versto-
ringsbronnen op land (groen), op 
het water (helderblauw) en in de 
lucht (lichtblauw). Weergegeven 
zijn gemiddelde (gekleurde balk), 
minimum en maximum (foutbal-
ken) vluchtafstand, en het aantal 
gepubliceerde vluchtafstanden 
(labels). Gemiddelden op basis van 
een steekproef van minder dan vijf 
studies zijn onbetrouwbaar en zijn 
gestippeld weergegeven.

3

98

Eenden & meerkoet

112

11

16

Zwanen & ganzen

55

0
250
500
750
1000
1250
1500
1750
2000
2250
2500
2750
3000

gemiddelde vluchtafstand ± min en max (m)

Verstoring van vogels door recreatie
  62

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Do’s en dont’s rond vluchtafstanden

Hoewel er veel aanwijsbare factoren zijn die de vluchtafstand beïnvloeden, is er binnen soorten

ook sprake van zeer grote variatie en afhankelijkheid van moeilijk te duiden of te voorspel-

len lokale omstandigheden (Blumstein et al. 2003, Laursen et al. 2005, Martínez-Abraín et al.

2008b, Dertien et al. 2021). Om deze reden kan een vluchtafstand die is bepaald aan een soort

onder een specifieke situatie dan ook nooit zonder meer toegepast worden in een andere

situatie, maar is een analyse van de situatie door een ornitholoog noodzakelijk (zie ook kader

over wetgeving en verstoring).

Vluchtafstand is bovendien niet hetzelfde als verstoring. Verstoring kan immers veel meer

omvatten dan alleen een vluchtafstand, zoals wel blijkt uit het feit dat vogels op nesten minder

geneigd zijn om weg te vliegen en desondanks wel degelijk ernstige gevolgen van verstoring

kunnen ondervinden, ook zonder weg te vliegen (lager broedsucces, lagere dichtheden). Bo-

vendien draait het bij verstoring van vogels uiteindelijk niet om het al dan niet opvliegen, maar

om effecten op populatiegrootte en draagkracht van gebieden, waarbij meer komt kijken dan

alleen de vluchtafstand (zie HS 3 over effecten van verstoring).

Bij het toepassen van vluchtafstanden is het derhalve onvoldoende om enkel waarden van

vluchtafstanden voor de betreffende soort uit de literatuur toe te passen, maar dient rekening

te worden gehouden met alle factoren die van invloed zijn op vluchtafstanden (zie tabel 4.1)

en op verstoring in totaal. Om deze redenen wordt aangeraden om uit te gaan van de versto-

ringsgevoeligheid van vogelsoorten en individuen in een bepaalde jaarcyclusfase, in plaats

van vluchtafstanden. Een middel hiervoor kan zijn om een bufferzone ofwel een minimale

naderingsafstand te hanteren waarmee verstorende effecten worden voorkomen. In sommige

gevallen komt deze afstand overeen met de vluchtafstand, in andere gevallen is hij groter. Dit

is uitgewerkt in §4.5 en 4.6 en weergegeven in tabel 4.2.

4.4  Verstoringsduur, -percentage en verplaatsing

De impact van een verstoring wordt niet alleen bepaald door de vluchtafstand, maar ook door

het percentage vogels dat verstoord wordt, hoe lang de verstoorde situatie voortduurt, en over

welke afstanden de vogels wegvluchten, en of individuen terugkeren naar hun voorkeurslocatie.

Om de gevolgen van recreatie goed in te kunnen schatten, zijn dus ook deze aspecten van be-

lang. Immers, hoe meer vogels in een groep verstoord worden, en hoe langer vogels verstoord

gedrag vertonen na een verstoring, hoe groter de kans dat de groep het gebied permanent zal

verlaten en/of wezenlijke energetische kosten ondervindt van de verstoring. Dit bepaalt dus

mede of de draagkracht van een gebied door de verstoring achteruitgaat of niet. Feitelijk is

verstoring een vorm van verslechtering van het leefgebied.

Voorbeelden van dit soort studies geven goed weer hoe afhankelijk de resultaten zijn van de

lokale omstandigheden. Kuikens van oeverlopers bijvoorbeeld drukten zich gemiddeld drie mi-

nuten wanneer een wandelaar passeerde, maar bij hoogfrequente verstoring kon deze periode

oplopen tot maar liefst een half uur. Dit kan met name bij koude of regenachtige weersomstan-

digheden leiden tot een lagere voedselopname en bij jongen kuikens ook tot onderkoeling, met

als gevolg een groter predatierisico en slechtere overlevingskansen (Yalden 1992). Kuikens van

Verstoring van vogels door recreatie
  63

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

de middelste zaagbek bleven door verstoring langer te water (3- tot 25% langer) en wijfjes

met tomen verplaatsten zich vaker en over grotere afstanden. Hierdoor nam de beschikbare

tijd voor foerageren, rusten en poetsen af. Waterrecreatie had het meeste effect, met name

windsurfers. De vogels reageerden twee keer zo vaak op snelle vaartuigen dan op wandelaars.

Op vliegtuigen werd nog vaker gereageerd (helikopters en straaljagers), maar de verstoring

door vliegtuigen was van korte duur, terwijl verstoring door vaartuigen langer tot zichtbare

effecten leidde. Foerageergedrag werd na gemiddeld drie minuten hervat; rust- en poetsgedrag

namen direct na de verstoring af, om tot negentig minuten na de verstoring gecompenseerd te

worden (Kahlert 1994). Engelse scholeksters keerden gemiddeld 27 minuten na een verstoring

terug, maar deden dat sneller naarmate ze een grotere voedselbehoefte hadden (in de winter)

(Stillman & Goss-Custard 2002). Hoewel groepen overtijende scholeksters langs de Nederlandse

Waddenzee zich normaliter niet tot maximaal zo’n 200 tot 400 meter verplaatsten bij versto-

ring, vlogen ze bij ongebruikelijke vliegbewegingen van transportvliegtuigen (groot, lawaaiig en

laag overvliegend) weg uit het gebied naar een hoogwatervluchtplaats tien kilometer verderop

(Linssen et al. 2019, Van der Kolk et al. 2020c). Bij groepen van verschillende soorten eenden in

de VS reageerde tussen de 60 en 95% van de vogels op een verstoringsbron. Hoe verder weg de

verstoringsbron, hoe kleiner het percentage vogels in de groep dat verstoord reageerde (Pease

et al. 2005) (fig. 4.3). In een studie naar verstoring van watervogels door waterrecreatie (met

name sportvissers in bootjes), werd gevonden dat vogels gemiddeld ca. vier minuten stopten

met foerageren na een verstoring, en dat gemiddeld 66% van de vogels in een groep verstoord

werd (Schummer & Eddleman 2003).

Gegevens over verstoringspercentages, verstoringsduur en verplaatsingsafstanden in de li-

teratuur vertonen net als verstoringsafstand een enorme variatie. In grote lijnen gelden de

volgende wetmatigheden:

•	 Vooral het type verstoringsbron is van invloed op de mate van reactie;

•	 Hoe groter de afstand tot de verstoringsbron hoe kleiner het percentage vogels dat weg-

vlucht (zie bv. fig. 4.4) (Taylor et al. 1982, González et al. 2006, Sunde et al. 2009, Thorup

et al. 2010);

•	 Hoe langer of hoe vaker een verstoringsbron aanwezig is, hoe groter het percentage vogels

dat wegvlucht en hoe groter de impact (Yalden 1992);

•	 Hoe bedreigender de verstoringsbron, hoe groter

het effect, op zowel percentage wegvluchtende vo-

gels als verstoringsduur als verplaatsingsafstand

(zie HS 5 over verschillen tussen verstoringsbron-

nen) (Van der Kolk et al. 2020c);

•	 Waterrecreatie leidt in het algemeen tot de groot-

ste percentages verstoorde vogels en de langste

verstoringsduur (fig. 4.5). Dit in tegenstelling tot

vluchtafstanden, waar luchtrecreatie de grootste

effecten teweegbrengt (zie fig. 4.2 en 4.3 in §4.3).

Waterrecreanten verstoren 2x zoveel vogels als

wandelaars, over grotere afstanden en geduren-

de langere tijd. Waar op het water gerecreëerd

wordt, verdwijnen watervogels. Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  64

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

100

90

80

70

60

50

Figuur 4.4	Verstoord percentage 
van groepen eenden in relatie tot 
de afstand tot de verstoringsbron. 
Hoe verder weg de verstorings-
bron, hoe kleiner het percentage 
vogels dat reageert. Data uit Pease 
et al. 2005, voor diverse soorten 
Amerikaanse eenden.

40

30

% eenden dat verstoord reageert

20

10

0

0-50
50-100
100-150
150-200
200-300

afstand tot verstoringsbron (m)

120

51

100

land
water
lucht

80

33
49

106

60

43

40

waarde + sd (% / min / m)

20

32

0

Figuur 4.5	Percentage verstoorde 
vogels (links) en verstoringsduur 
(rechts) weergegeven voor re-
creatie op land (groen), op wa-
ter (helderblauw) en in de lucht 
(lichtblauw, vooral vliegtuigen). 
Gemiddelde vluchtafstand per 
soortgroep voor verstoringsbron-
nen op land (groen), op het water 
(helderblauw) en in de lucht (licht-
blauw). Weergegeven zijn gemid-
delden (gekleurde balk), standaard 
deviaties (foutbalken), en het aan-
tal gepubliceerde percentages/
verstoringsduren (labels). Zie ook 
HS 5.

% verstoord
verstoringsduur (min)

De volgende algemene waarden komen naar voren uit de literatuur (63 studies, zie bijlage 1

voor bronnen):

Percentage verstoorde vogels:

•	 Gemiddeld 40% maar met grote spreiding, waarbij vaak of 0% of 100% van de vogels;

•	 Voor vogels op nesten is het percentage beduidend lager dan voor foeragerende of rustende

vogels (20 vs 50%), overeenkomstig verwachtingen (zie §4.1 investeringen in een locatie);

•	 Waterrecreatie leidt tot een hoger percentage verstoorde vogels dan recreatie op land en

in de lucht (fig. 4.5).

Verstoringsduur:

•	 Gemiddeld 15 min, maar met grote spreiding (waardes tussen 1 minuut en 2 uur);

•	 Verstoringsduur is voor vogels op nesten niet lager dan voor foeragerende of rustende vogels,

wat betekent dat als vogels van het nest gaan, ze ook enige tijd van het nest wegblijven;

Verstoring van vogels door recreatie
  65

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

•	 Waterrecreatie resulteert gemiddeld genomen in de langste verstoringsduren. Recreatie in de

lucht (vliegtuigen) resulteert in de kortste verstoringsduren, doordat vliegtuigen doorgaans

snel gepasseerd en weer verdwenen zijn (fig. 4.5).;

•	 Percentage verstoorde vogels ligt voor alle groepen water- en kolonievogels rond de 50%

(range gemiddelde 35-65%). De verstoringsduur is opmerkelijk lang in de groep roofvogels &

uilen bij nesten (1 u gemiddeld, echter kleine steekproef van 3 studies aan bruine kiekendief,

Spaanse keizerarend en Mexicaanse gevlekte bosuil, met in totaal 5 series verstoringsbron-

nen; Fernández & Azkona 1993, Delaney et al. 1999, González et al. 2006).

Verplaatsingsafstand:

•	 Weinig over gepubliceerd en grotendeels beperkt tot watervogels. Afstanden zijn onderschat

omdat verplaatsingsafstanden van vogels die gebieden verlaten doorgaans niet worden

meegeteld;

•	 Gepubliceerde waarden liggen meest rond 100-350 m verplaatsing gemiddeld, maar kun-

nen substantieel groter zijn, afhankelijk van o.a. de aanwezigheid van alternatieve habitat

(zoals alternatieve hoogwatervluchtplaatsen, waarbij de verplaatsingsafstand kan oplopen

tot vele kilometers; Linssen et al. 2019) of van de intensiteit of mate van dreiging die van

de verstoringsbron uitgaat.

Terugkeer naar voorkeurslocatie:

•	 Dit type reactie wordt doorgaans niet gepubliceerd in de vorm van een afstand of duur, maar

als een verlaging van aantallen (zie §3.3 draagkracht en kader recreatiedruk op meren).

Doorgaans is de kans op terugkeer kleiner naarmate de verstoring zwaarder is of frequenter

optreedt.

4.5  Verstoringsgevoeligheid

Verstoringsgevoeligheid betreft de mate waarin een verstoring effect heeft op overleving of

reproductief succes van een vogel, en daarmee op de draagkracht van een gebied voor de

betreffende soort. Verstoringsgevoeligheid wordt bepaald door een combinatie van soortspe-

cifieke eigenschappen en locatie- en situatiespecifieke factoren. Deze zijn hieronder uitgewerkt.

Aan de hand hiervan wordt de verstoringsgevoeligheid van de doelsoorten van dit rapport

bepaald. Voor willekeurige andere soorten kan de verstoringsgevoeligheid op dezelfde wijze

bepaald worden; om die reden ook is de berekenwijze eenvoudig gehouden (zie bijlage 2 voor

klassenindeling en berekenwijze).

1.	 Fysiologische – of gedragseigenschappen die maken dat een soort een grotere vluchtaf-

stand heeft:

•	 grootte soort (grotere soort = grotere vluchtafstand)

•	 voorkomen in rust- of foerageergroepen

•	 dieet: herbivoor, omnivoor/insectivoor/molluscivoor of carnivoor/piscivoor (carnivoor/

piscivoor = grotere vluchtafstand, herbivoor = kleinere vluchtafstand)

2.	 Aspecten in relatie tot habitat die maken dat een verstoring meer impact heeft (zie ook §4.1):

•	 grotere openheid van het leefgebied van de soort

Verstoring van vogels door recreatie
  66

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Deze factoren (1 en 2) zijn met name bepalend voor de vluchtafstand. Ze komen naar voren uit

een analyse van de momenteel beschikbare vluchtafstanden zoals verzameld uit de literatuur.

Vooral groepsvorming en grootte van de soort wegen zwaar; de meeste variantie in de gegevens

wordt verklaard door een model waarbij groepsvorming 3* wordt gerekend, soortsgrootte 2x,

en dieet en openheid leefgebied beide 1x (GLM met log(vluchtafstand) als afhankelijke factor;

beste model op basis van factoren die vooraf , onafhankelijk van situatie en verstoringsbron,

te bepalen zijn; met F13,1441=127.8, R2=0.539).

3.	 Aspecten in relatie tot de situatie van individuele vogels die maken dat een verstoring

meer impact heeft:

•	 vogel is broedend

Hieronder zijn meer aspecten te noemen, zoals of de vogel op doortrek is (zie §4.1), maar deze

zijn niet afhankelijk van de omstandigheden en dus niet op voorhand vast te stellen. Daarom

wordt hier alleen meegewogen of de soort broedend is.

4.	 Aspecten van recreatiebronnen die maken dat een verstoring meer impact heeft, zijn met

name (zie HS 5):

•	 hoge intensiteit of frequentie (zoals hoge aantallen, lang op één plek, of de hele dag door)

•	 hoge snelheid en veel lawaai

•	 recreatie in open habitats (zoals op open water)

•	 recreatiebronnen die een werkelijk gevaar vormen (zoals honden)

•	 lage voorspelbaarheid van bewegingen van recreanten (struinen, niet op paden, niet in

vaargeulen).

Deze aspecten hebben een grote invloed, maar zijn natuurlijk niet voor soorten op zich te be-

palen, omdat elke soort met alle verstoringsbronnen geconfronteerd kan worden. Dit aspect

is daarom geen deel van de weging van verstoringsgevoeligheid van soorten, ook al heeft het

een groot effect op de mate van verstoring.

5.	 Tot slot kan een soort kwetsbaar zijn doordat die in zeer lage aantallen in Nederland voor-

komt of doordat de habitat beperkt voorkomt. Hierdoor kan een verstoring sneller leiden

tot effecten op populatieniveau. De doelsoorten die in dit rapport behandeld worden voldoen

feitelijk allemaal aan dit criterium; zo niet vanwege de zeer beperkte aantallen in Neder-

land, dan wel vanwege het grote belang van Nederland voor de populatie. Dit aspect heeft

weinig met verstoring op zich te maken, daarom wegen we het in dit overzicht niet mee. In

de soortbeschrijvingen in HS 9 en verder worden deze populatie- en habitataspecten wel

meegenomen.

Op basis van de eerste drie groepen aspecten bepalen we de verstoringsgevoeligheid. De vierde

en vijfde groep aspecten wegen zwaar mee, maar staan los van de soort en dienen als aanvullend

afwegingskader toegevoegd te worden, afhankelijk van de lokale situatie, waar het reden kan

vormen om al dan niet aanvullende maatregelen te treffen om effecten te beperken.

Verstoring van vogels door recreatie
  67

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

De verstoringsgevoeligheid is samenvattend als volgt bepaald. Verstoringsgevoeligheid is de

optelsom van de waarden van de onderstaande factoren. Daarbij kunnen bijna alle waarden (be-

halve gewicht en dieet) anders zijn voor broedende soorten dan voor niet-broedende soorten;

zoals eenden die individueel broeden, maar buiten het broedseizoen in grote groepen voorkomen.

Verstoringsgevoeligheid van een soort wordt bepaald door:

•	 1x soortgevoeligheid (4 klassen: 1=klein, 4=zeer open)

waarbij soortgevoeligheid=

2x grootte/gewicht soort (5 klassen; 1 = kleinst, 5 = grootst)

3x soort foeragerend of rustend in groepen (2 klassen: 0 niet / 1 wel)

1x dieet (3 klassen: 0 herbivoor / 1 omnivoor, insectivoor of molluscivoor /

2 carnivoor of piscivoor)

•	 1x openheid van het leefgebied (4 klassen: 1=gesloten, 4=zeer open)

•	 2x broedend (2 klassen: 0=niet broedend, 1=broedend)

•	 voor 15 soorten een punt erbij of eraf voor schuwheid.

Zie bijlage 2 voor toelichting en indeling klassen.

De resulterende waardes voor verstoringsgevoeligheid zijn weergegeven in fig. 4.6 en tabel 4.2,

waar ze als gemiddelde (met minimum en maximum) zijn weergegeven voor de in dit rapport

gedefinieerde hoofdgroepen. De waardes zijn nauwelijks meer afhankelijk van de vraag of al dan

niet een vluchtafstand is bepaald is voor een specifieke soort. Daarmee komt de verstorings-

gevoeligheid los te staan van de specifieke condities waaronder zo’n vluchtafstand is gemeten,

en wordt daarmee breder toepasbaar. De verstoringsgevoeligheid geeft inzicht in de impact

die een verstoring heeft op een vogel of op een lokale populatie, en kan in combinatie met de

in tabel 4.2 (en bijlage 3) gepresenteerde bufferzones gebruikt worden. Daar staat tegenover

dat de gevoeligheid is gebaseerd op generieke patronen, waardoor niet voor alle individuele

soorten een even waarheidsgetrouwe waarde geproduceerd wordt. Het blijft tenslotte een

inschatting gebaseerd op maar een paar parameters, waar bv recreatie-intensiteit of soort-

specifieke gevoeligheden niet of slecht in zijn verwerkt. In de soortenbeschrijvingen in het

tweede deel van dit rapport zijn daarom de gevoeligheden en aandachtspunten voor elk van

de aandachtsoorten in meer detail uitgewerkt (zie HS7 voor overzicht van soorten). In tabel 7.2

is bovendien voor alle aandachtsoorten individueel de verstoringsgevoeligheid, bufferzone en

range van vluchtafstanden weergegeven.

Verstoring van vogels door recreatie
  68

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

zee-eenden & eiders

duikers & zeekoet

kraanvogel

zwanen

sterns

kraaiachtigen (raaf)

nachtzwaluw

lepelaar

overige steltlopers

griel, scholekster, kluten & plevieren

meeuwen

eenden

meerkoet (groepen)

ganzen

roofvogels

uilen

reigers

aalscholvers

spechten

futen

hoenders

zomertortel, hop, ijsvogel

rallen

broedend

kleinere zangvogels

niet-broedend

koekoek

4
5
6
7
8
9

beperkt
zeer groot
middelgroot
groot

Figuur 4.6	Impact van recreatie op de verschillende soortgroepen van de aandachtsoorten, voor zowel broedende als 
niet-broedende vogels. Weergegeven zijn de gemiddelden van uitsluitend de doelsoorten van dit rapport. De volgorde op 
de y-as reflecteert de mate van impact, met onderaan de weinig gevoelige soortgroepen en bovenaan de zeer gevoelige 
soortgroepen. Classificatie verstoringsgevoeligheid: 4 en 5 beperkt; 6 middelgroot; 7 groot; 8 en 9 zeer groot.

4.6  Bufferzones

Zoals toegelicht in voorgaande paragrafen, zegt de vluchtafstand weinig over de impact die een

verstoring heeft op vogels (zie met name §4.1 en 4.3 en ook HS 5). Om een zinvoller afstand ter

beschikking te stellen, geven we naast de vluchtafstand de minimale naderingsafstand ofwel

bufferzone. Deze lichten we hieronder toe.

Bufferzones

Om verstoring te voorkómen, moet in ieder geval vermeden worden dat vogels vluchten. Wanneer

echter sec vluchtafstanden gehanteerd worden, is het risico groot dat toch verstoring optreedt.

Verstoring van vogels door recreatie
  69

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Bijvoorbeeld omdat vogels allang voordat ze vluchten alert zijn en ophouden met foerageren.

Ook is het in situaties waar veel recreatie plaatsvindt op een locatie die voor vogels van belang

is, of in een tijd van het jaar dat vogels bij uitstek kwetsbaar zijn voor verstoring (bijvoorbeeld

broedseizoen, trektijd), wenselijk een afstand te handhaven waarbij het broedsucces of broed-

dichtheden niet verslechteren, of waarbij vogels ongestoord kunnen slapen of foerageren. Er zijn

helaas weinig kwantitatieve gegevens over de drempelwaardes waarboven recreatie, in al zijn

vormen, effect heeft op broedsucces of broeddichtheid of op populatiegroottes (Dertien et al.

2021). Daarmee is het lastig om te bepalen bij welke recreatie-intensiteit het nodig is verstoring

te voorkomen, en zal het vooral aankomen op het inzicht van bijvoorbeeld de lokale beheerder.

Er is in de loop der jaren een heel aantal methodes bedacht om zo’n bufferzone vorm te kunnen

geven, voor allerlei verschillende situaties (bijlage 4). Deze zijn voor niet-broedende vogels

bijna altijd gebaseerd op vluchtafstanden, waarbij uitgegaan wordt van een zeker percentage van

de vogels dat opvliegt, bijvoorbeeld de afstand waarbij 90 of 95% van de groep niet opvliegt.

Om te bepalen bij welke vluchtafstand dat dan het geval is, wordt de gemiddelde vluchtafstand

plus een aantal keer de standaard deviatie (SD) gebruikt; bv. gem + 1.65xSD + 40m (Rodgers &

Smith 1997, Rodgers & Schwikert 2002), of gem + 1 resp. 2 x SD (Laursen et al. 2005) om 84%

resp. 98% van vluchtreacties te voorkomen. Met de standaard deviatie (SD) wordt een soort

veiligheidsmarge ingebouwd om rekening te houden met variabele of onzekere vluchtafstan-

den. Hoe groter de steekproef, hoe kleiner de SD, en hoe meer de minimale naderingsafstand

overeenkomt met de vluchtafstand. In onze database met vluchtafstanden is de zo berekende

IMPACT VAN VERSTORING
De impact van versto-

ring. Het verband met

de afstand tussen mens

Krititsche rust- en foerageerplekken worden niet meer 
gebruikt (stop-over-sites), nesten worden verlaten

en vogel.

Vogels vliegen op van belangrijke foerageer- en rust-
plaatsen, vogels in vestigingsfase verlaten nestplek

BUFFERZONE

Vogels beginnen foerageer- en rustplekken te 
verlaten als er rustiger alternatieven zijn

Impact
groot

Vogels alert

wegvliegen, voedsel­
opname en dichtheid

nestsucces, ­conditie, 
over­leving en dichtheid

geen effect

omlaag, stress

omlaag

onrust

klein

onrust

ver weg
dichtbij

Afstand tussen recreant en vogel

geen effect

Verstoring van vogels door recreatie
  70

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

bufferzone vanzelfsprekend sterk gecorreleerd aan de vluchtafstand: Als we uitgaan van een

bufferzone die gelijk is aan de vluchtafstand + 1.65xSD, dan is de relatie tussen de bufferzone

en de gemiddelde vluchtafstand: bufferzone = 10^(0.982*log(vluchtafstand) + 0.276), met

R2=0.941; zie bijlage 4). Dit komt erop neer dat de bufferzone gemiddeld 1.8 keer zo groot is als

de gemiddelde vluchtafstand in onze database (gemiddelde 1.8, minimum 1.0, maximum 8.8).

Voor broedende vogels worden vaker alternatieve afstanden gezocht, vanwege het feit dat

broedende vogels op grotere afstanden dan de vluchtafstand negatieve effecten ondervinden

van verstoring (zie §4.2). Daarbij wordt regelmatig de alertafstand gehanteerd als minimale na-

deringsafstand (Grubb & King 1991, De Villiers et al. 2005, Martínez-Abraín et al. 2008a, Chatwin

et al. 2013, Koch & Paton 2014). De alertafstand is sterk gecorreleerd aan de vluchtafstand, en

is grofweg twee keer zo groot als de vluchtafstand (Eason et al. 2006, Taylor 2006, Whitfield

et al. 2008). Maar vaak worden ook moeilijker te kwantificeren afstanden gehanteerd, zoals de

afstand waarbij de dichtheid aan broedparen niet omlaag gaat, die waarbij het broedsucces niet

verslechtert, of die waarbij 90% van acute nestdesertie wordt voorkomen (Åhlund & Götmark

1989, Schulz & Stock 1992, Sergio et al. 2003, Sunde et al. 2009, Spaul 2015).

Omdat de vluchtafstand verreweg het makkelijkst te meten is en daarom de parameter is die

het vaakst beschikbaar is voor een soort of situatie (voorliggend review, Dertien et al. 2021),

is het wenselijk een bufferzone te baseren op deze vluchtafstand. Op basis van de aanbevolen

bufferzones uit de literatuur (bijlage 4), in combinatie met beschikbare kennis over de impact

van verstoring, bevelen wij aan om als bufferzone en dus minimale naderingsafstand de vol-

gende vuistregel te hanteren:

Bufferzone ofwel minimale naderingsafstand

Deze maat houdt geen rekening met verschillen tussen habitats of verstoringsbronnen, wat

betekent dat de bufferzone nog altijd afhankelijk is van lokale omstandigheden, en niet per

soort vaststaat.

niet-broedende vogels	
=	
1.8x gemiddelde vluchtafstand

broedende vogels	
=	
2x gemiddelde vluchtafstand

De resulterende bufferzones zijn samen met de verstoringsgevoeligheid weergegeven per soort-

groep en per type recreatie in tabel 4.2. In tabel 7.2 en in de soortbesprekingen is voor alle aan-

dachtsoorten individueel de verstoringsgevoeligheid, bufferzone en range van vluchtafstanden

weergegeven. In bijlage 3 zijn deze waarden voor de volledigheid per familie en per recreatietype

(land, lucht, water) weergegeven, op basis van in de literatuur gevonden vluchtafstanden.

Effectiviteit

De effectiviteit van het instellen van bufferzones of minimale naderingafstanden is groot. Faul-

haber et al. (2016) laten bv. zien dat in gebieden waar bufferzones zijn ingesteld, de mate van

verstoring afneemt en het broedsucces toeneemt. Zo was ook het percentage uitgekomen nesten

van kaalkopooievaars (wood storks) groter op locaties waar boten op afstand werden gehouden

(Bouton et al. 2005) en ook de dichtheid en het broedsucces van strand-broedende sterns en

plevieren nam toe nadat bufferzones waren ingesteld (Lafferty et al. 2006, Medeiros et al. 2007).

Verstoring van vogels door recreatie
  71

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Tabel 4.2	 Bufferzone, vluchtafstand en verstoringsgevoeligheidsklasse weergegeven per soortgroep zoals gehanteerd in 
dit rapport. Waarden zijn weergegeven voor broedende vogels (oranje) en niet-broedende (blauw), en voor landrecreatie, 
waterrecreatie en luchtrecreatie. Vluchtafstanden afkomstig uit literatuurstudies, bufferzones en verstoringsgevoeligheid 
berekend als beschreven in §4.5 en 4.6. Gem, min en max van bufferzone en vluchtafstand i.v.m. schijnzekerheid afgerond 
naar bovenliggende 25-, 50- of 100-tal voor resp. 10-, 100- of 1000-tallen). Min en max zijn absolute min en absolute max 
gemeten in de betreffende soortgroep, en geven aan hoe groot de variatie is. Waarden voor aandachtssoorten individueel 
weergegeven in tabel 7.2.

Broedende vogels (niet-broedende vogels op volgende pagina)

“VERSTORINGSBRON” 
PER SOORTGROEP

BUFFERZONE (M)

VLUCHTAFSTAND (M)
"VERSTORINGS- 
GEVOELIGHEID (WAARDE)"

gem
min
-
max

gem
min
-
max
gem
min
-
max
sd v 
gem

# 
obs

# 
studies

Zwanen & ganzen

land
200
25
-
500
100
25
-
250
84
316
15
9
8
-
9

water

lucht
9
8
-
9

Eenden & meerkoet

land
200
150
-
250
100
75
-
150
35
2
8
7
-
8

water

lucht

Hoenders & rallen

land
200
75
-
450
100
50
-
250
72
44
6
7
6
-
7

water

Reigers, lepelaar & kraanvogel

land
75
50
-
75
50
25
-
75
5
90
6
7
6
-
8

water
50
50
-
100
25
25
-
50
10
337
9
6
5
-
8

lucht
7
6
-
8

Futen, aalscholver, duikers & zeekoet

land
200
25
-
450
100
25
-
250
86
101
6
8
7
-
9

water
75
25
-
150
50
25
-
100
17
60
6
7
7
-
7

lucht
9
7
-
9

Steltlopers

land
150
25
-
400
75
25
-
200
60
462
27
7
6
-
9

water
100
100
-
150
50
25
-
150
10
111
4
7
6
-
7

lucht
7
7
-
7

Meeuwen & sterns

land
75
25
-
600
50
25
-
350
58
662
31
8
6
-
10

water
100
25
-
250
50
25
-
150
28
145
19
7
7
-
8

lucht
8
7
-
8

Roofvogels & uilen

land
450
25
-
1200
200
25
-
1300
174
759
24
8
6
-
9

water
8
8
-
8

lucht
550
100
-
1600
300
25
-
800
282
41
11
8
7
-
9

Zangvogels & vergelijkbaar

land
150
25
-
1000
75
25
-
500
97
676
23
5
4
-
7

water

lucht

Niet-broedende vogels op volgende pagina >>

Verstoring van vogels door recreatie
  72

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Tabel 4.2 Niet-broedende vogels

Niet-broedende vogels (broedende vogels op vorige pagina)

“VERSTORINGSBRON” 
PER SOORTGROEP

BUFFERZONE (M)

VLUCHTAFSTAND (M)
"VERSTORINGS- 
GEVOELIGHEID (WAARDE)"

gem
min
-
max

gem
min
-
max
gem
min
-
max
sd v 
gem

# 
obs

# 
studies

Zwanen & ganzen

land
350
25
-
4200
200
25
-
2300
361
1853
40
7
6
-
7

water
300
50
-
1300
150
25
-
700
167
37
16
7
6
-
7

lucht
2900
1200
-
4700
1600
400
-
4800
844
1328
8
7
6
-
7

Eenden & meerkoet

land
150
25
-
550
100
25
-
1000
62
2088
110
6
6
-
8

water
500
50
-
2700
300
25
-
1500
245
934
96
7
6
-
8

lucht
5000
4950
-
5000
2800
500
-
5000
1
7
6
-
8

Hoenders & rallen

land
50
25
-
200
50
25
-
150
22
1998
59
4
3
-
5

water
50
50
-
50
25
25
-
25
7
1
-

Reigers, lepelaar & kraanvogel

land
100
25
-
400
50
25
-
300
29
1146
95
6
4
-
7

water
100
50
-
400
75
25
-
350
36
1657
36
6
5
-
7

lucht

Futen, aalscholver, duikers & zeekoet

land
100
50
-
300
75
25
-
250
35
859
60
8
7
-
8

water
300
50
-
2300
200
25
-
1500
255
747
43
7
5
-
8

lucht
2100
550
-
3600
1200
200
-
2000
1202
2
7
7
-
7

Steltlopers

land
150
25
-
700
75
25
-
650
63
5246
230
7
6
-
8

water
300
25
-
900
200
25
-
500
155
368
55
7
6
-
8

lucht
800
400
-
1000
450
150
-
900
159
4
7
7
-
8

Meeuwen & sterns

land
100
25
-
250
50
25
-
450
27
1333
35
6
4
-
7

water
150
25
-
550
75
25
-
300
93
310
15
6
4
-
6

lucht

Roofvogels & uilen

land
200
25
-
850
100
25
-
900
78
863
59
6
4
-
7

water
250
100
-
400
200
25
-
500
61
525
8
7
7
-
7

lucht
7
7
7

Zangvogels & vergelijkbaar

land
50
25
-
200
25
25
-
100
9
30170
782
3
2
-
5

water
25
25
-
25
25
25
-
25
2
1

lucht

Verstoring van vogels door recreatie
  73

Hoofdstuk 4.	
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden

Alternatieven

Nut en noodzaak van bufferzones zijn sterk afhankelijk van de intensiteit van de recreatie en

van het type recreatie dat plaatsvindt. Bovendien varieert de verstoringsgevoeligheid tussen

locaties. Een bufferzone of een minimale naderingsafstand is in veel gevallen wel heel nuttig

om te hanteren, teneinde effecten te voorkomen. Ze zijn vooral van belang wanneer er veel

recreatie of recreatie met veel effect is, of een locatie of periode die belangrijk is voor vogels,

of bij aanwezigheid van zeer kwetsbare soorten of habitats. Ook als vogels een gebied massaal

verlaten, zoals eenden op meren wel doen (zie kader recreatiedruk en vogels op meren), dan

zijn bufferzones effectief. Als er weinig recreatie is, of minder sterk gegroepeerde vogels, dan

zullen zulke maatregelen vaak niet nodig zijn. Ook hier geldt dat geen enkele situatie hetzelfde

is, en dat advies van een vogelecoloog van belang is om een goede inschatting te maken van

wat wel of niet van belang of effectief is in de betreffende situatie.

Een bufferzone kan gecombineerd worden met beperkingen in het gedrag van recreanten,

zoals een stopverbod langs wegen op specifieke kwetsbare locaties (Henson & Grant 1991), of

een snelheidsbeperking voor boten van vogelkijk-excursies bij grote groepen foeragerende

zeekoeten (Ronconi & St. Clair 2002), en het volgen van voorspelbare vaste routes (McFadden

et al. 2017) (zie verder HS 6 over maatregelen).

Verstoring van vogels door recreatie
  74

KADER

Effecten van geluid op vogels

KADER	
	
Effecten van geluid op 
vogels

Effecten van geluid op vogels

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  75
Verstoring van vogels door recreatie
  75

KADER	
	Effecten van geluid op vogels

Geluid is om verschillende redenen belangrijk voor vogels (Kroodsma & Miller 1996,

­Catchpole & Slater 2008). Het is het medium om met elkaar te communiceren over

korte maar soms ook relatief lange afstanden. Zang is vaak de manier om concurren-

ten op afstand te houden en een partner te vinden van de goede soort, en via variatie

in de zang wordt informatie over kwaliteit, motivatie, en identiteit uitgewisseld (Collins

2004). Roepjes kunnen een rol spelen bij communicatie met jongen, tussen groeps­

genoten, tijdens de trek, of bij aanwezigheid van gevaar, of voedsel. Ook het horen van

het gevaar of voedsel zelf kan belangrijk zijn. Geluid is vooral cruciaal wanneer je elkaar

moeilijk kunt zien, op dichtbegroeide plekken, in het donker, of tijdens bezigheden waarin

de ogen bezig zijn met een andere taak, zoals bijvoorbeeld tijdens eten zoeken.

Auteur: Dr. Hans Slabbekoorn

Universitair hoofddocent, Instituut Biologie Leiden (IBL), Universiteit Leiden

Verstoring door geluid

treedt op doordat het

de communicatie tus-

sen vogels overstemt en

bemoeilijkt. Zang (zoals

van deze winterkoning)

maar ook alarm- en

contactroepjes worden

dan niet of minder goed

gehoord.

Ffoto Hans Peeters

soortgroepen overtreffen ons perceptueel:

Gehoorbereik

De capaciteit van het gehoor van vogels is

zo kunnen uilen niet meer frequenties horen,

gerelateerd aan de functie: ze horen meestal

maar hebben ze een lagere gehoordrempel

het beste in de frequenties waarop ze com-

dan wij in de range van 0,5 tot 9 kHz; en ho-

municeren (Dooling et al. 2000). Dit komt

ren duiven iets minder hoog dan wij, maar ze

voor veel soorten overeen met de range van

horen wel geluid dat onhoorbaar laag is voor

ons (< 20 Hz, infrasoon geluid). Er zijn vogel-

2 to 4 kHz, waarop wij mensen ook het beste

soorten, zoals sommige kolibries, die hogere

horen, al is onze range van goed horen nog

iets groter, zowel aan de onder- als bovenkant

geluiden maken dan wij kunnen horen (> 20

(fig. A). Het bereik van vogels en mensen is

kHz, ultrasoon geluid), maar gek genoeg kon

wel breder dan nodig voor het eigen arse-

niet worden aangetoond dat ze dit zelf ook

naal aan zang, spraak en roepjes, en sommige

konden horen (Pytte et al. 2004).

Verstoring van vogels door recreatie
  76

KADER	
	Effecten van geluid op vogels

Het feit dat vogels goed

kunnen horen maakt

ze kwetsbaar voor

­menselijk lawaai,

vooral ­gemotoriseerd

verkeer.

Foto Herman Feenstra

et al. 2011, Newport et al. 2014, Halfwerk et al.

Maskering

Het belang van geluid voor vogels en het

2018). Dit effect komt naar voren in goed ge-

feit dat ze goed kunnen horen maakt ze ook

repliceerde en gecontroleerde studies, maar

kwetsbaar voor lawaai van menselijke acti-

is vaak lastig te detecteren via algemene mo-

viteiten (Slabbekoorn & Ripmeester 2008,

nitoring wanneer er veel factoren variëren in

Halfwerk et al. 2018). Er zijn grofweg twee

een omgeving die goede en slechte invloeden

negatieve effecten te onderscheiden: mas-

op vogels kunnen hebben. Het effect van mas-

kering en verstoring.

kering op lagere overleving en reproductie

Maskering van biologisch relevante gelui-

is ook lastig te onderscheiden van de meer

den kan er voor zorgen dat er veel energie

directe invloed van verstoring en verjaging.

moet worden gestoken in actief concurren-

Vogels kunnen ook maskering vermijden

ten weren, als communiceren met geluid

zonder weg te trekken uit een lawaaiige zone,

niet werkt, of in actief scannen naar gevaar,

wat blijkt uit zangpatronen die correleren

wanneer het detecteren van gevaar op het

met lawaainiveau (Slabbekoorn & Peet 2003,

gehoor niet voldoende is (Quinn et al. 2006).

Slabbekoorn & den Boer-Visser 2006, Slab-

bekoorn 2013, Gil et al. 2015). Vogels kunnen

Maskering kan ook minder, of minder goede,

partners opleveren, of problemen geven bij

voor of juist na het spitsuur van het verkeer

het vinden van voedsel dat niet meer gehoord

zingen, ze kunnen harder zingen op dagen

en daarmee gelokaliseerd kan worden.

of tijden met meer verkeer, en veel soorten

Maskering is het sterkst bij geluid dat

vermijden lage tonen bij luid verkeerslawaai

voortdurend of langdurig klinkt en dat over-

dat het meest maskeert aan de onderkant

lapt met het spectrale bereik dat door vogels

van de gemiddelde frequentierange. Of deze

wordt gebruikt. De menselijke activiteiten die

veranderingen voorkomen dat er negatieve

hier het meest dominant mee verbonden zijn,

effecten zijn op overleving of reproductie is

zijn gerelateerd aan transport met allerlei

meestal niet duidelijk omdat er dan lastige

data verzameld moeten worden over variatie

gemotoriseerd verkeer (Reijnen & Foppen

2006, Slabbekoorn & Ripmeester 2008). De

in flexibiliteit in zang gekoppeld aan variatie

gevolgen voor vogels dragen waarschijnlijk

in reproductief succes, terwijl er ook vaak nog

bij aan de verlaagde diversiteit en dichtheid

andere factoren zijn die niet uit te sluiten zijn

als alternatieve verklaringen.

aan vogels langs snelwegen, in stedelijke ge-

bieden, en andere industriële locaties (Francis

Verstoring van vogels door recreatie
  77

KADER	
	Effecten van geluid op vogels

Verstoring

Verstoring door lawaaiige menselijke acti-

viteiten kan zich uiten in het onderbreken

of het slechter uitvoeren van belangrijke

bezigheden of in het verjaagd worden en

daarmee het tijdelijk of voorgoed verlaten

van voedsel, nestgelegenheid, of schuilplek-

Verstoringsafstanden voor helikopters zijn groot, en een groot percentage 
van de vogels vlucht. Naarmate de helikopter hoger vliegt is het effect 
veel kleiner. Foto Create Vista

ken. Dit is waarschijnlijk het effect dat het

meest bijdraagt aan de verlaagde diversiteit

jonge vogels (Blickley et al. 2012, Injaian et al.

en dichtheid aan vogels langs snelwegen, in

2018) (zie ook §3.1 fysiologische effecten). In

stedelijke gebieden, en op andere industrië-

gevallen van blootstelling aan extreem harde

le locaties (Reijnen & Foppen 2006, Slabbe-

koorn & Ripmeester 2008, Goodwin & Shriver

geluiden, voor herhaalde of lange periodes

2011, Halfwerk et al. 2018). Lawaai is zeker

(zoals bij het afsteken van vuurwerk, op mi-

niet de enige verstorende factor in dit soort

litaire oefenterreinen of op vliegvelden), kan

door mensen veranderde leefomgevingen

er ook gehoorschade optreden (Wolfenden et

voor vogels. Wel is duidelijk aangetoond dat

al. 2019), met de mogelijkheid tot negatieve

gevolgen zoals bij maskering. In tegenstelling

lawaai op zich een verjagende werking heeft

tot mensen, kunnen vogels weer herstellen

(McClure et al. 2013, Liu et al. 2020), en die

dus bovenop alle andere eventueel negatieve

van fysieke schade, in de dagen of weken na

effecten van bijvoorbeeld wegen en verkeer

de blootstelling, door herstel van de geluids-

gevoelige haarcellen in het binnenoor. Het

komt, zoals visuele verstoring overdag en ’s

nachts, fijnstof en chemisch toxische effec-

negatieve effect voor individuele vogels en

ten, en aanrijdingen.

populaties zal echter opnieuw lastig terug te

vinden zijn in monitoring-studies, omdat dove

Verstoring kan ook minder opvallend zijn

en leiden tot verhoogde stressniveaus, wat

vogels niet onmiddellijk hoeven te verdwijnen

negatieve consequenties kan hebben voor de

en soms zelfs nadrukkelijker actief zijn met

gezondheid en overleving van volwassen en

zingen en territoriaal gedrag.

Gehoorbereik

Infrasoon
Ultrasoon

mens

vogels

zoogdieren

Anthropogeen lawaai

Figuur A	 Het gehoorbereik van de mens uitge-
zet tegen dat van een aantal soortgroepen vogels 
(duiven, zangvogels, uilen) en zoogdieren (paarden, 
honden, vleermuizen). Het gehoorbereik van de mens 
is doorgetrokken in de verticale onderbroken lijnen 
om beter te kunnen vergelijken. Duiven en paarden 
zijn in staat infrasoon geluid te horen (lager dan door 
de mens hoorbaar). Andere vogels zijn doorgaans 
gevoelig binnen het bereik van mensen en ook nog 
eens in die range waar ook de mens het gevoeligst is. 
Een dB(A)-weging (zie fig. B) werkt daarom goed om 
het geluidsniveau voor mensen en de meeste vogels 
te meten. Paarden, honden, en vleermuizen horen 
ook ultrasoon geluid (hoger dan door de mens hoor-
baar). Antropogeen lawaai is alle geluid door mensen 
geproduceerd en overlapt meestal het sterkst met de 
laagste helft van ons gehoorbereik en is hoorbaar 
voor alle dieren.

Toonhoogte (kHz)
0,01 
0,1 
1,0 
10,0 
100,0

Verstoring van vogels door recreatie
  78

KADER	
	Effecten van geluid op vogels

Perceptie

Figuur B. De relatie tussen horen, mogelijke verstoring en meetfilters voor 
geluidsniveaus.

In de bovenste grafiek is de gehoorcurve van de mens weergegeven. 
Boven het niveau van de In de bovenste grafiek is de gehoorcurve van de mens 
weergegeven. Boven het niveau van de blauwe curve is alle geluid hoorbaar, 
daaronder niet. Door omgevingsgeluid kunnen andere geluiden minder hoor-
baar worden, omdat de drempel voor de hoorbaarheid hoger komt te liggen 
(maskering; paarse curve). Binnen het hoorbare bereik kunnen net hoorbare 
lage tonen even vervelend zijn als goed hoorbare hogere tonen. Laag geluid 
kan echter ook verstoring veroorzaken en fysieke effecten opwekken als het 
niet hoorbaar maar alleen voelbaar is. De oranje curve geeft de drempel weer 
waarboven geluid verstoort en waaronder het onverschillig laat. Deze curve 
kan hoger of lager liggen of andere vormen aannemen, afhankelijk van vele 
factoren (zoals bijvoorbeeld de toonhoogte van het omgevingsgeluid).

Verstoringscurve voor mensen
  Maskering van gehoor
  Gehoorcurve voor mensen

Meetfilters

De onderste grafiek gaat over meetfilters bij geluidsmetingen. Bij de 
dB(A)-weging wordt het hele spectrum aan geluid gefilterd op basis van de 
gevoeligheid van het menselijk oor (doorgetrokken blauwe curve). Daarbij 
wordt de toonhoogte die we het beste horen het zwaarst meegewogen. De 
curve weerspiegelt dus de variatie in gevoeligheid bij de mens voor verschil-
lende toonhoogten, met een lagere gevoeligheid voor de lagere en de hogere 
tonen. Voor vogels zou dit filter nog iets scherper mogen zijn aan de onderkant, 
want vogels zijn minder gevoelig dan mensen voor lage tonen (onderbroken 
blauwe curve), maar de dB(A)-weging is toch ook redelijk geschikt voor deze 
groep dieren. De dB(C)-weging corrigeert minder en reflecteert de variatie in 
de mogelijke verstoringsdrempel beter. Deze weging wordt daarom ook soms 
toegepast voor het vaststellen van mogelijke verstoring van mensen. Het is 
echter belangrijk om zich te realiseren dat deze curve ook heel anders kan 
lopen (bijvoorbeeld vanwege maskering of toonhoogte) en vaak onbekend 
is voor dieren.

A-weging voor mensen
  C-weging voor mensen
  A-weging voor vogels

Geluidsniveaus

Hoe hard lawaai klinkt wordt uitgedrukt in dB, gemeten met een geluidsdrukmeter. Meestal

wordt een zogenaamde A-weging gekozen die is aangepast aan het gehoorbereik van de mens

(fig. B), en die ook redelijk goed past bij wat de meeste vogels horen. Meetwaardes kunnen ge-

middeldes of maxima zijn, en kunnen de uitkomst van snelle of langzame vernieuwing van de

metingen zijn. Deze instellingen van de meetapparatuur beïnvloeden de absolute meetwaardes

en zijn daarom altijd belangrijk om te vermelden. Het lawaainiveau kan worden bepaald voor een

bepaalde locatie, waarbij bronniveau altijd op één meter van de bron gemeten moet worden. In

stille woonwijken is het geluidsniveau vaak 45-50 dB(A), gelijk naast een snelweg 65-75 dB(A),

bij industriële locaties 75-90 dB(A), en bij startbanen van vliegvelden gaat het om extreme

waardes boven 100 dB(A) (Wolfenden et al. 2019). Geluid neemt af met 6 dB per verdubbeling

van de afstand. Verstoring door lawaai hoeft echter niet gecorreleerd te zijn met hoe hard ge-

luiden klinken (fig. A). Wel reiken harde geluiden verder en bereiken daardoor ook meer vogels:

een drukke snelweg kan zo de vogelstand beïnvloeden tot 1.5-3 km (Reijnen & Foppen 2006).

Verstoring van vogels door recreatie
  79

KADER	
	Effecten van geluid op vogels

Geluiden die onbekend zijn, die geassocieerd worden met gevaar (zoals naderende mensen

of schoten van jagers), of die gewoon onverwacht en plotseling klinken, kunnen al verstorend

werken zodra ze maar detecteerbaar zijn boven het achtergrondlawaai. Zo kan ook subtiele,

ogenschijnlijk onschadelijke recreatie, broedende vogels verstoren in doorgaans stille gebieden

(Hutfluss & Dingemanse 2019) (zie §3.2 reproductie). Het blaffen van een hond, het klinken van

een fietsbel, of het lachen van kinderen kan zo broedsucces verminderen in bosgebieden met

relatief lage recreatiedruk. Het werken met drempelwaardes in dB(A) ter bescherming van

vogels is dus vaak weliswaar praktisch noodzakelijk, maar is meestal niet simpel te relateren

aan de mogelijke verstoring.

Conclusie

Lawaai door menselijke activiteiten kan een negatieve invloed hebben op vogels door mas-

kering en verstoring. Met name verkeerslawaai, maar ook meer of minder subtiele geluiden

van recreatie in natuurgebieden zijn factoren die bijdragen aan verlaagde vogeldiversiteit en

broeddichtheden. Via algemene monitoring is dit effect van lawaai meestal niet makkelijk aan

te tonen of los te koppelen van andere negatieve factoren, en een drempelwaarde in dB(A)

waarboven verstoring plaatsvindt zal variëren per soort, per geluid, en met de seizoens- en

weersomstandigheden. Voor korte, eenmalige evenementen met veel lawaai is het daarom erg

lastig om aan te geven of er onmiddellijke negatieve effecten te meten zullen zijn voor vogels.

Denk hierbij aan vuurwerk met oud en nieuw (zie kader vuurwerk), motor- en autoraces, of

muziekevenementen (zie kader muziekfestivals). Het is echter zeker dat de accumulatie van

lawaai zal leiden tot habitatverslechtering en dat ieder extra evenement bij zal dragen aan een

afname van de lokale vogelpopulatie op langere termijn.

Verkeerslawaai kan

een negatieve invloed

hebben op vogels door

maskering en verstoring.

Foto Herman Feenstra

Verstoring van vogels door recreatie
  80

KADER	
	Effecten van geluid op vogels

Geciteerde literatuur over geluid

Hutfluss A & NJ Dingemanse (2019). Human

Blickley JL, KR Word, AH Krakauer, JL Phillips,

SN Sells, CC Taff, JC Wingfield & GL Pa-

recreation reduces clutch size in great tits

tricelli (2012). Experimental chronic noise

Parus major regardless of risk-taking per-

Is related to elevated fecal corticosteroid

sonality. Doi.org/10.1093/beheco/arz145.

Behavioral Ecology 30: 1751-1760.

metabolites in lekking male greater Sage

Grouse (Centrocercus urophasianus). Doi.

Injaian AS, CC Taff, KL Pearson, MMY Gin, GL

org/10.1371/journal.pone.0050462. PLOS

Patricelli & MN Vitousek (2018). Effects

ONE 7: e50462.

of experimental chronic traffic noise ex-

Catchpole CK & PJB Slater (2008). Bird Song:

posure on adult and nestling corticostero-

Biological Themes and Variations. Cam-

ne levels, and nestling body condition in

bridge University Press, Cambridge, UK.

a free-living bird. Doi.org/10.1016/j.yh-

Collins S (2004). Vocal fighting and flirting:

beh.2018.07.012. Hormones and Behavior

the functions of birdsong. In: Marler P,

106: 19-27.

Slabbekoorn H, editors. Nature’s Music. Ch

Kroodsma DE & EH Miller (1996). Ecology and

2. Pp 39-79. Academic Press, San Diego.

Evolution of Acoustic Communication in

Birds. Cornell University Press, Ithaca, NY.

Dooling RJ, B Lohr & ML Dent (2000). Hea-

Liu Q, H Slabbekoorn & K Riebel (2020).

ring in Birds and Reptiles. In: Dooling RJ,

Zebra finches show spatial avoidance of

Fay RR, Popper AN, editors. Comparative

near but not far distance traffic noise. Doi.

Hearing: Birds and Reptiles. Pp 308-359.

org/10.1163/1568539X-bja10004. Behavi-

Springer Verlag, New York, NY.

our 157: 333-362.

Francis CD, CP Ortega & A Cruz (2011). Noise

pollution filters bird communities based

McClure CJW, HE Ware, J Carlisle, G Kaltenec-

on vocal frequency. Doi.org/10.1371/jour-

ker & JR Barber (2013). An experimental

nal.pone.0027052. PLOS ONE 6: e27052.

investigation into the effects of traffic noi-

Gil D, M Honarmand, J Pascual, E Pérez-Mena

se on distributions of birds: avoiding the

& C Macías Garcia (2015). Birds living near

phantom road. Proceedings of the Royal

airports advance their dawn chorus and

Society of London B: Biological Sciences

reduce overlap with aircraft noise. Doi.

280: 20132290.

Newport J, DJ Shorthouse & AD Manning

org/10.1093/beheco/aru207. Behavioral

Ecology 26: 435-443.

(2014). The effects of light and noise

Goodwin SE & WG Shriver (2011). Effects

from urban development on biodiversity:

Implications for protected areas in Aus-

of traffic noise on occupancy patterns

tralia. Doi.org/10.1111/emr.12120. Ecological

of forest birds. Doi.org/10.1111/j.1523-

1739.2010.01602.x. Conservation Biology

Management & Restoration 15: 204-214.

25: 406-411.

Pytte CL, MS Ficken & A Moiseff (2004).

Ultrasonic singing by the blue-throated

Halfwerk W, B Lohr & H Slabbekoorn (2018).

hummingbird: a comparison between pro-

Impact of Man-Made Sound on Birds and

Their Songs. In: Slabbekoorn H, Dooling

duction and perception. Doi.org/10.1007/

RJ, Popper AN, Fay RR, editors. Effects

s00359-004-0525-4. Journal of Compa-

of Anthropogenic Noise on Animals. Pp

rative Physiology A 190: 665-673.

209-242. Springer, New York.

Verstoring van vogels door recreatie
  81

KADER	
	Effecten van geluid op vogels

Quinn JL, MJ Whittingham, SJ Butler &

W Cresswell (2006). Noise, predation risk

compensation and vigilance in the chaf-

finch Fringilla coelebs. Doi.org/10.1111/

j.2006.0908-8857.03781.x. Journal of

Avian Biology 37: 601-608.

Reijnen R & RPB Foppen (2006). Impact of

road traffic on breeding bird populations.

In: Davenport J, Davenport JL, editors.

The Ecology of Transportation: Managing

Mobility for the Environment (Environ-

mental Pollution; No 10). Pp 255-274.

Slabbekoorn H (2013). Songs of the city: noi-

se-dependent spectral plasticity in the

acoustic phenotype of urban birds. Doi.

org/10.1016/j.anbehav.2013.01.021. Animal

Behaviour 85: 1089-1099.

Slabbekoorn H & A den Boer-Visser (2006).

Cities change the songs of birds. Doi.

org/10.1016/j.cub.2006.10.008. Current

Biology 16: 2326-2331.

Slabbekoorn H & M Peet (2003). Birds sing

at a higher pitch in urban noise. Nature

424: 267.

Slabbekoorn H & EAP Ripmeester (2008).

Birdsong and anthropogenic noise: impli-

cations and applications for conservation.

Molecular Ecology 17: 72-83.

Wolfenden AD, H Slabbekoorn, K Kluk & SR

de Kort (2019). Aircraft sound exposure

leads to song frequency decline and ele-

vated aggression in wild chiffchaffs. Doi.

org/10.1111/1365-2656.13059. Journal of

Animal Ecology 88: 1720-1731.

Verstoring van vogels door recreatie
  82

KADER

Muziekfestivals

KADER	
	
Muziekfestivals

Muziekfestivals

Foto VakantieZeeland.com

Verstoring van vogels door recreatie
  83
Verstoring van vogels door recreatie
  83

KADER	
	Muziekfestivals

1000 festivals en het broedseizoen. Muziekfestivals in de open lucht zijn ongekend

­populair. Op de agenda van de DJ Guide4 stonden in 2019 alleen in Nederland maar liefst

946 outdoor dance festivals gepland. Hiervan waren er zo’n 520 (55%) gepland in de

piek van het broedseizoen tussen 15 maart en 15 juli. Nog eens 300 (in totaal 87%)

waren gepland in de periode daarna tot 1 september, wanneer veel vogels een tweede of

derde legsel hebben of nog jongen aan het voeren zijn. Het broedseizoen van soorten

als uilen en reigers begint al in februari, wat betekent dat een nog hoger percentage

festivals te maken heeft met broedende vogels. Dit betreft allerlei festivals, zoals kleine

events bij cafés in binnensteden, maar ook grote meerdaagse festivals in parken, bos-

sen, op stranden en in de duinen.

Effecten in het broed­
seizoen

Bij grote muziekfestivals komen zeer grote

aantallen bezoekers samen op een beperkt

oppervlak, in combinatie met een zeer hoge

geluidsproductie. Hierdoor kan op allerlei ma-

nieren ernstige verstoring optreden, wanneer

geen maatregelen worden getroffen om dit

te voorkomen. Zeker omdat zo’n groot per-

centage festivals plaatsvindt in of direct na

het broedseizoen (87%). Omdat deze festi-

vals ook nog eens deels worden gepland in

vogelrijke gebieden zoals in het bos, op het

strand en in de duinen, is er sprake van een

situatie waarin veel festivals potentieel zeer

grote effecten op het broedsucces van vogels

kunnen hebben.

Effecten (beperkt tot alleen vogels) die

verwacht kunnen worden wanneer geen mi-

Wish Outdoor, Lowlands, Milkshake, Amsterdam Open Air, Dauwpop, Myste-
ryland, Into the Woods, Best Kept Secret, Paaspop, Kralingse Bos Festival, 
Zeezicht Festival, Down The Rabbit Hole, en Into The Great Wide Open. Dit 
is een greep uit de vele muziekfestivals in de open lucht in Nederland. 
Foto Karen Krijgsveld.

tigerende maatregelen worden getroffen, zijn

bijvoorbeeld:

•	
vertrapping van grondnesten

•	
nestverlies door betreding van bosscha-

Effecten buiten het broed­
seizoen

ges door bezoekers

Effecten buiten het broedseizoen zijn in

•	
nestverlating door het hoge geluidsvo-

de regel veel beperkter, omdat vogels dan

lume of frequent passeren door mensen

makkelijker het verstoorde gebied kunnen

verlaten. Ook dan kunnen er echter effecten

•	
sterfte van jongen door voedselgebrek of

optreden. Deze bestaan dan vooral daaruit

kou (meerdaagse festivals)

dat lokale vogels uit hun territorium of ha-

•	
sterfte van jongen doordat ze uit het nest

springen

bitat verjaagd worden, en/of niet of minder

kunnen foerageren, en/of geen alternatieve

•	
verhoogde predatie doordat nesten of kui-

kens langer alleen worden gelaten

habitat voorhanden hebben.

4  https://gdpr.djguide.nl/events.p/festivals/2019/

Verstoring van vogels door recreatie
  84

KADER	
	Muziekfestivals

Ondanks het enorme

aantal festivals, is er

maar zeer beperkt

onderzoek gedaan naar

de effecten op natuur.

Dwergstern bij nest.

Foto Johan Krol

aangetoond. In alle gevallen waar broedende

Onderzochte effecten

Ondanks het enorme aantal festivals, is er

vogels aanwezig waren, had het festival geen

maar zeer beperkt onderzoek gedaan naar

negatief effect op het broedsucces. Let wel:

de effecten ervan op natuur, ook op interna-

daarbij waren zonder uitzondering (gerich-

te) maatregelen getroffen juist om dergelijke

tionaal niveau (zie review Dirksen & De Fouw

(2016). Doorgaans blijft het bij een quick scan

effecten te voorkomen. Deze effectstudies

of natuurtoets waarbij op basis van aanwezi-

betreffen de volgende festivals:

ge soorten en habitats wordt ingeschat wat

•	
Dancefestival Amsterdam Open Air in het

Gaasperpark (Krijgsveld et al. 2012, Jonk-

de mogelijke effecten zijn en worden mitige-

vorst & Krijgsveld 2013, Krijgsveld et al.

rende maatregelen voorgesteld. Effecten die

2014, Krijgsveld 2015);

besproken worden betreffen vaak ook enkel

•	
Muziekfestivals op vliegveld Twenthe

de onderliggende aspecten van muziekfesti-

(Reimerink & Van Hooff 2018);

vals: verstoring door geluid, door verlichting

•	
Openluchtconcerten in Marlay Park in

en door de aanwezigheid van mensen en be-

Dublin, Ierland (Cawley 2015).

treding van habitat, en soms ook door vuur-

werk (zie hiervoor ook de kaders over geluid

Aanvullend zijn voor een tweetal enigszins

en over vuurwerk). Zonder uitzondering be-

treft het onderzoek in omstandigheden waar-

vergelijkbare evenementen (veel lawaai en

bij mitigerende maatregelen zijn getroffen om

veel mensen, maar zonder harde muziek) de

effecten te voorkomen. Die festivals waarvoor

effecten op broedvogels onderzocht. Ook hier

potentiële effecten onderzocht worden, zijn

werden, nadat mitigerende maatregelen wa-

immers ook de festivals waar men inziet dat

ren getroffen, geen negatieve effecten vast-

mitigerende maatregelen wenselijk of nood-

gesteld. Het betreft:

zakelijk zijn.

•	
TT motorraces in Assen (Henkens et al.

Bij geen van de muziekfestivals waar

2012b);

mitigerende maatregelen werden getrof-

•	
Paardensport-evenement Breda Hippique

fen, en waar potentiële effecten onderzocht

(Krijgsveld & Beuker 2008).

zijn, zijn wezenlijke effecten op broedvogels

Verstoring van vogels door recreatie
  85

KADER	
	Muziekfestivals

Coördinatie van effect­
studies en locaties

Het aantal effectonderzoeken is dus zeer

beperkt, en bovendien beperkt tot situa-

ties waar met mitigerende maatregelen

effecten zijn voorkomen. Hierbij is relatief

weinig nestonderzoek gedaan, wat eigenlijk

het belangrijkste is, en wat het trekken van

conclusies bemoeilijkt. Met name effecten op

broedsucces van kleinere zangvogels zijn am-

per onderzocht. Hierdoor kunnen effecten die

niet of nauwelijks zichtbaar zijn, zoals verlies

van jongen, onopgemerkt zijn gebleven. Dirk-

Goudvink. Foto Hans Peeters

sen & De Fouw (2016) stelden in dit verband

voor om de gemeentes hier een coördine-

rende en stimulerende rol in te laten spelen.

“De gemeentes zouden voor onderzoek ge-

Met goede maatregelen zijn 
veel effecten te voorkomen

schikte evenementen kunnen uitzoeken en

Om effecten zoals verslechtering of verlies

daar veldonderzoek kunnen laten doen dat

van broedsucces te voorkomen, zijn miti-

informatie oplevert die breder bruikbaar is

gerende maatregelen uiterst noodzakelijk.

dan voor de individuele evenementen.” Op

Daar is een heel scala aan maatregelen voor

deze wijze kan een weloverwogener afweging

beschikbaar, die doorgaans eenvoudig te im-

worden gemaakt welke locaties zich in welke

plementeren zijn (zie ook bovengenoemde

studies voor details). De belangrijkste zijn:

maanden lenen voor (muziek-) festivals.

•	
Openingstijden beperken. Bijvoorbeeld

stilte, rust en donker na zonsondergang of

na 23:00 uur om nachtactieve vogels (ui-

len) (en andere diersoorten) gelegenheid

te geven te foerageren; en/of festivalter-

rein afgesloten houden voor alle activitei-

ten tot middaguur om dagactieve vogels

de gelegenheid te geven te foerageren;

•	
Toegankelijkheid beperken: afsluiten

van paden voor publiek daar waar veel of

kwetsbare soorten broeden, nodeloze be-

treding en daarmee verstoring voorkomen

door afschermen/afsluiten van broedbo-

men, locaties met struikgewas en oevers;

•	
Inrichting van podia (locatie, tent of open

podium, muziekvolume), locatie van food

stands en inrichting looproutes afstem-

men op in het gebied voorkomende broed-

gevallen;

•	
Verlichting beperken qua intensiteit en

tijd; niet op bomen en struikgewas richten,

Kerkuil.

Foto Hans Peeters

’s nachts uit.

Verstoring van vogels door recreatie
  86

KADER	
	Muziekfestivals

Uitgangspunten

•	
Om effecten te beperken, niet alleen op vogels maar ook op andere fauna en van flora, zouden

muziekfestivals in natuurlijke omgevingen gemeden moeten worden, en beperkt tot parken

en de stedelijke omgeving. Kies dus voor habitats/landschapstypes die in zijn algemeenheid

het minst kwetsbaar zijn (beter in parken dan in moerasgebieden) (Dirksen & De Fouw 2016).

•	
Een grotere afstemming tussen en binnen gemeentes waar en wanneer muziekfestivals in

de buitenlucht worden toegestaan, zou helpen om effecten te beperken.

•	
Een dergelijke afstemming kan ook helpen om sturing te geven aan het aantal festivals dat

in een gebied gehouden wordt. Er zijn groengebieden waar jaarlijks meerdere evenemen-

ten/festivals worden georganiseerd. Geleidelijk verandert de impact dan van incidentele

verstoring naar meer verspreide of continue verstoring (Dirksen & De Fouw 2016).

•	
Mijd het broedseizoen in gebieden waar zeldzamere of kwetsbare soorten voorkomen.

•	
Om effecten te voorkomen is altijd een beoordeling vooraf nodig van de broedvogels in het

gebied, uitgevoerd door een vogelecoloog. Daarmee wordt beoordeeld of het gebied zich

leent voor een grootschalig festival. De ecoloog zou dus ook een advies moeten kunnen

geven ten aanzien van de locatiekeuze.

Stappenplan

•	
Stap 1: locatiekeuze en timing. Uitzoeken

of festival überhaupt mogelijk is op die

plek en in die tijd van het jaar, of dat uitge-

weken moet worden naar een andere plek

of een ander moment. Immers, wanneer

eenmaal vastligt waar en wanneer een

festival gehouden wordt, kunnen effecten

alleen nog maar beperkt of voorkomen

worden door maatregelen te treffen. Met

dergelijke maatregelen kunnen weliswaar

veel, maar niet alle effecten gemitigeerd

worden. Denk aan de aanwezigheid van

zeldzame soorten op kwetsbare locaties,

zoals uilen, roofvogels of kolonievogels als

reigers en aalscholvers, waar het broed-

seizoen vaak al begint in februari of door-

loopt tot in augustus.

•	
Stap 2: lokale maatregelen om effecten

te voorkomen of beperken. Laat vogel­

ecoloog lokale vogels in kaart brengen en

maatregelen passend maken (zie boven)

om effecten te voorkomen.

Blauwe reigers kunnen al in februari broeden. Met

hun aanwezigheid dient dus rekening gehouden te

worden. Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  87

KADER	
	Muziekfestivals

Geciteerde literatuur over muziekfestivals

Cawley S (2015). Ecological impact assess-

Krijgsveld KL & D Beuker (2008). Effecten

ment effects of outdoor concerts in 2015

van Breda Hippique 2008 op broedvogels.

on bats and waterfowl, Marlay Park, Co.

Broedvogelinventarisatie en gedragsob-

Dublin. Scott Cawley, Dublin.

servaties. Bureau Waardenburg-rapport

Dirksen S & J De Fouw (2016). Effecten van

08-133. Bureau Waardenburg, Culemborg.

grootschalige commerciële evenementen

Krijgsveld KL, D Emond & D Beuker (2014).

en muziekfestivals in parken en groenge-

Ecologische effecten van Amsterdam

bieden op natuurwaarden – review van

Open Air 2014. Toetsing in het kader van

literatuur. Rapport nr SjDE 16-01. Sjoerd

de Flora-en faunawet inclusief broedvo-

Dirksen Ecology, Utrecht.

gel-en vleermuisinventarisatie. Bureau

Henkens R, M Liefting, C Hallman & A van

Waardenburg-rapport 14-142. Bureau

Kleunen (2012). Storen broedvogels zich

Waardenburg, Culemborg.

aan het geluid van race-evenementen? Ef-

Krijgsveld KL, RJ Jonkvorst & F Van der Vliet

fect van de in 2010/2011 op het TT-Circuit

(2012). Effecten van dancefestival Am-

Assen gehouden Superbike- en Super-

sterdam Open Air op broedvogels. Bu-

league-evenementen op broedvogels in

reau Waardenburg-rapport 12-115. Bureau

het Natura 2000-gebied Witterveld. Al-

Waardenburg, Culemborg.

terra-rapport 2288. Alterra, Wageningen.

Reimerink J & A Van Hooff (2018). Natuur-

Jonkvorst RJ & KL Krijgsveld (2013). Nacon-

toets soortenbescherming voor 12 evene-

trole broedvogels Amsterdam Open Air

mentdagen evenementenlocatie vliegveld

2013. Bureau Waardenburg-notitie 13-327.

Twenthe. Toetsing van de effecten van

Bureau Waardenburg, Culemborg.

12 evenementdagen naast het regulier

Krijgsveld KL (2015). Broedvogels en Am-

gebruik ten behoeve van het bestem-

sterdam Open Air 2015. Bureau Waarden-

mingsplan. Rapport met kenmerk R004-

burg-notitie 15-068. Bureau Waardenburg,

1250989JRE-kmi-V01. Tauw, Utrecht.

Culemborg.

Verstoring van vogels door recreatie
  88

KADER

Vuurwerk

KADER	
	
Vuurwerk

Vuurwerk

Foto Pixabay

Verstoring van vogels door recreatie
  89
Verstoring van vogels door recreatie
  89

KADER	
	Vuurwerk

Het afsteken van vuurwerk in de buurt van vogels veroorzaakt altijd substantiële

­verstoring. De ernst hiervan hangt af van type vuurwerk, afstand, seizoen en mate

van blootstelling aan het vuurwerk. Vogels reageren vooral op de akoestische kant van

vuurwerk, maar de visuele en akoestische stimuli hebben beide effect. Dit effect zit

hem vooral in het onverwachtse ervan en waarschijnlijk ook in de gelijkenis met geweer-

schoten. Juist door het onverwachtse ontstaat een groot paniekeffect, met stress, een

extreem hoog percentage opvliegen en ook sterfte als gevolg.

Fysiologisch

De reactie op vuurwerk is bijna altijd zeer

sterk. Het geluidsniveau van buitenvuurwerk

ligt boven de 85 dB(A) (Van Apeldoorn & Smit

2006). Het piekgeluidsniveau ligt vrijwel altijd

boven de 130 dB(A) en wordt vooral veroor-

zaakt door mortieren (Oudega et al. 2017).

Vogels kunnen de drukgolven van hard ge-

luid ook voelen in het middenoor en/of in de

luchtzakken, wat volgens Stickroth een ver-

klaring zou kunnen zijn voor de sterke reactie

van vogels op vuurwerk. Het geluidsniveau

(feitelijk de sterkte van de drukgolf) zou dan

in belangrijke mate de impact op de vogel

bepalen. Knallen hebben in deze zin een an-

der effect dan min of meer continu geluid.

Het geluid lijkt natuurlijk ook erg op geweer-

schoten die voor vogels een directe link met

sterfte oproepen, wat de sterke reactie ook

Door vuurwerk vliegen groepen watervogels

goed kan verklaren.

­massaal in paniek op.

Foto Jelle de Jong

Een mooi overzicht van de waargenomen ef-

fecten van vuurwerk, zowel in de winter als in

het broedseizoen, is gemaakt door Stickroth

(2015). Van deze Duitse publicatie is een uit-

voerige Engelse samenvatting online beschik-

baar (Stickroth 2019)5. Het merendeel van

onderstaande inzichten is ontleend aan deze

twee publicaties.

Foto Pixabay

5  Beschikbaar online: https://www.researchgate.net/publi-
cation/337033058_Effects_of_Fireworks_on_Birds_-A_criti-
cal_Overview

Verstoring van vogels door recreatie
  90

KADER	
	Vuurwerk

Gedragsreacties van vogels

Gerapporteerde reacties bestaan uit stress-

reacties (verhoogde hartslagfrequentie, con-

centraties stresshormonen, metabolisme) en

een enorm scala aan gedragsveranderingen.

Stickroth noemt verhoogde waakzaamheid

(opletten, beschermen), waarschuwings-

roepjes, contactroepjes, veel zenuwachtige

bewegingen, zich drukken, en angstreacties.

Vluchten is echter de meest waargenomen

reactie, hetzij in nabije vegetatie, hetzij ver

weg van het vuurwerk. Omdat dit vluchten

in grote paniek gebeurt, zijn de gevolgen

Smienten gaan in paniek de lucht in bij luide

ernstiger dan bij ‘normale’ verstoringen die

knallen. Foto Hans Peeters

tot vluchten leiden. Jonge vogels die nog

niet (goed) kunnen vliegen zijn daarbij extra

kwetsbaar. Zo zijn er extreme gevallen waarbij

Afstand

jonge ooievaars en reigers uit het nest vielen

De impact is afhankelijk van hoogte, hoeveel-

of sprongen. Vervolgens kunnen zulke vogels

heid en afstand tot het vuurwerk, maar ook

gevonden worden door predatoren, verdwa-

in de mate waarin het geluid over het terrein

wordt gedragen. Water draagt het geluid ver-

len of worden verlaten. In paniek wegvliegen

der, bomen dempen het geluid, gebouwen,

heeft de grootste negatieve effecten. De af-

stand waarover vogels wegvliegen is groot;

duinen en heuvels reflecteren het geluid en

vogels werden teruggevonden tot op 15 km

brengen het zo ook verder. In open gebied zijn

afstand. Het percentage vogels dat terug-

de verstorende effecten daardoor wezenlijk

keert naar de oorspronkelijke locatie is laag,

groter dan in bossen, en vogelsoorten in open

gebieden zijn gevoeliger voor de effecten van

als ze al terugkeren, en het duurt lang voor-

dat ze terugkeren. Van de gerapporteerde

vuurwerk dan soorten in bosgebieden. Daarbij

sterfgevallen is 90% gerelateerd aan deze

is onbekend of het de soorten zijn in de open

paniek-vluchtreacties; doordat ze in de pa-

gebieden die gevoeliger zijn, of dat de mate

niek en/of door het donker tegen obstructies

van openheid van het gebied maakt dat het

aanvliegen (hoogspanningslijnen, gebouwen,

effect groter is voor de soorten die er voor-

komen. Afstanden waarover effect optrad la-

bomen). Paniekreacties komen vooral voor bij

gen gemiddeld op ruim 600 meter, met veel

soorten die in groepen leven, zoals eenden,

waarnemingen van vluchtreacties tot 1,5 en 3

ganzen, steltlopers, maar ook bij soorten in

kilometer (zie tabel 3 en figuren op p.120-121

broedkolonies zoals reigers en aalscholvers.

in Stickroth 20156). In Nederland werd versto-

Van Apeldoorn & Smit (2006) vonden als

ring door vuurwerk tot een afstand van 3 kilo-

belangrijkste gevolg van vuurwerk een af-

meter waargenomen bij wadvogels in Zeeland

genomen foerageertijd. Daarnaast traden

en bij grauwe ganzen op Texel. Lichte reacties

cumulatieve effecten op wanneer de vogels

werden waargenomen tot een afstand van 5,7

ook de volgende dag werden verstoord door

kilometer (Van Apeldoorn & Smit 2006).

recreatieve activiteiten. Sensitisatie kan aan

de orde zijn, als de betreffende vogels in hun

jaarcyclus met jacht te maken hebben. Ge-

wenning treedt niet op, door het zeldzame en

6  Beschikbaar online: https://www.researchgate.net/pu-
blication/309464275_Stickroth_H_2015_Auswirkungen_
von_Feuerwerken_auf_Vogel_-_ein_Uberblick_-_Ber_Vogel-
schutz_52_115-149

onregelmatige karakter van vuurwerk.

Verstoring van vogels door recreatie
  91

KADER	
	Vuurwerk

Oud en nieuw

Er is de laatste jaren veel inzicht gekomen in

de effecten van vuurwerk op vogels door de

opmars van weer- en vogelradars. Hiermee

kunnen vliegbewegingen van vogels over gro-

te afstand gevolgd worden, ook in het donker.

De UvA host een website waarop de effecten

van het vuurwerk op oud en nieuw kunnen

worden bekeken: http://horizon.science.uva.

nl/fireworks/. Kort na middernacht vliegen

naar schatting honderdduizenden vogels in

Nederland in paniek op (Shamoun-Baranes et

al. 2011). Ze bereiken daarbij grote hoogtes,

tot ruim 500 meter, terwijl de vlieghoogtes in

die tijd van het jaar normaliter niet hoger dan

100 meter zijn. De verstoring duurt minstens

45 minuten. Hoewel op basis van de radar-

beelden niet is te zeggen hoe lang individuen

in de lucht blijven, wijzen de auteurs er wel op

dat vele vogels meerdere kilometers weg vlie-

gen. Ze vermelden dat de hoogste vlieginten-

siteiten werden gemeten boven graslanden en

waterrijke gebieden inclusief natuurgebieden,

wat in de wintermaanden belangrijke rust- en

foerageergebieden zijn voor watervogels. De

effecten van zo’n massale nachtelijke versto-

ring liggen met name in disoriëntatie, risico

van sterfte bijvoorbeeld door botsingen, en

zware stress met mogelijk consequenties voor

energiebudgetten en overleving. Dergelijke

consequenties kunnen met name aan de orde

zijn bij slechte weersomstandigheden zoals

Vogels in de lucht rond vliegveld Eindhoven met oud en nieuw, om 23:59 
(boven) en 0:10 (onder). Data vogelradar Koninklijke Luchtmacht. Vogels 
weergegeven met gekleurde stipjes, waarbij kleur de grootte reflecteert. 
De startbaan is midden in de afbeelding links goed zichtbaar, ter referentie 
van schaal. Het zicht van de radar is beperkt tot ca. 2-5 kilometer, afhanke-
lijk van lokale obstructies rond het vliegveld, zoals bos en gebouwen. Op 
grotere afstand zijn daardoor geen vogels waarneembaar.

aanhoudende koudeperiodes en regen, en ook

wanneer de volgende dag in cumulatie nog

meer verstoring plaatsvindt. De verstoring

met oud en nieuw is natuurlijk zo grootscha-

lig omdat in het hele land overal tegelijkertijd

vuurwerk wordt (werd) afgestoken.

Verstoring van vogels door recreatie
  92

KADER	
	Vuurwerk

die van de groep verwijderd raken, en daar-

Vuurwerk in broedseizoen

Ook bij muziekfestivals of bij andere feeste-

door indirect verhoogde sterfte ondergaan.

lijke gelegenheden zoals Bevrijdingsdag en

Effecten op broedvogels zijn in Nederland

Koningsdag, wordt vuurwerk afgestoken. Dit

onderzocht bij een vuurwerkshow die eind

is doorgaans in de zomerperiode wanneer

april midden op de Sloterplas bij Amsterdam

vogels aan het broeden zijn of wanneer er

werd gehouden. Daarbij werden geen effec-

veel jonge, kwetsbare vogels zijn. Stickroth

ten op de rondom broedende vogels waarge-

vermeldt gevallen waar nesten zijn verlaten,

nomen (Van Dam 2014). De afstand tussen

vogels en vuurwerk was tweehonderd meter

of waar het nest zo lang alleen werd gelaten

of meer doordat het vuurwerk midden op

dat het broedsel verloren ging door predatie

of slechte weersomstandigheden. Daarnaast

de plas werd afgestoken, en de onderzochte

kunnen eieren of kuikens vertrapt worden

vogels bevonden zich in een druk bezocht

of uit het nest vallen of springen, vooral op

recreatiegebied. Over water draagt geluid

het moment dat de ouder in paniek van het

echter wel veel verder dan over land. Opval-

nest vlucht. Verlies aan jongen was bijvoor-

lend was verder dat daags na het vuurwerk

beeld dertig keer zo hoog als normaal in een

de spreeuwen bijzonder veel voedselvluch-

aalscholverkolonie (Weigand & McChesney

ten maakten naar hun jongen. Dit werd ook

2008) en 35% tot 83% van het nestverlies

waargenomen tijdens en na een drukbezocht

trad op in de nacht van het vuurwerk (Step-

hippisch evenement bij spreeuwen die op het

festivalterrein broedden (Krijgsveld & Beuker

hensen et al. 2012, beide in Stickroth 2015).

2008). Mogelijk betreft dit compensatie voor

Broedkolonies lijken daarbij bijzonder kwets-

baar vanwege de paniekreactie die zich uit-

verloren foerageertijd of toegenomen voed-

spreidt over de hele kolonie. Onder watervo-

selbehoefte.

gels en kraanvogels zijn op langere termijn

effecten waargenomen onder jonge vogels

Effecten in kaart brengen

Juist omdat de paniekfactor grote gevolgen

kan hebben, volstaan simpele tellingen van

aantallen vooraf en nadien niet. Om effecten

goed in beeld te brengen zijn observaties tij-

dens het vuurwerk noodzakelijk. Technische

middelen bieden hier een uitkomst, zoals de

resultaten met vogelradars laten zien ten

aanzien van het grootschalige vuurwerk met

oud en nieuw. Bij kleinschaliger vuurwerk in

het broedseizoen, kunnen nachtkijkers en

vooral cameravallen en videosystemen uit-

komst bieden.

In broedkolonies zoals van deze lepelaars leidt

de paniek die ontstaat bij vuurwerk tot risico op

­kuikenverlies.

Foto Harvey van Diek / Agami

Verstoring van vogels door recreatie
  93

KADER	
	Vuurwerk

Mitigatie

Om effecten te voorkomen of te verkleinen,

Geciteerde literatuur  
over vuurwerk

is vooral afstand een belangrijke maatregel

Krijgsveld KL & D Beuker (2008). Effecten

bij lokale vuurwerken. Daarbij moet gedacht

worden aan een minimum van één tot twee

van Breda Hippique 2008 op broedvogels.

kilometer afstand tot grote aantallen vogels

Broedvogelinventarisatie en gedragsob-

of kwetsbare soorten (broedparen, rode-

servaties. Bureau Waardenburg-rapport

lijstsoorten, verstoringsgevoelige soorten)

08-133. Bureau Waardenburg, Culemborg.

(Stickroth 2015). Bij vogelgroepen wordt één

Oudega H, R Van der Vliet, A Hooff & J Nagte-

gaal (2017). Kennisdocument en afwegings-

kilometer geadviseerd; bij gevoelige soorten

kader vuurwerk. Effecten van vuurwerk op

of in gebieden waar het geluid ver draagt of

gereflecteerd wordt twee kilometer (zoals wa-

beschermde soorten en gebieden Wet na-

ter, gebouwen, duinen). In bosrijke gebieden

tuurbescherming. Tauw, Utrecht.

kan de afstand waarschijnlijk lager liggen,

Shamoun-Baranes J, AM Dokter, H van Gas-

maar hierover zijn weinig gegevens bekend.

teren, EE van Loon, H Leijnse & W Bouten

Om vogels een kans te geven om te herstellen

(2011). Birds flee en mass from New Year’s

en te hergroeperen (en daarmee cumulatie te

Eve fireworks. Behavioral Ecology 22: 1173-

voorkomen), zou verstoring door recreatie

1177.

of jacht voorkomen moeten worden op de

Stickroth H (2015). Auswirkungen von Feuer-

dagen na oud en nieuw in vogelrijke of kwets-

werken auf Vögel – ein Überblick. Berichte

bare gebieden (Van Apeldoorn & Smit 2006).

zum Vogelschutz 52: 115–149.

Ook bij lokale vuurwerken is dit een goede

Stickroth H (2019). Effects of fireworks on birds

maatregel om effecten te verkleinen. Tot slot

– a critical overview. Extended abstract of

is de afwezigheid van hoogspanningslijnen in

original publication of 2015.

een ruime omgeving van het vuurwerk (2 km)

Van Apeldoorn RC & CJ Smit (2006). Vuur-

van belang om sterfte door aanvaringen te

werk en natuur. Effecten van evenementen-

voorkomen.

vuurwerk op beschermde natuurwaarden

in Zeeland. Alterra-rapport 1383. Alterra,

Wageningen.

Van Dam B (2014). Vuurwerkshow Koningsdag

2014 te Sloterpark, Amsterdam. Effecten

op broedende vogels en overige soorten.

Tauw bv., Utrecht.

Weigand JF & GJ McChesney (2008). Sea-

bird and marine mammal monitoring and

response to a fireworks display at Gualala

Point Island, Sonoma County, California,

May to August 2007. Unpublished report.

USDI Bureau of Land Management, Cali-

fornia State Office / USDI Fish and Wildlife

Service, San Francisco Bay National Wildlife

Refuge Complex, Sacramento / Newark, VS.

Op de dagen na oud en nieuw zijn vogels veel

­onrustiger en in vogelrijke gebieden is extra rust

dan wenselijk.

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  94

Foto Arnold Meijer

Hoofdstuk 5 
Verstoring per type recreatie

5.	Verstoring per type 
recreatie

Hoofdstuk 5.	Verstoring per 
type recreatie

Hoofdstuk samengevat

•	 Het type en de intensiteit van recreatie bepalen hoe groot de impact op vogels is.

•	 Luchtrecreatie leidt tot de grootste vluchtafstanden.

•	 Waterrecreatie leidt tot de langste verstoringsduren.

•	 Op land hebben wandelen en fietsen op zich relatief weinig effect, maar is de impact vooral

groot door de hoge intensiteit waarmee het voor kan komen.

•	 Impact op vogels is groter naarmate er meer recreatie is, of met snellere en/of lawaaiiger

recreatievormen.

•	 Impact op vogels is groter naarmate het gebied opener is; de effecten reiken dan verder en

hebben zo een groter en langduriger verstorend effect. Op het water en op het strand reikt

het effect van recreatie dus verder dan in het bos.

•	 Impact op vogels is kleiner naarmate de voorspelbaarheid in bewegingen en gedrag van de

recreant groter is.

Verstoring van vogels door recreatie
  95
Verstoring van vogels door recreatie
  95

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

Verstoring per type recreatie

Lucht: Grootste verstoringsafstanden, maar

impact vaak beperkt door korte duur en

infrequente voorkomen.
veel lawaai en zichtbaar

over grote afstand
drones kunnen overal 
komen > regels volgen

snelheid en geluid betekenen

veel verstoring, daarom in

kite-zones en vaargeulen 
maken zaken voorspelbaar

vaargeul blijven

en verkleinen effecten

Water: Zeer grote impact, door combinatie

van grote verstoringsafstanden, lange 
verstoringsduren. Op veel wateren minder

vogels door recreatie.

kano’s, vissers en suppen

hebben in ondiepe delen

veel effect

Land: Impact van wandelen en fietsen vooral 
hoog door de hoge intensiteit, en niet zozeer

door de activiteit zelf. Loslopende honden

hebben de grootste impact.

vrij wandelen/struinen 
heeft veel grotere effecten

dan vaste paden

Verstoring van vogels door recreatie
  96

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

Algemene effecten van recreatievormen. In dit hoofdstuk gaan we in op de algemene ver-

schillen in effecten tussen recreatievormen. De reactie van vogels op een bepaalde verstoring

hangt samen met het type recreatie (zoals wandelaar, speedboot), maar ook met het aantal

recreanten dat op een plek is, of de situatie waarin vogels zich bevinden en de voor hen aan-

wezige alternatieven (zie ook §4.1 verschillen in verstoringsreacties).

Relatie met biotoop en vogelsoorten. Veel recreatievormen zijn gerelateerd aan een bepaalde

biotoop (kano’s op rivieren, kitesurfers op meren en aan de kust). De effecten die ze hebben zijn

bovendien verschillend van biotoop tot biotoop, omdat er verschillende soorten voorkomen in

verschillende typen habitats. Deze specifieke effecten behandelen we in de hoofdstukken met

soortbeschrijvingen per biotoop (HS 7 t/m 15).

Verstoringsbronnen hebben diverse aspecten die de impact bepalen op de vogel. Ze worden

hier benoemd en in de volgende paragrafen toegelicht.

•	 afstand tussen vogel en verstoringsbron

•	 intensiteit van verstoring

•	 duur en frequentie (continu of niet frequent; regelmatig of variabel)

•	 voorspelbaarheid van gedrag van de verstoringsbron

•	 snelheid en geluid van de verstoringsbron

•	 type verstoringsbron

Wandelaars met los­

lopende honden zijn

vele malen verstorender

dan wandelaars zonder

honden. Bij aangelijnde

honden ls de verstoring

veel beperkter.

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  97

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

5.1  Intensiteit, duur & frequentie

Intensiteit. Een hogere intensiteit (dichtheid) aan recreanten leidt tot meer verstoring (Hoots-

mans et al. 2006, Bellefleur et al. 2009). Naarmate recreanten een groter deel van een gebied

bezoeken, neemt in feite de intensiteit van de verstoring ook toe, en wordt het verstorende

effect ook groter.

Duur en frequentie. Hoe langer een activiteit plaatsvindt op een bepaalde plek, hoe langer ook

de vogels in dat gebied verstoord worden, en hoe groter de gevolgen van de verstoring zijn

(zie bv. Ellenberg et al. 2013, Grubb & King 1991). Hetzelfde geldt voor de frequentie waarmee

verstoring optreedt: hoe frequenter een verstoring optreedt, hoe groter het effect op de vogel.

Arroyo & Razin (2006) lieten dit bijvoorbeeld zien voor lammergieren in de Franse Pyreneeën,

die een lager broedsucces hadden naarmate de frequentie van menselijke activiteiten in de

omgeving toenam. Veel kleine verstoringen kunnen zo zelfs een groter schadelijk effect hebben

dan enkele grote verstoringen (aangetoond door West et al. (2002) voor fitness en populatie-

grootte van scholeksters).

Hierbij valt ook te denken aan permanente versus incidentele verstoring, of de verstoring de

hele dag door plaatsvindt of bijvoorbeeld alleen in de middag, het hele jaar door of alleen in

een seizoen dat de aanwezige vogels juist wel of juist niet gevoelig zijn voor de verstoring.

Grootte en groepsgrootte. Hoe groter de groepen mensen, hoe meer deze als bedreigend

ervaren worden door vogels. Grotere groepen recreanten veroorzaken op dezelfde afstand dus

een groter verstorend effect dan kleinere groepen, en andersom resulteren grotere groepen

mensen in een grotere verstoringafstand. Dit is ondertussen herhaaldelijk aangetoond, meest

voor groepen wandelaars (Beale & Monaghan 2004a, Geist et al. 2005, Remacha et al. 2011),

maar ook voor bijvoorbeeld langs rijdende auto’s (González et al. 2006). Daar staat natuurlijk

wel tegenover dat het meer verstorend is als de hele dag door steeds enkele mensen passeren

dan wanneer al die mensen in één keer tegelijk passeren (Mallord et al. 2007b, Murison et al.

2007). Verstoringsbronnen die groter zijn lijken ook een groter effect te hebben dan kleinere. Dit

wordt vooral gerapporteerd over boten (Ronconi & St. Clair 2002, Stankowich & Blumstein 2005).

5.2  Voorspelbaarheid en gedrag van de recreant

Voorspelbaarheid van vaste routes en afgesloten gebieden. Hoe voorspelbaarder mensen

zich gedragen, hoe kleiner het verstorende effect dat ze hebben. Dit komt doordat ze dan min-

der of helemaal niet als gevaar, als potentiële predator, worden gezien door de vogel (zie §4.2

gewenning). Dit levert een krachtig middel om verstoring door mensen te verminderen (zie ook

HS 6), door het organiseren van vaste routes en afgesloten gebieden. Verstorende effecten

zijn kleiner wanneer een (voorspelbare) vaste route wordt gevolgd, zoals langs paden (Finney

et al. 2005), een betonde vaargeul (Burger 1998, McFadden et al. 2017), of een vaste route van

vliegtuigen (Van der Kolk et al. 2020c). De vermijdingsafstand van broedende goudplevieren

bijvoorbeeld verminderde van 200 naar 50 meter nadat een pad was ingericht door de graslan-

den, en mensen dat pad gingen volgen (Finney et al. 2005). Broedsucces en broedvogeldichtheid

zijn in het algemeen ook hoger in gebieden waar recreanten op de paden blijven dan daar waar

Verstoring van vogels door recreatie
  98

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

mensen mogen (of honden) mogen struinen (Pearce-Higgins et al. 2007). Maar ook wanneer

mensen niet voorbij een zekere lijn komen, zoals een hek waar men niet voorbij mag, of een deel

van een meer dat door verbodsborden is afgesloten voor vaartuigen (zie voorbeelden in §4.2

bevorderen van gewenning). Steltlopers en reigers, die door een afzetting afgeschermd werden

van grote aantallen recreanten, gedroegen zich gelijk aan vogels in onverstoord habitat (Ikuta

& Blumstein 2003). De vogels achter deze obstructies en naast de paden leren dat passerende

recreanten niet voorbij hek of borden komen, en dat er geen gevaar van ze uitgaat. En daarmee

nemen de verstoorde reacties vaak spectaculair af.

Aankijken en stilstaan. Een ander aspect hiervan betreft het gedrag van de recreant. Vogels

reageren scherp op tekenen van gevaar die van een recreant uitgaan. In de perceptie van de

vogels betekent dit dat recht toelopen op een groep vogels, recht naar een vogel kijken, of

stoppen langs een route resulteert in eerder wegvluchten (grotere vluchtafstand). Om die

reden hebben fotografen en vogelaars, die natuurlijk altijd juist recht naar de vogels kijken en

vaak op ze af lopen, een groter effect dan gangbare wandelaars (Koepff & Dietrich 1986, Ei-

chelmann 1993, Yosef 1997, Geist et al. 2005, Stankowich & Blumstein 2005, Eason et al. 2006,

Smith-Castro & Rodewald 2010). Spreeuwen hervatten bijvoorbeeld het foerageren eerder en

hadden een hogere voedselconsumptie wanneer mensen afgewend waren van de vogel en niet

naar ze keken (Carter et al. 2008). Roodborstlijsters (American robins) vlogen later weg van

mensen die langs ze liepen en niet naar de vogel keken, dan van mensen die naar de vogel

kijkend rechtstreeks op ze afliepen (Eason et al. 2006). Om deze reden ook fungeren auto’s

voor vogelaars als goede observatiehutten (Guay et al. 2014). Op vergelijkbare wijze leidt ook

stoppen tot opvliegen, zoals een auto die stopt langs de weg, fietsers die afstappen, een wan-

delaar die stilstaat (Stolen 2003, NH Fish & Game Department 2017). Spaul (2015) liet zien dat,

juist wanneer mensen van hun fiets of motor stapten, om even rond te kijken of om een eindje

te gaan wandelen, dan steenarenden wegvlogen van hun nest. En dwergsterns gingen pas van

het nest op het moment dat mensen uit hun auto’s stapten (Hillman et al. 2015). Dit effect geldt

voor bijna alle vogelsoorten en individuen.

Recht toelopen op een

groep vogels en recht

naar een vogel kijken

(vogelaars!) betekent

gevaar en resulteert in

eerder wegvluchten. Met

een bochtje eromheen

lopen en onopvallend

kijken helpt dus versto-

ring te verminderen.

Foto Marc Guyt – Agami

Verstoring van vogels door recreatie
  99

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

5.3  Snelheid en geluid

Snelheid. Over het algemeen geldt dat verstoringsbronnen die sneller bewegen, meer verstoring

teweeg brengen. Dit komt waarschijnlijk doordat objecten die sneller naderen als bedreigender

worden ervaren. Er zijn veel publicaties waarin dit aangetoond wordt, in allerlei situaties (Burger

1981a, Frid & Dill 2002, Stankowich & Blumstein 2005, Fernández-Juricic et al. 2007, Glover et al.

2011, Schlacher et al. 2013). Zowel zwarte zeekoeten als marmeralken (marbled murrelets) als

Kittlitz alken vluchtten op grotere afstanden en in grotere aantallen weg voor toeristenboten

die sneller voeren (Ronconi & St. Clair 2002, Agness et al. 2008, Bellefleur et al. 2009), en een

verlaging van de snelheid leidde samen met een minimale naderingsafstand tot een substantiële

vermindering van verstoring.

Geluid. Geluid is een belangrijke factor in het al dan niet optreden van verstoring. Diverse studies

geven aan dat wanneer een verstoringsbron geluid produceert, het verstorende effect vele malen

groter is dan bij vergelijkbare bronnen die geen geluid produceren. Om die reden (en omdat ze

vaak buiten de vaargeul varen) hebben bijvoorbeeld jetski’s een groter verstorend effect dan

minder lawaaiige motorboten op broedkolonies van sterns, en verstoren luidruchtige groepen

wandelaars vogels meer en van grotere afstand (Burger 1998, Burger & Gochfeld 1998). Bij over-

winterende steltlopers en eenden in een Engels estuarium leidde behalve een snel bewegend

object ook geluid tot een disproportioneel aantal verstoringen van de vogels (Ravenscroft et

al. 2007). Voor lammergieren in de Franse Pyreneeën waren menselijke activiteiten (tot maar

liefst 1,5 kilometer afstand) waarbij veel geluid werd geproduceerd de belangrijkste oorzaak

van laag broedsucces (Arroyo & Razin 2006). Maar ook geluid an sich heeft een verstorend

effect. Neem het geluidsexperiment in het bos, waardoor er meer zingende vogels langs de

paden zaten en de bezoekers bovendien meer waardering kregen voor de vogels om hen heen

(zie kader lezenswaardige literatuur). Ook de coronapandemie heeft laten zien dat vogels qua

zangactiviteit sterk reageren op lawaai: tijdens de lockdown werden vogels in Spaanse steden

minder schuw. Hun zang werd vooral veel meer dan anders direct na zonsopgang gehoord, een

tijdstip dat in het onderzoeksgebied normaliter samenvalt met de drukke en lawaaiige ochtend-

spits (Gordo et al. 2021). Geluid van vliegtuigen dat werd afgespeeld over speakers leidde tot

alert gedrag (65 dB) of opvliegen (90 dB) bij een kolonie kuifsterns, waarbij het percentage

vogels dat reageerde groter werd naarmate het geluid harder werd. Ook brilsterns reageerden

op het geluid, al bij een iets lager geluidsniveau (Brown 1990). Chronisch geluid, zoals van weg-

verkeer, kan ook allerlei effecten hebben; zie §5.5 wegverkeer. Barber et al. (2009) reviewden

de effecten van chronisch geluid op o.a. vogels. Voor een overzicht van effecten van geluid op

vogels zie het kader over geluid.

5.4  Impact van recreatievormen vergeleken

Impactverschillen recreatie lucht, water of land

Er bestaat een groot verschil in de mate waarin vogels reageren op verschillende typen ver-

storingsbronnen. Dit is gerelateerd aan het gevaar dat ervaren wordt bij nadering van deze

verstoringsbronnen (zie §4.1). Over het algemeen reageren vogels bijzonder sterk op versto-

ringsbronnen die veel lawaai maken en/of die zich snel verplaatsen. Daarnaast speelt voor-

spelbaarheid een rol.

Verstoring van vogels door recreatie
  100

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

Uit §4.3 kwam naar voren dat de vluchtafstanden van vogels het grootst zijn voor recreatie-

vormen in de lucht en het kleinst voor recreatie op land (zie fig. 4.2 in §4.3). Het verschil is

groot: over het geheel genomen is de vluchtafstand voor verstoringsbronnen in de lucht 10 tot

20 keer zo groot als voor die op land, en 3 tot 10 keer zo groot als voor die op water. Vluchtaf-

standen van vogels voor recreatievormen op water zijn 1 tot 4 keer zo groot als die op land. Dit

hangt nauw samen met de soorten vogels die voorkomen in die gebieden, en bovendien met

de openheid ervan. Denk bijvoorbeeld aan grote groepen rustende eenden op het open water,

versus kleine zangvogels in het bos.

Daar staat tegenover dat luchtvaartuigen vaak veel sneller weer uit een gebied verdwenen zijn

dan wandelaars of dan boten. De verstoringsduur van een vliegtuig is daardoor heel beperkt, wat

de grote vluchtafstand compenseert. In dit opzicht zijn de effecten van waterrecreatie groter,

omdat ze het langst aanhouden en ook de grootste percentages vogels beïnvloeden (fig. 4.5 in

§4.4). Dit hangt samen met de doorgaans grote openheid van de habitat waar waterrecreatie

plaatsvindt. Objecten die snelheid combineren met gevaar vanuit de lucht, zoals kitesurfers,

worden als zeer bedreigend ervaren.

De impact van een recreatievorm hangt dus niet alleen af van het type, maar ook van de vraag

hoe lang een recreant in één specifiek gebied aanwezig is, en hoe open dat gebied is.

Aalscholver die uitrust

langs een vaargeul.

Foto Karen Krijgsveld

Impact recreatievormen vergeleken

Een harde vergelijking tussen de effecten van de verschillende typen recreatie is lastig te maken.

In het gros van de studies wordt slechts één type recreatievorm bestudeerd. Van de studies

die we gevonden hebben waarin vluchtafstanden zijn gerapporteerd, behandelt 75% (n=136)

slechts één type verstoringsbron. Een mooie uitzondering hierop geeft Krüger (2016) in zijn

review over effecten van kitesurfen, waarbij hij per vogelsoort de gevonden vluchtafstanden

voor verschillende recreatievormen weergeeft, en kitesurfen steevast uit de bus komt als recre-

atievorm met de grootste of bijna grootste vluchtafstand (zie fig 5.1). De vergelijking van impact

van verschillende recreatievormen blijft daarnaast toch vooral kwalitatief. Om de verschillen

te kunnen duiden, hebben we op basis van de literatuur samengevat welke recreatievormen

grotere effecten hebben en welke kleinere (tabel 5.1).

Verstoring van vogels door recreatie
  101

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

kleine zwaan

krakeend

smient

motorboot 5kn

auto

motorboot, 5kn

motorboot 5kn

boer op veld

wandelaar

wandelaar

motorboot, 5kn

watersport

motorboot

wandelaar

boot

hond op pad (AD)

wandelaar

windsurfer

zeilboot

kano / kajak

graafmachine (AD)

wandelaar

kitesurfer

kitesurfer

kitesurfer

kitesurfer (AD)

0
100
200
300
400
500
600

0
200
400
600
800
1000

0
200 400 600 800 1000 1200 1400

vluchtafstand (m)

vluchtafstand (m)

vluchtafstand (m)

wilde eend

brilduiker

grote zaagbek

wandelaar

wandelaar

wandelaar
kleine roeiboot

wandelaar

wandelaar
vissersboot

kitesurfer
wandelaar
kleine roeiboot

modelvliegtuig

zeilboot
vissersboot
modelvliegtuig

boot
wandelaar
wandelaar

vissersboot

zeilboot
rubberboot

zeilboot
tegenwind

kleine boot 9kn

kitsurfer
motorboot

motorboot

zeilboot voor

wandelaar
wandelaar
wandelaar
wandelaar
motorboot 5kn
motorboot 5kn

de wind

kitesurfer
kleine boot 8-9kn

kitesurfer

snelle veerboot

kitesurfer
windsurfer

0
200
400
600
800
1000

0
100
200
300
400

0
100
200
300
400
500
600

vluchtafstand (m)

vluchtafstand (m)

vluchtafstand (m)

fuut

roodkeelduiker

scholekster

pierensteker

wandelaar

kleine boot 9kn

boot

kano, kajak

kleine boot 8kn

voertuig

wandelaar

kitesurfer

motorboot

zeilboot

wandelaar

auto
kitesurfer

kite- / windsurfer

kleine boot 9kn

wandelaar

sportvliegtuig

kitesurfer

kitesurfer
windsurfer

0
500
1000 1500 2000 2500 3000

0
100
200
300
400
500
600

0
200
400
600
800
sportvliegtuig

vluchtafstand (m)

vluchtafstand (m)

vluchtafstand (m)

Figuur 5.1	 Vluchtafstanden van diverse soorten vogels voor verschillende recreatievormen, op basis van verschillende 
onderzoeken binnen de soort. Kitesurfen (donkerblauw) komt steevast als één van de meest verstorende activiteiten 
uit de bus. Overgenomen uit Krüger (2016, p.417), met toestemming van de auteur.

7  Pdf online, bv: www.researchgate.net/publication/322365014_On_the_effects_of_kitesurfing_on_waterbirds_-_a_review

Verstoring van vogels door recreatie
  102

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

De mate van verstoring die een bepaalde recreatievorm met zich meebrengt kan bovendien tot

op zekere hoogte voorspeld worden aan de hand van de fysieke eigenschappen van de recre-

atievorm. Deze eigenschappen zijn gerelateerd aan de intensiteit, duur en voorspelbaarheid

van de recreatie, die in de voorgaande paragrafen zijn besproken. Zo blijkt dat een hogere

geluidsproductie leidt tot een sterkere verstoring. Ook een hogere mate van onvoorspelbaarheid

leidt tot een sterkere verstoring. Samen met de snelheid, de verblijfsduur in een gebied en de

zichtbaarheid van de verstoringsbron, vormen deze factoren de belangrijkste fysieke variabelen

die bepalen hoe verstorend een recreatievorm is.

groter
<------ verstorend effect ------>
kleiner

landrecreatie
waterrecreatie
luchtrecreatie

>
>

Tabel 5.1	 Vergelijking van effec-
ten van verschillende recreatievor-
men, op basis van studies waarin 
dit onderling is vergeleken.

hoogste frequentie
lange verstoringsduur
hoog % reactie en grote afstand, 
maar korte duur en lage intensiteit)

Landrecreatie

groter
<------ verstorend effect ------>
kleiner

hond > hond aangelijnd > hardloper > wandelaar > fietser > stilstaande auto > rijdende auto

> staat voor ‘groter effect dan’. 
Toelichting zie tekst. Zie bijlage 5 
voor overzicht van onderliggende 
studies.

Waterrecreatie

groter
<------ verstorend effect ------>
kleiner

kitesurfer > windsurfer > snel lawaaiig motorvaartuig (zoals waterski, speedboot) > motorboot > roeiboot, zeilboot, kano

Waarbij geldt: Vaartuigen buiten vaarroutes > vaartuigen die binnen routes blijven; ook indien kano/kajak

Luchtrecreatie

groter
<------ verstorend effect ------>
kleiner

helikopter, langzaam lawaaiig transportvliegtuig, sportvliegtuig; alle buiten vaste route > helikopter > groot burgerlucht-
vaartvliegtuig > klein burgerluchtvaartvliegtuig > sportvliegtuig op route > straaljager > zweefvliegtuig

Waarbij geldt: luchtvaartuig buiten vaste route of lawaaiig of laagvliegend > luchtvaartuig op vaste route of stiller of hoger 
vliegend.

Om een inschatting te maken van de impact van de verschillende verstoringsbronnen, is bepaald

in welke mate ze voldoen aan elk van deze variabelen. Hiertoe is voor elke verstoringsbron

een waarde toegekend aan elk van de variabelen (tabel 5.2). De waarden zijn bepaald op basis

van de fysieke eigenschappen en het gedrag van de recreatievormen, in combinatie met de

gepubliceerde relatieve effecten (tabel 5.1). Dit betreft een grove karakterisering, en de verschil-

lende variabelen bestaan daarom steeds uit een beperkt aantal klassen. De totale impact van

een verstoringsbron is vervolgens berekend door de waarden te sommeren. Deze impact kan

gebruikt worden als indicatie voor het te verwachten effect op vogels. Het werkelijke versto-

rende effect hangt natuurlijk ook af van andere factoren, zoals afstand tussen verstoringsbron

en vogels, de frequentie van de verstoring, het aantal en soort vogels dat aanwezig is, en de

verstoringsgevoeligheid van deze vogels.

Verstoring van vogels door recreatie
  103

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

Tabel 5.2 Gradatie van impact van de verschillende recreatievormen. De totale impact (rechterkolom) wordt bepaald door 
de sommatie van een aantal factoren die bepalend zijn voor het verstorende effect. Deze factoren zijn: geluidsproductie, 
mate van onvoorspelbaarheid, snelheid, duur van het verblijf in een gebied, mate van zichtbaarheid, en intensiteit van de 
recreatievorm. Hoe hoger de waarde, hoe groter het verstorend effect. N.B. dit betreft een veralgemenisering, waardoor 
lokaal andere waarden kunnen gelden en dus een andere impact.

onvoorspel-

zichtbaar-

intensiteit

impact

recreatievorm
geluids­
productie1

duur 
verblijf4

heid5

conflict
rustgebied

/freq

totaal

baarheid2
snelheid3

Lucht6

helikopter
4
2
2
0
2
0
0
10

sportvliegtuig
3
2
2
0
2
0
0
9

paramotor/ultralight
2
3
1
1
2
0
0
9

luchtballon
1
3
1
1
2
0
0
8

glijschermvliegen
0
3
1
1
2
0
0
7

zeppelin
1
2
1
1
2
0
0
7

zweefvliegtuig
0
2
1
0
2
0
0
5

Water

speedboot
3
3
2
2
1
0
1
12

waterscooter/jetski
3
3
2
2
1
1
1
12

kitesurfer
0
3
2
2
2
1
1
11

windsurfer
0
3
2
2
1
1
1
10

motorboot
2
0
1
1
1
0
2
7

zeilboot
0
2
1
1
1
0
2
7

kano/kajak
0
2
0
2
1
1
1
7

roeiboot
0
1
0
1
1
1
1
5

Land

hond
0
4
0
2
0
0
3
9

vogelaar
0
3
0
2
0
0
1
6

wandelaar
0
1
0
2
0
0
3
6

fatbiker
0
3
1
1
0
1
0
6

mountainbiker
0
2
1
1
0
0
1
5

ruiter te paard
0
1
1
1
0
1
0
4

fietser
0
0
0
1
0
0
3
4

auto
1
0
1
1
0
0
1
4

1 combinatie van geluid geproduceerd en gemiddelde reikwijdte van het geluid
2 hoe minder een route gevolgd wordt en hoe onverhoedser een bron kan verschijnen, hoe hoger de waarde
3 gemiddelde snelheid waarmee een locatie genaderd / gepasseerd wordt
4 combinatie van snelheid en al dan niet volgen van een vaste route
5 combinatie van grootte en hoogte van de bron, en openheid habitat (water)
6 hoe groter de vlieghoogte, hoe lager de impact

Verstoring van vogels door recreatie
  104

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

5.5  Effect van de diverse recreatievormen

In deze paragraaf geven we een beknopte samenvatting van de effecten van verschillende vor-

men van recreatie die in Nederland gebezigd worden. Effecten worden in meer detail besproken

in de hoofdstukken over effecten per biotoop en de soortbeschrijvingen aldaar (HS 8 t/m 15).

Mitigatiemogelijkheden van de effecten staan in HS 6 beschreven.

Landrecreatie

Effecten in open landschap (van bijvoorbeeld fietsers) zijn groter dan in besloten landschap.

Effecten treden op omdat het aantal recreanten zeer hoog kan zijn, de hele dag aan kan houden,

en omdat landrecreanten overal kunnen komen. Het is een vorm van recreatie die snel kan

leiden tot overtreding van geboden of verboden, wanneer bijvoorbeeld recreanten over hekjes

klimmen en gaan picknicken nabij een broedplek van een bedreigde vogel.

Zolang de fietser door-

fietst blijft de scholek-

ster zitten. Het fietspad

levert zo een vorm van

voorspelbaarheid, die

helpt om verstoring te

verminderen.

Foto Karen Krijgsveld

Wandelen

Wandelen is doorgaans een relatief rustige en stille activiteit, die op zich weinig verstoring

veroorzaakt. Effecten treden vooral op door de hoge aantallen en voortdurende aanwezigheid

die wandelaars in een gebied kunnen hebben. In die gevallen treden effecten op als verlaagde

dichtheden van vogels langs paden, en ook verlaagd broedsucces. Dit is in Nederland zeer veel

aan de orde, gezien de hoge bevolkingsdichtheid en het feit dat wandelen (samen met fietsen)

de meest beoefende activiteit is. Wanneer dan ook de dichtheid van paden in een gebied hoog

is, kan verstoring toch een groot significant effect hebben.

Hoe voorspelbaarder wandelaars zich gedragen, hoe minder verstoring ze veroorzaken. Afwijken

van een pad, stil blijven staan, naar een vogel toelopen, en lawaai maken, leiden ertoe dat een

wandelaar of groep wandelaars meer verstoring veroorzaakt. In gebieden waar buiten paden

gewandeld wordt, zijn de verstorende effecten van wandelaars daarom ook groot. Struinen is

dan ook een recreatievorm met veel effect, omdat het onvoorspelbaar is en er geen rustige

delen in een gebied zijn. Bovendien kan dwars door een broed- of foerageerterritorium ge-

struind worden. Ook in open gebieden zoals op stranden en langs open water is het effect van

Verstoring van vogels door recreatie
  105

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

wandelaars groter. Hierin is via effectieve maatregelen goed te sturen (zie HS 6). Het gros van

het onderzoek naar effecten van recreatie op vogels, betreft onderzoek naar de effecten van

wandelaars (ca. 70%). De voorbeelden van effecten zijn dan ook legio (zie HS 3 over effecten

van verstoring, en de voorgaande paragrafen in dit hoofdstuk).

Inzichten over de effecten van wandelaars zijn uitgewerkt in §3.3 en onder de diverse biotopen

(m.n. bos HS 8 en hei HS 9).

Hardlopen

Dit is een specifieke groep wandelaars die steeds talrijker wordt in natuurgebieden. Wanneer

hardlopers op paden in het bos rennen, veroorzaken ze slechts weinig meer verstoring dan wan-

delaars, omdat ze weliswaar meer snelheid hebben, maar ook sneller voorbij zijn en doorgaans

stil zijn, in tegenstelling tot veel reguliere wandelaars. Hardlopers veroorzaken meer verstoring

dan wandelaars in die zin dat ze vaak geen oog voor hun omgeving hebben en bijvoorbeeld

op het strand dwars door rustende vogelgroepen rennen omdat ze graag op het harde zand

lopen. Meer en meer zijn er evenementen of wedstrijden/uitdagingen waar hardlopers lange

afstanden lopen op terreinen waar anders relatieve rust heerst; zoals op de Vliehors, Boschplaat

en oostzijde van Schiermonnikoog op de Waddeneilanden.

Honden

Wandelaars met honden, en dan vooral met loslopende honden, hebben een sterk verstorend

effect op vogels. In alle studies waarin het verstorende effect van honden is onderzocht, hadden

wandelaars met honden een groter verstorend effect dan wandelaars zonder hond en ook groter

dan andere recreatievormen (bv. Van der Zande 1984, Taylor et al. 2005). Zoals al gezegd in §4.1

over predatie, vormen honden een reëel gevaar voor vogels, omdat ze graag spelend achter

vogels aan jagen en daarbij ook wel vogels willen doden en nesten prederen; in allerlei soorten

en maten en op allerlei plaatsen (Pearce-Higgins & Yalden 2003, Williams et al. 2009, Glover

et al. 2011, Doherty et al. 2016). Dit is ook de reden dat de impact van wandelaars met honden,

vooral als ze loslopen, groot is (tabel 5.1 en 5.2). Goeie reviews, specifiek over de verstorende

impact van honden, zijn geschreven door Taylor et al. (2005)8 en Weston & Stankowich (2014)9.

De effecten zijn met name groot voor kustbroedvogels op stranden omdat honden daar bij uitstek

veel loslopen (zie ook voorbeelden in §3.2 en zie §14.3) maar ook voor andere grond-broedende

soorten zoals hoenders, nachtzwaluw en leeuweriken, die op de hei of in veengebieden broeden

(Langston et al. 2007). Ook groepen foeragerende of rustende watervogels kunnen massaal

opvliegen voor honden. Daarbij kan het effect van de verstoring van wandelaars met hond maar

liefst twee keer zo groot zijn als van wandelaars zonder hond (Ravenscroft et al. 2007). Maar

zelfs in een besloten habitat als het bos heeft het wandelen met een hond grote impact: Banks

& Bryant (2007) namen langs wandelpaden in bossen een afname waar van 35% in diversiteit

en 40% in aantallen vogels na passage van een wandelaar met hond. Dit effect was twee keer

zo groot als dat van wandelaars zonder hond, en trad op tot een afstand van tenminste vijftig

meter (breedte tot waar gekeken is). Vooral vogels laag bij of op de grond vluchtten. In drukke

recreatiegebieden op heide was het percentage mislukte legsels hoger en kwamen vogels tot

8  http://publications.naturalengland.org.uk/publication/65013

9  https://wilderness-society.org/wp-content/uploads/2019/04/Dogs-as-agents-of-disturbance-Michael-A.-Weston-and-Theodore-
Stankowich.pdf

Verstoring van vogels door recreatie
  106

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

zes weken later tot broeden, waarbij loslopende honden de grootste verstoringsfactor waren

(struweelsoorten zoals hier Provençaalse grasmus) (Murison et al. 2007). Aangelijnd is de mate

van verstoring substantieel kleiner (referenties in Weston & Stankowich 2014).

Momenteel heeft bijna 1 op de 5 huishoudens in Nederland een hond, waarmee in totaal bijna

2 miljoen honden in Nederland leven10. Als deze honden 1 of 2 keer per week een fikse wandeling

in bos of veld mogen maken met de baas, waarschijnlijk veelal in het weekend, dan betekent dit

dat er wekelijks minstens zo’n 2 tot 4 miljoen honden door bossen, uiterwaarden, over heide

en stranden hollen. In de gebieden rond steden en dorpen ligt dit aantal beduidend hoger, zowel

omdat meer honden-uitlaters naar gebieden dicht bij huis gaan, als omdat de hond dicht bij

huis vaker uitgelaten wordt (Underhill-Day & Liley 2007, Pouwels et al. 2020). In welke mate

daarbij de hond wordt losgelaten in gebieden waar dit niet mag is niet bekend. Op de vraag van

Vogelbescherming aan hun Wetlandwachten tegen welke verstorings-problemen ze in het veld

aanliepen, kwamen echter bijzonder vaak de loslopende honden aan de orde.

Vogelfotografen nabij

een zwarte sternkolonie

kunnen veel onrust ver-

oorzaken. Kuikens kun-

nen hun nesten verlaten

en teveel afkoelen.

Foto Jan van der Winden

Vogelaars en vogelfotografen

Hoewel het verstorende effect van vogelaars en vogelfotografen in veel opzichten overeenkomt

met dat van andere wandelaars of fietsers, is het verstorende effect van deze groep recreanten

groter. Dit is omdat zij het liefst een vogel zo dicht mogelijk naderen, regelmatig van paden

afwijken om een specifieke vogel op te zoeken, blijven stilstaan op één plek om de vogel te

bekijken, en daarbij recht naar de vogel kijken. Dit zijn allemaal factoren die een vogel inter-

preteert als ‘bedreigend’ (zie ook §4.2, 5.2) (Klein 1993, Frid & Dill 2002). De aanwezigheid van

observatieplatforms en van concentraties mensen bij broedkolonies had negatieve effecten

op de aanwezige vogels in veertien van de vijftien studies die hiernaar zijn gedaan (Steven et

al. 2011). Dit onderstreept het belang van een adequate inrichting van vogelkijkhutten en hun

aanlooproutes (zie HS 6).

10  https://www.licg.nl/nieuws/coronacrisis-zorgt-voor-piek-in-huisdierbezit/

Verstoring van vogels door recreatie
  107

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

In periodes dat vogels verstoringsgevoelig zijn, zoals

wanneer ze een nest willen bouwen of tijdens stren-

ge vorstperiodes (denk aan houtsnippen), dan kan de

aandacht van vogelaars en fotografen ernstige con-

sequenties hebben voor de vogels.

Een ander aspect van vogelfotografie en vogelaars

is dat op zeldzame soorten vogels vaak grote aan-

tallen vogelaars en fotografen afkomen. Hierbij is het

risico reëel dat de vogel te dicht benaderd wordt en

wegvliegt. Dit scenario kan zich meermalen per dag

en over meerdere dagen herhalen. Daarbij kan het

voorkomen dat een nest verloren gaat (zie nieuwsbe-

richt) of een verzwakte trekvogel bezwijkt. Ook is het

tegenwoordig gangbaar om vogels voor eigen plezier

met geluid te lokken. Dat zorgt voor ongewenste be-

ïnvloeding van het gedrag en voor veelvuldig vliegen,

vooral door jonge vogels.

Geocaching

Bij geocaching gaat het erom een trofee te vinden

die ergens verstopt ligt. Het verstopt zijn is een deel

van de uitdaging, en in de natuur betekent dit dat

er gezocht wordt buiten de paden, onder struiken of

boomstronken, ofwel daar waar vogels leven. Dit is

vooral in het broedseizoen een activiteit die lokaal

behoorlijk wat verstoring teweeg kan brengen met

risico van nestverlies. Als de aantallen geocachers in

natuurgebieden beperkt blijven, is de frequentie waar-

mee op één specifieke plek gezocht wordt beperkt, en

Nieuwsbericht over het verlies van nestjongen van rode wouwen 
door een combinatie van fotografen, vogelaars en een drone11. Dit 
incident is beschreven door Van Rijn et al. (2021).

zal de impact meevallen.

Fietsen, mountainbiken en fatbikes

Fietsen is in het algemeen weinig verstorend, omdat fietsers zich rustig en voorspelbaar over

paden voortbewegen, en relatief snel een locatie gepasseerd zijn. Effecten kunnen optreden

wanneer fietspaden worden aangelegd in open gebieden of wanneer fietspaden langs locaties

lopen met concentraties vogels. Denk bijvoorbeeld aan buitendijkse fietspaden in het Delta-

gebied, of fietspaden door open gebieden in de polders. Dit kan ertoe leiden dat vogels zulke

gebieden verlaten. Dat kan ook tijdelijk het geval zijn, wanneer rustplekken op momenten met

mooi fietsweer niet gebruikt kunnen worden.

Mountainbikers vormen hierin een aparte categorie. Voor deze groep fietsers is het een sport

om in hoog tempo over kleine, moeilijke of niet-bestaande paadjes te fietsen. Deze snelheid

en onvoorspelbaarheid, juist op doorgaans minder druk bezochte plekken, betekent dat moun-

tainbikers relatief verstorender zijn dan andere fietsers. Mountain-e-bikes zijn hierbij een

11  https://nos.nl/artikel/2369148-zeldzame-rode-wouw-waarschijnlijk-dood-door-opdringerige-fotografen.html; 17 feb 2021

Verstoring van vogels door recreatie
  108

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

zorgelijke ontwikkeling, omdat hiermee de activiteit voor meer mensen toegankelijk wordt, met

mogelijk een nog groter verstorend effect. Effecten treden vooral op bij MTB-routes in open

terrein, moeras en water, en ook langs struwelen en bosranden (Sierdsema & Kampichler 2018).

Het inrichten en gebruiken van paden voor en door deze doelgroep betekent een substantiële

vermindering van verstorend effect ten opzichte van het mountainbiken vrij van paden. Zie ook

het hoofdstuk Bos (HS 8), waar de meeste MTB-routes liggen.

Fatbikes geven met hun brede banden de mogelijkheid om over paden en terreinen te fietsen

die voor reguliere fietsers en zelfs voor mountainbikers niet begaanbaar zijn. Ze begeven zich

vaak op struinroutes, zoals bv. in rivieruiterwaarden, en op het strand en in de duinen. Het effect

van deze groep fietsers onderscheidt zich van dat van andere fietsers dan ook vooral in deze

andere terreinkeuze. Het potentieel verstorende effect is hoog vanwege de onvoorspelbaarheid

en de mogelijkheid om plekken te bezoeken die anders rustig zijn. In het broedseizoen bestaat

het risico van verstoring of zelfs vernieling van nesten van grondbroeders, als deze fietsers zich

buiten de paden begeven (denk aan de duinen).

Paardrijden

Effecten van paardrijden zijn nauwelijks onderzocht. Als paardrijden al wordt genoemd, dan is

het als één van de recreatievormen die bijdragen aan verstoring, bijvoorbeeld op stranden, en

effecten zijn dan beperkt of niet opmerkelijk (Mitchell et al. 1988, Ravenscroft et al. 2007). Omdat

paardrijden niet een heel algemene activiteit is, is de totale invloed ervan beperkt. Lokaal kan het

wel een verstorende factor zijn, zoals op stranden waar de paarden in de regel ook door ondiep

water galopperen en dan op plekken kunnen komen waar wandelaars niet lopen, waar ze dan

groepen vogels kunnen opjagen. In bossen zijn vaak ruiterpaden aangelegd, die in het algemeen

slecht toegankelijk zijn voor overige recreanten. Het directe effect van de ruiters op deze paden

is onbekend, maar er gaat waarschijnlijk weinig dreiging vanuit voor zangvogels (Henkens et

al. 2007). Anderzijds dragen deze paden, samen met alle andere paden die in het bos lopen,

eraan bij dat het percentage onverstoord oppervlak verder afneemt (zie HS 6 maatregelen).

Ook voor ruiters zal gelden dat wanneer gereden wordt in open gebieden zoals op het strand

en langs hoge concentraties vogels, er een effect op de aanwezige vogels zal zijn. Vluchtafstan-

den zijn niet goed gedocumenteerd, maar zullen naar verwachting vergelijkbaar zijn met die

van hardlopers.

Ruiters zorgen voor

veel onrust op stranden

omdat ze op plekken

­komen, waar wande-

laars minder komen

vanwege de loop­

afstand of de geulen.

Foto Karen Krijgsveld

Verstoring van vogels door recreatie
  109

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

Gemotoriseerd verkeer

Gemotoriseerd verkeer heeft een beperkt verstorend effect. Langs wegen is (onder andere door

de geluidsproductie) de dichtheid aan (broed)vogels lager, de doorstroom aan (broed)vogels ho-

ger, en legselgrootte kleiner (Foppen & Reijnen 1994, Reijnen & Foppen 1994, Reijnen et al. 1995,

Reijnen et al. 1996, Forman & Deblinger 2000, Burton et al. 2002a, Foppen et al. 2002, Barber

et al. 2009, Goodwin & Shriver 2011, Halfwerk et al. 2011, Buxton et al. 2019). Ook foerageerac-

tiviteit kan lager liggen (scholekster bij constructie-lawaai; (Burton et al. 2002b). De dichtheid

van broedende weidevogels langs wegen nam met ca. 35% af boven een geluidsproductie van

40 dB(A) (Reijnen et al. 1996). Treinlawaai resulteerde in lagere dichtheden van broedende

weidevogels als grutto, slobeend en veldleeuwerik. De drempelwaarde waarboven dit optrad

bedroeg voor alle soorten ca. 45 dB(A). Gemiddeld lag de dichtheid aan steltlopers 50% lager

bij geluidsbelastingen tussen 45 en 60 dB(A) (Tulp et al. 2002). Bovengenoemde effecten zijn

groter naarmate de weg drukker is, zoals drukke hoofdverbindingswegen en snelwegen. Daar

kan tot een kilometer afstand lagere dichtheid van bijvoorbeeld zangvogels optreden. Langs

rustige B-wegen kan het effect vrijwel afwezig zijn (Forman et al. 2002). Ook langs natuurlijke

habitats is mogelijk de impact groter (Foppen et al. 2002). Voor niet-broedvogels werden langs

wegen lagere dichtheden vastgesteld van soorten als rotgans, kleine rietgans en wilde zwaan,

soms slecht over heel beperkte afstanden (wilde zwaan tot 175 m) (Owens 1977, Gill et al. 1996,

Rees et al. 2005). Geluid heeft daarbij op zichzelf een verstorende werking. Mogelijk komt dit

tot uiting in de vorm van chronische stress (Flores et al. 2019) en verslechterde communicatie

waardoor bijvoorbeeld alarmroepjes niet opgemerkt worden (Grade & Sieving 2016). In diverse

studies is aangetoond dat de dichtheden aan vogels lager zijn in de buurt van geluidsbronnen, en

dat het verstorende effect van een verstoringsbron toeneemt als hierbij ook geluid geproduceerd

wordt (zie kader over geluid). Dooling & Popper (2007) en Barber et al. (2009) beoordeelden

de effecten van chronisch geluid door wegverkeer. In het algemeen is het verstorende effect

van gemotoriseerd verkeer echter kleiner dan dat van niet-gemotoriseerd verkeer en andere

vormen van recreatie op land, zolang men niet uit de auto stapt (NH Fish & Game Department

2017) (zie §5.4). Vanuit de gedachte van gevaar en voorspelbaarheid is dit begrijpelijk (zie §4.2

gewenning). Om die reden fungeren auto’s ook goed als observatiehutten (Guay et al. 2014).

Waar het terreinwagens en off-road voertuigen betreft, is het plaatje heel anders. In gebieden

waar dit is toegestaan, is de bezetting van broedterritoria en ook het broedsucces lager, bij-

voorbeeld van roofvogels (steenarend) (Steenhof et al. 2014, Spaul & Heath 2016). In Nederland

komt deze activiteit weinig voor, behalve op de stranden (zie HS14 voor impact).

Waterrecreatie

Op het water is de verstoring door snel varende vaartuigen die veel lawaai maken in het alge-

meen groter dan door motorboten die langzamer varen en stiller zijn, en deze is weer groter dan

die door stille zeilboten. Al is dit niet generiek: zeilboten met in de wind klapperende zeilen en

snelle zeilboten zoals catamarans zijn verstorender dan rustig varende motorboten. Kano’s en

windsurfers leidden tot verstoring van een heel ander groep vogels, omdat ze op plaatsen komen

waar het voor andere vaartuigen te ondiep is. Op zulke plaatsen foerageren vaak veel vogels

of hebben ze zich teruggetrokken vanwege verstoring op het open water. Kitesurfers hebben

een bijzonder groot verstorend effect omdat de kite in de lucht goed zichtbaar is, en deze zich

onvoorspelbaar en zeer snel beweegt. Dat geldt in mindere mate ook voor foiling en surfen.

Verstoring van vogels door recreatie
  110

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

In het algemeen geldt ook hier dat wanneer vaartuigen zich voorspelbaar in een vaargeul voort-

bewegen, dat het effect in alle gevallen substantieel kleiner is dan wanneer ze zich daarbuiten

begeven. Verstoringsafstanden zijn doorgaans groot op het open water met verre zichtlijnen,

en ook de verstoringsduur is groot. In combinatie met de vaak hoge recreatiedruk en de grote

toegankelijkheid van onze meren en plassen, leidt waterrecreatie ertoe dat soorten van meren

of plassen verdwenen zijn, of pas arriveren wanneer het recreatieseizoen voorbij is of nog niet

begonnen (zie kader over recreatiedruk en vogels op meren).

Kitesurfen

Kitesurfen is één van de meest verstorende watersportactiviteiten. Krüger (2016) verzamelde

zeventien studies over de effecten van kitesurfen op vogels en analyseerde de resultaten. De

studies geven een heel consistent beeld, hoewel ze onder verschillende omstandigheden op

verschillende locaties en aan verschillende soorten zijn gemeten. Op basis van de analyses van

Krüger ligt de vluchtafstand voor kitesurfers tussen de 200 (scholekster) en 1500 meter (rood-

keelduiker, fluitzwaan tundra swan VS). In alle gevallen was kitesurfen een sterke verstoringsbron,

die alle in de buurt aanwezige soorten voor langere tijd verjaagt, met grote vluchtafstanden (zie

fig. 5.1). Van de watergebonden sporten zijn alleen snelle en lawaaiige boten zoals speedboten

en jet-ski’s meer verstorend dan kitesurfers. Dit is vooral omdat kitesurfers aan een oever ge-

bonden zijn en hooguit enkele kilometers (doorgaans een paar honderd meter) van deze oever

of landingsplaats kunnen surfen, waardoor het oppervlak dat verstoord wordt beperkter blijft.

Kitesurfers zijn bovendien alleen bij harde wind actief.

Het aanwijzen en markeren van specifieke kitesurflocaties op het water helpt goed om effecten

te verminderen. Meer vogels in de omgeving blijven zitten zolang alleen binnen het gemarkeer-

de gebied gekitesurft wordt, en de vluchtafstanden nemen af. Als onverhoopt buiten het ge-

markeerde gebied wordt gekitesurft, neemt de verstoringsafstand sterk toe en gaan in een

wijdere omgeving alsnog grote aantallen vogels op de wieken. Voorspelbaarheid en naleving

van regels is ook hier dus van belang (zie HS 6 maatregelen). Om effecten op vogels te voor-

komen adviseert Krüger om kitesurfen alleen toe te staan buiten natuurbeschermingsgebieden,

en een ruime bufferzone aan te houden rond vogelrijke gebieden. Daarbij moet gedacht worden

aan een gebied van 1,5 tot 7 keer de vluchtafstand, afhankelijk van vogelsoort en situatie (zie

ook §4.6 minimale naderingsafstanden).

Kitesurfer verjaagt

grote groep vogels op

de Waddenzee, wanneer

hij buiten de aange­

wezen kitesurfzone komt

(Königshafen op Sylt)

en richting een hoog­

watervluchtplaats surft

(bij Uthörn).

Foto Hans-Ulrich Rösner

Verstoring van vogels door recreatie
  111

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

Windsurfen en foiling

Het verstorende effect van windsurfen zit hem in de snelheid van de activiteit, in combinatie met

het feit dat de surfer over het hele meer kan surfen en daarbij door de geringe diepgang overal

kan komen. Dit resulteert in een extra mate van verstoring ten opzichte van andere vaartuigen,

ondanks het feit dat windsurfen een stille sport is en het zeil niet hoog de lucht ingaat zoals

bij kitesurfen het geval is. Het instellen van begrensde windsurfgebieden is een zeer effectieve

maatregel om effecten substantieel te beperken (zie HS 6). Daarbij is de locatie dan van belang,

zodat het niet in rust- of foerageergebieden van vogels ligt.

Tegenwoordig is ‘foiling’ (bij surfers en zeilers) in opmars. Effectonderzoeken naar deze activi-

teit zijn er nog niet, maar waarschijnlijk is de verstoring vergelijkbaar met die van windsurfen.

Speedboten, jetski’s en andere snelle motorvaartuigen

Deze groep vaartuigen komt in bijna alle onderzoeken naar de verstorende effecten van water-

recreatie uit de bus als de meest verstorende activiteit, na kitesurfen en windsurfen. Dit heeft

te maken met het feit dat vogels eerder verstoord re-

ageren op snelle en op lawaaiige verstoringsbronnen.

Bovendien varen deze boten vaak buiten de vaargeul

en in grillige patronen. Ook door deze onvoorspelbaar-

heid hebben ze een groot verstorend effect op vogels.

Overige motorboten

Grotere motorjachten volgen normaliter de vaargeu-

len, o.a. omdat ze een te grote diepgang hebben om

daarbuiten te varen. Doorgaans varen ze bovendien

in een min of meer rustig tempo. Daarmee is hun ver-

storende effect beperkt. Kleinere motorbootjes heb-

ben een groter effect dan deze grotere motorjachten

wanneer ze zich buiten de vaargeul begeven. Daarmee

Jetski’s zijn met hun lawaai, snelheid en vaar­

worden ze onvoorspelbaarder voor vogels, en komen

gedrag een zware verstoringsbron voor alle

ze bovendien meer in hun leefgebied (foerageer- en

lokaal aanwezige vogels.

Foto Karen Krijgsveld

rustgebieden).

Zeilboten

De effecten van zeilboten op vogels lopen uiteen met het gedrag ervan. Enerzijds is het een

stille en rustige activiteit, die dan relatief weinig verstoring veroorzaakt. Dit is zeker het geval

wanneer ze de vaargeulen volgen, zoals vaak het geval is bij grotere zeilboten op grotere wa-

teren of rivieren (zie §4.2 gewenning en §5.2 gedrag recreant). Anderzijds kunnen zeilboten

onverwachts flink wat lawaai maken wanneer bijvoorbeeld bij overstag gaan het zeil staat te

klapperen. Ook zijn er typen zeilboten, zoals catamarans, die zeer snel zijn en daarmee qua

verstoring vergelijkbaar zijn met kitesurfen of windsurfen. Op grotere wateren varen veel zeil-

schepen zonder zeil op de motor, zoals Henkens (2008) al constateerde, omdat wind, tij of tijd

niet goed uitkomen. Daarmee veranderen deze schepen feitelijk in motorboten (zie boven).

Verstoring van vogels door recreatie
  112

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

Kleinere zeilbootjes op binnenmeren gebruiken vaker het gehele water, zeilen sneller en komen

daarbij ook in ondiepere delen. Vergeleken met gemotoriseerde kleine vaartuigen is hun effect

geringer (zie §5.4), maar vanwege het grote bereik kunnen deze zeilbootjes over een groot

gebied vogels verjagen. De mate waarin dit optreedt hangt in grote mate af van de intensiteit

van recreatie in een gebied. Afsluiten van voor vogels belangrijke gebieden, al is het maar in

bepaalde periodes van het jaar, is hier een effectieve maatregel (zie HS 6 maatregelen).

Droogvallende platbodems

Droogvallen is een nevenactiviteit van zeilen op de

getijdewateren in de Delta en op de Waddenzee. Bij

laagwater zijn grote aantallen steltlopers, meeuwen,

eenden en andere soorten afhankelijk van de droog-

gevallen platen om te foerageren. Rond drooggevallen

schepen wordt bijna standaard een wandeling over de

plaat gemaakt. Deze plaatsen worden verlaten door

de foeragerende vogels. In de Waddenzee zijn vele

plaatsen waar drooggevallen wordt (fig. 5.2). Door een

breed (uit)gedragen en goed nageleefde ‘Erecode voor

Drooggevallen schepen van de bruine vloot

Wadliefhebbers’12 worden de effecten van het droog-

onder de Richel. Om verstoring door de grote

vallen op de Waddenzee beperkt. De manier om deze

groepen passagiers te beperken is een Wad-

samenwerking te bereiken is beschreven Kooistra

denwachter op de Richel actief in de zomer-

(2019) (zie ook HS 6 maatregelen).

maanden. Foto Karen Krijgsveld

artikel 20

Droogvallen

hoog

laag

Figuur 5.2	Puntdichtheidskaart van boten die zich tijdens laag water op het wad laten droogvallen in het Waddengebied 
in het vaarseizoen 2018. Binnen de grenzen van de (ook aangegeven) artikel 20-gebieden is droogvallen niet toegestaan. 
Bron: Meijles et al. 2019, met toestemming van de auteur.

12  https://www.ikpasophetwad.nl/ik-pas-op-het-wad/campagne/

Verstoring van vogels door recreatie
  113

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

Kanoën / kajakken / roeien

Kano’s en roeiboten hebben in het algemeen minder

effect dan snelle boten, omdat ze stil zijn en rustig

varen. Het nadeel van deze typen recreatie is echter

dat ze uit te voeren zijn op locaties met zeer ondiep

water, vlak langs oevers en in gebieden met water-

planten, waar het effect lokaal juist zeer groot kan

zijn omdat juist daar grote aantallen vogels kunnen

zitten, en verstoring door andere groepen waterrecre-

anten afwezig is. Kano’s en kajaks zijn daarom vaak

toch verstorender dan sloepen, die minder buiten de

vaargeulen komen. Ook hebben kanoërs de neiging om

aan te leggen aan oevers waar anders geen mensen

komen. Daarmee hebben ze een forse impact op de

laatste resterende rustige delen van wateren.

Kajakkers in januari in de Baai van Ballast in het IJmeer. De eenden 
die in deze periode in grote aantallen overwinteren in dit Natura 
2000-gebied, vlogen alle op en weg op het moment dat de kajakkers 
het gebied in peddelden. Met de zachtere winters en de steeds beter 
wordende kleding, breidt de verstoring zich uit over een steeds lan-
gere periode van het jaar. Dit in combinatie met een toenemend aan-
bod aan faciliteiten nabij steden, zoals een kanovereniging op IJburg. 
Foto wetlandwacht Vogelbescherming Nederland

Op rivieren en beken kunnen kano’s ’s zomers in hoge aantallen voorkomen, wat substantiële

effecten kan hebben op soorten die leven in de oevers van dit biotoop, en dan met name op

ijsvogels. Vestigingskans en uitvliegsucces gaan sterk achteruit op plaatsen met veel kanoërs,

o.a. doordat de vogels gestoord worden bij het foerageren, en daardoor minder vis naar de

jongen brengen. Ottburg & Henkens (2012) geven hier een uitgebreid overzicht van. Met fysieke

zonering in de vorm van boeien of drijvers en gecombineerd met handhaving, kunnen rust- en

foerageergebieden van vogels beschermd worden (zie HS 6, zonering en handhaving).

Suppen en waterfietsen

Bovenstaande komt zeker tot uiting bij suppers ofwel

bordpeddelaars. Wanneer deze groep recreanten zich

in natuurrijke gebieden begeeft, veroorzaken ze veel

verstoring omdat ze vaak vlak langs de waterkant

varen, in ondiepe gebieden waar veel vogels kunnen

zitten. Een voordeel is misschien dat de afstand die

ze af kunnen leggen, beperkter is dan van kajakkers

of roeiboten, en ze daardoor minder ver gebieden in

kunnen dringen. Dit voordeel wordt echter teniet ge-

daan wanneer faciliteiten zoals verhuurbedrijven dicht

bij vogelrijke gebieden worden gesitueerd (zie foto).

Dit voordeel is evenmin aan de orde bij de moderne

waterfietsen die momenteel op de markt komen en

die, vergelijkbaar met suppen, veel buiten de bebouw-

de gebieden en in vogelrijke ondiepe wateren kunnen

komen. Ook hier geldt dat met fysieke zonering ge-

combineerd met handhaving, rust- en foerageerge-

bieden van vogels beschermd kunnen worden. Daar-

Supper die op Natura 2000-gebied het IJmeer langs een luwtedam 
peddelt en daarbij alle vogels wegjoeg. De dam is aangelegd als na-
tuurcompensatiemaatregel voor de bouw van IJburg, speciaal voor 
rustende watervogels. Fysieke zonering kan hier soelaas bieden.

naast is een weloverwogen keuze in positionering van

Foto wetlandwacht Vogelbescherming Nederland

startlocaties hier van belang (zie HS 6, zonering en

handhaving).

Verstoring van vogels door recreatie
  114

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

Schaatsen

In die gevallen dat de Nederlandse wateren zo dichtvriezen dat er geschaatst kan worden, zijn

alle natuurgebieden vrij toegankelijk voor de schaatsers. Op het ijs zelf zijn dan weinig vogels

die verstoord kunnen worden, behalve in de schaarse windwakken, maar wel in de rietvelden,

weilanden en andere biotopen die aan het ijs grenzen. Omdat watervogels in deze periodes niet

of moeilijk aan eten kunnen komen (want onbereikbaar door het ijs) en van veel energie versto-

ken zijn om warm te blijven, is dit voor hen een extra kwetsbare periode. Bovendien verzamelen

veel soorten zich juist op die plaatsen waar nog open water is. Als schaatsers overal in een

gebied toegang hebben, kan dat een grote impact hebben met in het ergste geval zelfs dodelijke

afloop voor individuele dieren. Het spannen van een lint om een gebied af te zetten kan helpen

om schaatsers te weren en de vogels zo wat rust te geven (zie HS 6, zonering en handhaving).

Sportvissen

Daar waar sportvissen niet wordt gedaan vanuit een bootje (zie aldaar), betreft het ofwel vissen

vanaf de oever, ofwel wadend vissen. Sportvissers op de oever zoeken vaak stevige oevers op die

niet al te hoog of dicht begroeid zijn, opdat ze goed bij het water kunnen. Ze blijven vervolgens

langere tijd op een kleine plek; waardoor rond die plek vogels zullen verdwijnen. De impact zal

doorgaans beperkt zijn, omdat deze vissers stil zitten en vaak rustig zijn.

Wadend vissen of vissen vanuit belly boats is een heel

ander en betrekkelijk nieuw fenomeen in Nederland,

met een potentieel veel grotere impact. Deze sportvis-

sers lopen individueel in waadpakken door het water

langs de oevers, in ondiepere delen van het water.

Hier blijven ze langere tijd, en kunnen daarbij grote

aantallen vogels verstoren die ook in deze ondiepe de-

len vertoeven. Vooral wanneer deze vissers gebieden

ingaan die voor de overige waterrecreanten gesloten

zijn (waar ze vaak toestemming voor hebben), is de

verstoring groot doordat juist in die gebieden zich

Wadend vissen verstoort enorm.

Foto Jan van der Winden

grote aantallen watervogels op kunnen houden.

Luchtrecreatie

Omdat vliegtuigen vanaf een grote afstand zichtbaar zijn, is de reactie hierop vaak groter dan

op verstoringsbronnen die zich over land begeven. Vogels vluchten vanaf grote afstanden weg,

en een groot percentage van de vogels vlucht. Omdat een vliegtuig echter doorgaans ook snel

voorbij en weer verdwenen is, is de verstoringsduur doorgaans kort. In die gevallen is het effect

kleiner dan van verstoringsbronnen op de grond die langer in een gebied aanwezig zijn. Het

komt echter ook voor dat de vogels door de verstoring wegvliegen naar een ander gebied, dat

niet dezelfde kwaliteit hoeft te hebben, of waar ze wachten tot ze terug durven. Uit de literatuur

komen grote verschillen in effecten naar voren. In sommige studies hebben wandelaars een

veel grotere impact dan helikopters, in andere studies hebben helikopters de grootste impact.

Dit heeft vaak te maken met vlieghoogte, wat de impact substantieel beïnvloedt. Ook nemen

effecten sterk af wanneer vliegtuigen zich in een vaste route over een gebied verplaatsen (bv.

Van der Kolk et al. 2020c). Bij studies waar dit het geval is, worden substantieel kleinere effecten

Verstoring van vogels door recreatie
  115

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

gemeten dan waar dit niet het geval is. Daarbovenop komen dan nog verschillen in openheid van

habitat, en verschillen in geluidsproductie. En natuurlijk verschillen in gedrag van de recreant:

een helikopter die langdurig boven een klein gebied cirkelt, heeft een veel groter verstorend

effect dan een helikopter die langs een rechte lijn langs- en voorbijvliegt. Dit alles maakt dat

het effect van vliegtuigen niet goed te generaliseren is.

In de lucht is het verstorende effect van luchtvaartuigen dus in belangrijke mate gekoppeld

aan de horizontale afstand tot de verstoringsbron, de vlieghoogte, de tijd dat in een gebied

verbleven wordt, de geluidsproductie, en aan de mate waarin langs een vaste, voorspelbare

route wordt gevlogen.

Vliegtuigen algemeen

Hoogte en afstand. Vliegtuigen passeren vogels op

een zekere hoogte en afstand. Een vliegtuig dat slechts

honderd meter hoog vliegt kan wel tien kilometer ten

westen van een groep eenden vliegen, waardoor van

een verstoring geen sprake zal zijn. Andersom kan

een vliegtuig dat recht over de groep eenden vliegt,

wel een kilometer hoog vliegen, waardoor van een

verstoring ook geen sprake meer zal zijn. Door de

combinatie van hoogte en afstand treedt verstoring al

dan niet op. Er is het nodige onderzoek gedaan naar

de grenzen in hoogte en afstand waarbij een vliegtuig

nog wel en geen verstoring meer veroorzaakt. Door

deze opzet wordt bekend bij welke afstand en hoogte

Hoe hoger het vliegtuig, hoe kleiner de

geen reactie meer waargenomen wordt.

­verstoring. Foto Martin Poot

Verstorende effecten van vliegtuigen kunnen optreden tot grote afstanden en hoogtes; deze zijn

veel groter dan bij waterrecreatie en recreatie op land. De in de literatuur aangetroffen maximale

vlieghoogte waarbij gedragsveranderingen werden waargenomen bedroeg 3100 meter, voor

vluchtafstanden was dit 3200 meter (Owen 1973, Berger 1977). Afstand komt uit verschillende

studies naar voren als de belangrijkste voorspeller van de verstoringsreactie (Awbrey & Bowles

1990, Grubb & King 1991, Delaney et al. 1999, Ward et al. 1999) (Awbrey & Bowles in Delaney

et al. 1999). Lensink et al. (2005) concludeerden op basis van beschikbare literatuur (zie bv.

Jensen 1990, Miller et al. 1994, Komenda-Zehnder 2003, maar ook Lensink et al. 2017) dat bij

een afstand van twee kilometer of meer en een hoogte van één kilometer of meer (≡ 3000 ft)

van passerende vliegtuigen, verstoringen uitgesloten zijn. Daarbinnen kunnen, afhankelijk van

omstandigheden, wel verstorende effecten optreden. Heunks et al. (2007) stelden op basis

van de literatuur vast dat verstorende effecten gemiddeld genomen tot een vlieghoogte van

350 (vluchten) tot 625 meter (alert) optreden, en dat boven een hoogte van 1.2 kilometer geen

effecten meer optreden. Qua horizontale afstanden concludeerden zij dat verstorende effec-

ten gemiddeld genomen optraden tot een afstand van 1.5 (vluchten) tot 2.4 kilometer (alert),

met een maximum tot 9 kilometer afstand (alert) (fig. 5.2). Er is in hun overzicht geen sprake

meer van effecten op hoogtes boven gemiddeld 500 meter en op een afstand van meer dan

gemiddeld één kilometer (alert of wegvliegen). Er is dus een behoorlijke overlap in hoogtes en

afstanden waarbij al dan niet nog verstorende effecten worden waargenomen. Het is logisch dat

Verstoring van vogels door recreatie
  116

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

er zoveel variatie is; het betreft immers een heel scala aan biotopen en vogelsoorten. Sommige

studies zijn gedaan in zeer open habitat aan grote groepen vogels die geen menselijke activiteit

gewend waren, andere zijn gedaan aan individuele vogels in halfopen habitat op locaties waar

veel menselijke activiteit was.

Over het algemeen kan op basis van deze bevindingen gesteld worden dat boven een hoogte

van één kilometer effecten uitgesloten zijn, en onder hoogtes van 300 à 350 meter (≡ ca. 1000 ft)

vogels vaker vluchten. Bij een afstand van meer dan 2 à 2,5 kilometer zijn effecten ook uitge-

sloten, terwijl binnen een kilometer afstand vaker vluchtreacties optreden. Op hoogtes minder

dan een kilometer is al dan niet optreden van effecten afhankelijk van factoren als horizontale

afstand tot de vogels, frequentie van vluchten, vlieggedrag van het vliegtuig, type vliegtuig

(bijvoorbeeld drone of paramotor), en de lokale situatie. Van der Kolk et al. (2020c) vonden dat

sportvliegtuigen op 450 meter hoogte over hoogwatervluchtplaatsen op de Waddeneilanden

uitsluitend een verstoring teweegbrachten onder de overtijende vogels wanneer ze afweken

van hun reguliere vliegroute, en bijvoorbeeld de vloedlijn gingen volgen. De minimaal toege-

stane vlieghoogte van sportvliegtuigen op land is 300 meter; overal het algemeen vluchten

vogels onder zulke vliegtuigen niet weg, hoewel alerte reacties of andere hinder wel zullen

optreden, zeker in vogelrijke gebieden (zoals kraanvogels Fochteloërveen). Ook hier geldt dat

om effecten te minimaliseren, vaste vliegroutes worden aanbevolen.

1400

10000

1200

8000

gemiddelde + SD
 maximum
 minimum

1000

6000

800

hoogte (m)

afstand (m)

600

4000

400

2000

200

0

0

opvliegen
alert
geen reactie

opvliegen
alert
geen reactie

Figuur 5.2	Afstand en hoogte van overvliegende vliegtuigen waarbij vogels opvlogen, alert waren, dan wel geen reactie 
vertoonden. Gegevens op basis van literatuur, alle gevonden waardes gecombineerd. Gemiddelde = gemiddelde van 
alle gevonden waardes, minimum = minimum waarde die gevonden is, maximum = maximum waarde die gevonden is, 
sd = standaard deviatie rond het gemiddelde, de hoge sd-waardes geven aan dat er veel variatie in de afstanden bestaat. 
Bron: Heunks et al. (2007).

Verstoring van vogels door recreatie
  117

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

Geluid en zicht. Zowel het geluid dat een vliegtuig produceert als het feit dat hij over grote

afstand in de lucht zichtbaar is, spelen een rol in het optreden van verstoring van vogels door

vliegtuigen. Hoogte en afstand bepalen samen zowel aan hoeveel geluid een vogel wordt bloot-

gesteld alsook hoe zichtbaar een luchtvaartuig voor de vogel is. Zicht en geluid samen bepalen

hoe bedreigend een vogel het luchtvaartuig ervaart. In de meeste studies die gewijd zijn aan

de effecten van vliegtuigen en vliegverkeer op vogels, wordt geen onderscheid gemaakt tussen

deze visuele en auditieve aspecten. Reviews over geluidseffecten van vliegtuigen op dieren zijn

geschreven door Manci et al. (1988) (veel frequentiebereiken) en Pepper et al. (2003). Zie ook

kader over geluid. Ward & Stehn (1989) namen waar dat ganzen vaker opvlogen in reactie op

geluid dan op zicht; Loosjes nam juist het tegenovergestelde waar (Loosjes 1974). Broedende

steenarenden in de VS hadden geen veranderd gedrag of lager broedsucces ondanks grote

aantallen passerende helikopters; wat gerelateerd kan zijn aan het feit dat helikopters vooral

laagfrequent geluid produceerden, onder het gehoorbereik van de arenden (Grubb et al. 2010).

De verstoring wordt over het algemeen echter groter naarmate het geluidsniveau waaraan de

vogels worden blootgesteld groter is (zie kader geluid; en bijvoorbeeld Delaney et al. 1999, Brown

1990, Van der Kolk et al. 2020). Hoewel hard geluid ook via drukgolven in het binnenoor en in

de luchtzakken ervaren wordt (zie Stickroth, p.127), is daarbij van belang dat het gehoorbereik

van vogels tussen de 2 en 4 kHz ligt (zie kader geluid), en dat veel vliegtuigen (zoals helikopters)

vooral veel geluid produceren in frequenties die daaronder liggen.

Reacties van soorten na blootstelling aan bepaalde geluidsterktes (dB) verschillen sterk tus-

sen soorten. Dit is deels afhankelijk van de fysieke beperkingen van het gehoorbereik. Het

gehoorbereik is een venster van geluidsfrequentie en geluidssterkte waarbinnen dieren het

gevoeligst zijn voor geluiden, en kan sterk verschillen tussen soorten. Geluid kan tot verstoring

leiden wanneer het binnen het gehoorbereik valt. In een onderzoek aan Mexicaanse gevlekte

bosuilen werd vastgesteld dat geluid van frequenties buiten het gehoorbereik vrijwel niet tot

verstoringsreacties leidden (Delaney et al. 1999). Indien de frequentie (Hz) van de onderzochte

geluidsbron binnen het gehoorbereik van de soort viel, werden bij lagere geluidssterktes (dB)

juist sterkere verstoringsreacties gevonden (Delaney et al. 1999). Om bovengenoemde redenen

is het niet mogelijk om een algemeen geldend niveau van geluidbelasting door vliegtuigen voor

soortgroepen aan te geven waarboven verstoring op zal treden.

Helikopters

Helikopters produceren veel lawaai, vliegen vaak laag, en duiken vaak op onverwachte plaatsen

op. Daarmee hebben helikopters doorgaans de grootste verstorende effecten van alle vormen

van recreatie (zie §5.4). Wanneer op grotere hoogte wordt gevlogen en/of langs vaste routes,

is dit verstorende effect kleiner.

Sportvliegtuigen

Sportvliegtuigen vliegen vaak vrij laag, net boven de minimale vlieghoogte op ca. 300 meter.

Wanneer ze daarbij een vaste vliegroute volgen, is het verstorende effect zeer beperkt (Van

der Kolk et al. 2020c). De vlieghoogte is echter ook zo beperkt dat wanneer van de vliegroute

afgeweken wordt, enige verstoring op kan treden door het onvoorspelbare karakter. Dit zal met

name plaatsvinden in vogelrijke, open gebieden.

Verstoring van vogels door recreatie
  118

Hoofdstuk 5.	
Verstoring per type recreatie

Zweefvliegen en glijschermvliegen (deltavliegers en paragliders)

Zweefvliegtuigen hebben doorgaans weinig verstorend effect, omdat ze stil zijn en vrij hoog

vliegen. Voor vliegen met een glijscherm en zonder motor geldt naar verwachting eveneens

zeer weinig effect. Dit effect wordt groter naarmate de vlieghoogte afneemt.

Paramotorvliegen en ultralights

Vliegen met een glijscherm, voortgestuwd door een

motor, zoals bij paramotorvliegers, lijkt wel zeer

grote verstorende effecten te hebben. Dit valt ook

te verwachten op basis van het feit dat het vliegtuig

lawaai maakt, en bovendien lager vliegt dan niet-ge-

motoriseerde glijschermvliegers. De laatste worden

in Nederland vaak omhoog gebracht tot zo’n 300 à

500 meter hoogte met een vliegtuig, en glijden dan

langzaam omlaag. Terwijl paramotors zelf vanaf de

grond omhoog kunnen vliegen, zich horizontaal kun-

nen verplaatsen, en vaak vrij laag (50-100 m hoog)

vliegen. Op het Veluwemeer is waargenomen dat een

Groep kleine zwanen op het Veluwemeer vlucht

paramotor op een afstand van 1300 meter een grote

weg voor een naderende paramotor op bijna

groep kleine zwanen de lucht in jaagde (mond. med.

twee kilometer afstand.

Foto Martin Jansen

Martin Jansen).

Luchtballonnen

Wanneer ze op grote hoogte overvaren, zijn de effecten van luchtballonnen waarschijnlijk nihil.

Op lagere hoogte kunnen de effecten lokaal evenwel groot zijn (Brown 1990). Dit is vooral het

geval wanneer het geluid van de gasbrander klinkt, en wanneer de landing wordt ingezet. Daar-

bij wordt vaak een groot terrein op zeer geringe hoogte (<50 meter) overvaren. Daarbij gaat

het gros van de aanwezige vogels over grote afstanden op de vlucht, wat in vogelrijke gebieden

of bij kwetsbare broedgevallen een grote impact kan hebben. Om die reden is landen in of nabij

natuurgebieden of vogelrijke gebieden onwenselijk (zie HS 6, afsluiten).

Luchtballonnen verja-

gen vrijwel alle vogels

als ze bij het landen

laag vliegen en ze de

brander aan hebben.

Op hoogte hebben ze

weinig effect.

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  119

KADER

Drones

KADER	
Drones

Drones

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  120
Verstoring van vogels door recreatie
  120

KADER	
Drones

Het aantal drones in de lucht is de afgelopen jaren sterk toegenomen. Meer en meer

mensen gebruiken ze, niet alleen om er voor de lol even mee gaan vliegen, maar ook

in allerlei onderzoek waar ze op vernuftige wijze worden ingezet om gegevens te ver­

zamelen. Ook de diversiteit in type drones neemt in in rap tempo toe; van klein tot

groot en met multi-rotors of fixed-wings. Drones zijn een vloek en een zegen tegelijker-

tijd: enerzijds maken ze het mogelijk allerhande zaken vanuit de lucht te registreren en

­monitoren met veel minder verstoring dan wanneer dit door een persoon op de grond

moet gebeuren of vanuit een vliegtuig. Anderzijds kunnen ze enorme verstoring ver­

oorzaken doordat ze overal kunnen komen.

Effecten van drones

Het effect dat drones hebben op vogels,

Monitoring van vogels met drones 
in het broedseizoen

hangt – net als bij andere verstoringsbronnen

Voor onderzoekers zijn drones een nuttig

– af van de eigenschappen van de drone zelf

hulpmiddel die het mogelijk maken om vogels

(geluid, vorm), van de afstand tot de vogels

te monitoren zonder in persoon al te dichtbij

en de vlieghoogte, en van de manier waarop

die vogels te hoeven komen. In het broedsei-

gevlogen wordt. Een drone die op geringe

zoen kunnen sommige vogelsoorten op deze

hoogte recht op een vogel afvliegt, is veel ver-

manier goed geteld worden. Zoals bijvoor-

storender dan een drone die op enige hoogte

beeld broedkolonies van sterns of meeuwen.

een route vliegt die geen relatie heeft met de

Vergeleken met onderzoek waarbij een mens

locatie van de vogels (Mulero-Pázmány et al.

de kolonie in moet om te tellen, is een tel-

ling met een drone in veel gevallen minder

2017). Bovendien hangt het effect af van de

verstorend; zie bijvoorbeeld Valle & Scarton

vogels zelf: grotere groepen en opener habi-

tat resulteren in meer verstoring door drones.

(2020). Als de vogels van het nest verjaagd

Broedende vogels tonen minder reactie, maar

worden, is de vogel ook sneller terug op het

kunnen juist meer negatieve impact ondervin-

nest dan wanneer te voet geteld wordt (Vas

den van drones (Mulero-Pázmány et al. 2017).

et al. 2015). Omdat drones een recent instru-

Zie hiervoor ook HS 3. De effecten van drones

ment zijn bij onderzoek is het wel zaak om

op vogels zijn uitgebreid in beeld gebracht in

meer te weten over soortspecifieke effecten,

een aantal nuttige reviews: Jeninga & Van der

aangezien deze substantieel kunnen verschil-

Vliet (2019), Van Dijk et al. (2019).

len per soort (Mulero-Pázmány et al. 2017).

Zo lijken scholeksters die broeden in graslan-

den sterker te reageren op een overvliegende

drone dan grutto’s (eigen waarneming), en

reageren kluten in broedkolonies veel sterker

dan kokmeeuwen.13

Vogels inventariseren met een drone.

Foto Hans Peeters

13  www.vogelbescherming.nl/actueel/bericht/broedvo-
gels-tellen-met-een-drone

Verstoring van vogels door recreatie
  121

KADER	
Drones

Recreatief vliegen met drones

Algemeen: In de recreatieve sfeer kunnen

Monitoring van vogels met drones 
buiten het broedseizoen

Voor watervogels buiten het broedseizoen ligt

drones tot wezenlijke verstoring leiden, mede

de situatie iets anders dan voor broedvogels.

vanwege de ongecoördineerde en daarmee

De vogels reageren in die periode sterker op

potentieel frequente toepassingen. Met een

drone kun je immers leuke filmpjes maken,

de verstoring (zie HS 3). Zeker wanneer het

om groepen rustende vogels gaat, kan de hele

de drone kan overal komen en kan alles goed

groep bij nadering van een drone wegvliegen.

zien. In het algemeen zijn drone-vliegers ech-

ter niet specifiek bezig met het filmen van vo-

Jarrett et al. (2020) lieten zien dat vooral wa-

gels. Over de effecten van recreatief gebruik

tervogels in grote groepen langs de kust en op

graslanden hierdoor een groter risico liepen

van drones op vogels is weinig literatuur ge-

op verhoogd energiegebruik, minder voed-

vonden. Mulero-Pázmány et al. (2017) lieten

zien dat dit type gebruik kleinere effecten had

selopname en daarmee feitelijk habitatver-

op vogels dan monitoring met drones en dan

lies. Hoe groter de groep vogels, hoe groter

het recht op vogels afvliegen. Waarschijnlijk

daarbij de kans op verstoring en hoe groter

omdat in de meeste gevallen het vlieggedrag

de verstoringsafstand. Dit kan consequenties

van de hobby-drone losstaat van de locatie

hebben voor overlevingskansen wanneer de

van vogels, en de afstand tot de vogels vol-

vogels hierdoor of in combinatie met andere

doende groot is.

verstoringsbronnen of door slechte weersom-

standigheden te veel foerageertijd verliezen.

Filmen van nesten

Het grootste risico van recreatief gebruikte

drones doet zich voor in het broedseizoen, en

dan wel in drone-vliegers die bijvoorbeeld een

mooie vogel hoog in zijn nest willen filmen

en daarbij de vogels actief verstoren. In de

zomer van 2020 werd bijvoorbeeld een paar

rode wouwen op de Veluwe zo ernstig ver-

stoord (ook dankzij veel te dicht naderende

vogelfotografen) dat ze hun halfwas jongen

in de steek lieten en het broedsel verloren

ging. In het voorjaar van 2021 maakte een

drone-vlieger een filmpje van een zeearend

in Friesland die hoog in een boom op de ei-

eren zat. Daarbij werd de zeearend tot twee

keer toe van het nest gejaagd en achtervolgd

door de drone (zie foto). Zulke incidenten, die

plaatsvinden ondanks strikte regelgeving, ge-

ven aan dat ook hier voorlichting, handhaving

en beperkingen belangrijk zijn (zie HS 6).

Zeearend op nest in de Biesbosch, hier op veilige afstand gefotografeerd. Foto Arnold Meijer / Agami

Verstoring van vogels door recreatie
  122

KADER	
Drones

Geciteerde literatuur over drones

Regels om verstoring te 
­voorkomen

In natuurgebieden of vogelrijke gebieden wor-

Jarrett D, J Calladine, A Cotton, MW Wilson &

den effecten op vogels voorkomen wanneer

E Humphreys. 2020. Behavioural respon-

de dronevlieger zich aan een aantal logische

ses of non-breeding waterbirds to drone

regels houdt met betrekking tot de plaats waar

approach are associated with flock size and

gevlogen wordt (natuurgebied? concentraties

habitat. Bird Study 67: 190-196.

vogels?) en wanneer (broedseizoen, treksei-

Jeninga SK & RE Van der Vliet. 2019. Handlei-

zoen, wintergroepen) en hoe lang er gevlogen

ding drones boven Natura 2000-gebieden.

wordt. Hiervoor zijn door Jeninga & Van der

BW-rapport 19-206. Bureau Waardenburg,

Vliet (2019) twee handzame stroomschema’s

Culemborg.

opgesteld. Deze zijn opgenomen in de bro-

Mulero-Pázmány M, S Jenni-Eiermann, N

chure van Rijkswaterstaat (2020) ‘Drones en

Strebel, T Sattler, JJ Negro & Z Tablado.

Natura 2000. Samen lossen wij dit op’, die o.a.

2017. Unmanned aircraft systems as a new

source of disturbance for wildlife: A sys-

te vinden is op de website van dronewatch.nl.

tematic review. PLoS ONE 12: e0178448.

Effecten kunnen voorkomen worden door on-

Valle R & F Scarton. 2020. Feasibility of coun-

derstaande regels te volgen (Jeninga & Van

ting breeding Pied Avocets and Black-win-

ged Stilts using drones. Wader Study Group

der Vliet 2019). Deze kunnen bijvoorbeeld in

Bulletin 120: 257-265.

beheerplannen worden opgenomen.

Van Dijk R, R Klous, D Tuiter, R De Rooy & H

•	
Boven nesten of verblijfplaatsen een

minimale hoogte van 50 meter of meer

Jaspers. 2019. Effecten van drones op Na-

boven de vogels aanhouden; voor fixed-

tura 2000-gebieden in Drenthe. Project

wings 70 m.

363389. Sweco.

•	
In het broedseizoen (1 mrt–15 aug) gebie-

Vas E, A Lescroël, O Duriez, G Boguszewski &

den vermijden waar kwetsbare vogelsoor-

D Grémillet. 2015. Approaching birds with

ten broeden.

drones: first experiments and ethical gui-

delines. Biology letters 11: 20140754.

•	
Buiten het broedseizoen (1 okt–31 mrt) ge-

bieden vermijden met hoogwatervlucht-

plaatsen, grote concentraties rustende

of foeragerende watervogels, of grote

slaapplaatsen.

Zeearend wordt in het voorjaar van 2021 door een drone van de eieren 
gejaagd. De aankomende drone is net zichtbaar tussen de bomen rechts. 
Foto It Fryske Gea14

14  https://www.dronewatch.nl/2021/04/02/natuurliefhebbers-boos-over-dro-
ne-bij-zeearendnest/

Verstoring van vogels door recreatie
  123

Foto Marc Guyt / Agami

Hoofdstuk 6 
Hoe beperken we het effect  
van recreatie?

Hoofdstuk samengevat

•	 Een effectieve manier om verstoring te beperken is door de voorspelbaarheid in de bewe-

gingen van recreanten te vergroten.

•	 Door gebieden efficiënt in te richten zodat recreanten niet overal komen, wordt bovendien

ruimte geboden aan vogels/soorten die niet goed tegen verstoring kunnen.

•	 Er zijn drie strategieën die, onder voorwaarden toegepast en slim gecombineerd, tot ver-

mindering van verstoring leiden: zonering, communicatie/educatie en handhaving.

•	 Zonering is te realiseren door afsluiting in ruimte of in tijd, (on)aantrekkelijk maken van

gebieden, en doordachte situering van functies (paden, recreatievormen, voorzieningen).

•	 Communicatie is een effectief middel om bewustzijn te vergroten en zo de impact van

verstoring te verkleinen. Borden of flyers werken wanneer de informatie navolgbaar is en

aangeeft wat waar waarom niet kan, maar ook waar het dan wél kan.

•	 Handhaving is een belangrijke voorwaarde voor de effectiviteit van maatregelen.

•	 Succesvolle cases bevatten een slimme combinatie van deze drie strategieën.

•	 Effectieve maatregelen komen tot stand door eerst een analyse van het gebruik van het

gebied te maken, door zowel recreanten als vogels, en voor beide de gewenste doelen te

bepalen.

6.	Hoe beperken we het effect van 
recreatie?

Hoofdstuk 6.	Hoe beperken we het 
effect van recreatie?

Verstoring van vogels door recreatie
  124
Verstoring van vogels door recreatie
  124

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

In de spagaat tussen het vrij kunnen bezoeken van natuurgebieden enerzijds en de substanti-

ële verstoring van vogels door de enorme recreatiedruk anderzijds, staat het behoud van leef-

gebied voor vogels (en net zo goed andere fauna) onder druk. Het is dan ook cruciaal om met

gerichte maatregelen deze effecten zoveel mogelijk te beperken. In dit hoofdstuk bespreken

we verschillende maatregelen en hun effect, en ook hoe te komen tot een optimale keuze voor

maatregelen.

Dit hoofdstuk betreft een eerste verkenning en geen

uitputtende studie. Er zullen in de praktijk meer maat-

regelen en methoden bestaan om de effecten van re-

creatie te mitigeren. Er bestaan dan ook veel andere

mooie voorbeelden van uitgewerkte mitigatieplannen.

Zo heeft de National Trust in Engeland een heel over-

zichtelijke set maatregelen uitgewerkt voor een heel

scala aan habitattypen (National Trust 2000). Voor

de noordwestelijke Veluwe is een prachtig zonerings-

plan opgesteld waarin de rust voor natuur wordt sa-

mengebracht met ruimte voor de vele recreanten (De

Ruyter 2020). En vlak onder Rotterdam ontstaat het

Buijtenland van Rhoon: een polder waar op basis van

zonering en doelgroepen de natuur (vogelpopulaties)

hersteld wordt en waarbij recreatie een integrale plek

krijgt.15 Henkens et al. (2012a) ten slotte hebben maat-

regelen uitgewerkt voor Natura 2000-gebieden, in het

spanningsveld tussen het behalen van natuurdoelen

In een interview voor het tijdschrift voor Wadvaarders ver-
telde de oud-directeur Fred Wouters van Vogelbescherming 
Nederland heel treffend over het afsluiten van delen van 
het Wad voor vaarrecreatie: “Ik voel me op het Wad altijd 
op bezoek bij de vogels, voor wie het Wad hun eigen huis 
is. Als bezoeker respecteer ik hun leefgebied. Vogels zijn 
afhankelijk van dit leefgebied, wadvaarders niet. Vogels 
hebben geen keuze, wadvaarders wel. Dus voor mij is het 
feit dat gebieden op het Wad afgesloten zijn of waar res-
tricties voor gelden geen probleem. Integendeel. Het is uit 
allerlei onderzoek duidelijk dat vogels de dupe zijn van 
menselijk handelen. Dat ze daarvoor beschermd moeten 
worden is ook vanzelfsprekend en dat bescherming helpt 
is door onderzoek vastgesteld.” (Berk 2009).

en de soms grootschalige recreatie.

Voorspelbaarheid is een probate methode om verstoring te beperken (zie §4.2 gewenning). Een

grote mate van voorspelbaarheid in de bewegingen van recreanten in een gebied, stelt vogels in

staat zoveel mogelijk te wennen aan recreatieve activiteiten. Manieren om deze gewenning te

bevorderen liggen in het weghalen van het ‘gevaar’ dat de recreant vormt vanuit het oogpunt

van de vogel. De beste manier om gewenning te bevorderen is dan ook door het gedrag van

de recreant zo voorspelbaar mogelijk te maken en door ervoor te zorgen dat recreanten in die

voorspelbaarheid nooit een echt gevaar vormen (zie §4.2 jacht). Voorbeelden

•	 Vaste routes of locaties aanbieden waar niet van afgeweken kan worden.

•	 Een hek of sloot of balk of andere barrière plaatsen waar mensen nooit voorbij komen.

•	 Steeds op een vaste tijd van de dag een gebied bezoeken.

•	 Een gebied altijd vanuit dezelfde richting naderen.

•	 Steeds dezelfde vervoersmiddelen gebruiken.

•	 Geen mensen toelaten in een gebied die een daadwerkelijk gevaar vormen voor vogels, dus

geen mensen met honden, geen jagers en evenmin enige menselijke activiteit die vogels

als gevaarlijk beschouwen.

15  https://www.zuid-holland.nl/onderwerpen/landschap/projecten-rijke/groen-index/groenprojecten/buijtenland-rhoon/

Verstoring van vogels door recreatie
  125

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

Naast voorspelbaarheid is het van belang om gebieden zo in te richten dat er ook onverstoorde

gebieden ontstaan. Veel van de maatregelen zijn hier dan ook op gericht.

Drie strategieën kunnen leiden tot grotere voorspelbaarheid en meer onverstoorde gebieden.

1.	 Zonering

2.	 Educatie

3.	 Handhaving

Deze behandelen we in de volgende paragrafen. Binnen deze strategieën presenteren we en-

kele maatregelen en methoden die geschikt zijn om het gewenste resultaat te behalen. Vaak is

een combinatie nodig van strategieën, met hun specifieke maatregelen en methoden, om een

gewenst effect te bereiken.

6.1  Strategie 1 – Zonering en slim combineren van functies

Om de impact van recreatie tegen te gaan of te verminderen wordt de intensiteit van recreatie

in veel gebieden gezoneerd. Er zijn vele maatregelen inzetbaar om te zoneren. We werken

hieronder drie daarvan uit:

•	 Gebieden (tijdelijk) afsluiten voor recreanten;

•	 Zicht op recreanten wegnemen;

•	 Toegang voor recreanten (on)aantrekkelijker maken.

Afsluitingen in ruimte en tijd

Wanneer een gebied zeer kwetsbaar is, is de enige manier om het te beschermen het afsluiten

voor recreatie. Hetzij voor alle vormen van recreatie, als een gebied zeer kwetsbaar is, hetzij

voor specifieke vormen zoals fietsers of honden. In drukbezochte gebieden is een voorwaarde

voor succes om dan andere delen van het gebied wél open te stellen voor die vormen van re-

creatie; denk aan hondenlosloopgebieden, die een voorwaarde zijn om te bereiken dat de hon-

den aangelijnd worden daar waar dat gevraagd wordt. Het afsluiten van gebieden is vooral een

effectieve maatregel voor soorten van open landschappen, zoals bijvoorbeeld kustbroedvogels

(Batey 2013).

Ook kan een gebied tijdelijk worden afgesloten, bij-

voorbeeld van zonsondergang tot zonsopgang, in de

ochtend, of gedurende het broedseizoen. Zo was er

de eerste vijf uur van de ochtend geen toegang voor

boten en andere waterrecreanten op plekken waar

Amerikaanse zeearenden nestelden en foerageer-

den in Washington, VS. Dit was belangrijk voor het

broedsucces van de zeearenden, omdat zij juist ’s och-

tends vroeg veel voedsel naar de kuikens brachten

(Stalmaster & Kaiser 1997, 1998).

Obstakels. Een takkenbos sluit een sluiproute af,

langs het hek en onder het prikkeldraad door.

Foto Karen Krijgsveld

Verstoring van vogels door recreatie
  126

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

Op de Veluwe werkt men met vier verschillende recreatiezoneringen (De Ruyter 2020).16

Zone A:	Intensief recreatief gebruik. Dit is de drukste plek op de Veluwe met een hoog aantal

voorzieningen.

Zone B:	Matig intensief recreatief medegebruik. Deze gebieden kunnen worden gezien als

het visitekaartje van de Veluwe. Er bevinden zich veel routes in deze gebieden, die beginnen in

Zone A.

Zone C:	Rustig gebied met extensief recreatief medegebruik. Deze gebieden zijn verder weg

van parkeergelegenheden en andere voorzieningen. Deze zone is voornamelijk gericht op rus-

tige en natuurgerichte recreatievormen. Hier kunnen mensen genieten van de ‘stille, eindeloze

Veluwe’.

Zone D:	(Tijdelijk) afgesloten gebieden vanwege kwetsbare flora of fauna. Deze gebieden

zijn het gehele jaar, of tijdens het broedseizoen, afgesloten voor alle recreatievormen. Wel kan

het mogelijk zijn om de gebieden te bekijken, door middel van een uitkijktoren welke zich op

de rand van het gebied kan bevinden of onder leiding van een boswachter.

Het afsluiten van gebieden kan gerealiseerd worden op verschillende manieren, al naar gelang

het type habitat. Drie voorbeelden zijn hieronder uitgewerkt.

1. Omheining

Volledige afsluiting is mogelijk door middel van het omheinen van een gebied. Dit kan met behulp

van een afrastering of een natuurlijke omheining. Er zijn veel voorbeelden te vinden van gebieden

die succesvol ontoegankelijk zijn gemaakt met behulp van een afrastering. Dit principe wordt

vaak toegepast op stranden, zowel in Nederland als in het buitenland, tijdens het broedseizoen

van verschillende soorten vogels. Zo heeft het afsluiten van broedgebieden met een touw dat als

afrastering diende, naast andere maatregelen zoals bijvoorbeeld het weghouden van predatoren

en het plaatsen van informatieborden, geleid tot een substantieel succesvoller broedseizoen voor

strandbroeders op stranden van Nederland, Portugal en Groot-Brittannië tot de Verenigde Staten

en Australië. Interessante publicaties hierover zijn de overzichtspublicaties over het beschermen

van de Amerikaanse strandplevier in de VS (Lafferty et al. 2006, Stinson 2016), van dwerg­

stern-kolonies in Portugal (Medeiros et al. 2007), over de praktische kanten van het toepassen

van afrasteringen in Groot-Brittannië (Babcock & Booth 2020), en natuurlijk de leidraad over

bescherming van strandbroeders op de Nederlandse stranden (Meininger & Graveland 2002).

Wanneer gekozen wordt om broedgebieden te omheinen, is het aan te raden om twee zone-

ringsgebieden te onderscheiden: de kernzone, oftewel het daadwerkelijk broedgebied, en een

bufferzone die als bescherming functioneert voor het broedgebied (Meininger & Graveland

2002) (zie ook HS 4 over bufferzones).

Wanneer gebieden voor langere tijd afgesloten moeten worden, kan ook natuurlijke omheining

toegepast worden. Denk daarbij aan bijvoorbeeld dichte meidoornhagen die toegang tegengaan,

of pleksgewijs weelderige begroeiing in sloten om het moeilijk te maken voor boten/kano’s om

door het water te manoeuvreren. Zulke begroeiing is structureler van aard dan omheiningen.

Dicht struikgewas met doorns/stekels zal hier het efficiëntst zijn.

16  Zie voor een overzicht van deze aanpak ook: https://magazine.gelderland.nl/zonering-veluwe#!/recreatiezonering

Verstoring van vogels door recreatie
  127

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

2. Obstakels

Om gebieden af te sluiten is het ook mogelijk om te

werken met (tijdelijke) obstakels. Hierdoor wordt het

(tijdelijk) onmogelijk voor recreanten om een bepaal-

de, afgesloten, route te volgen. Boomstronken op

een pad kunnen bijvoorbeeld mountainbikers hinde-

ren om in het broedseizoen over een specifiek pad

te fietsen. Deze methode kan ook toegepast worden

om watergebieden af te sluiten. Zo is de toegang op

kwetsbare plekken in moerasgebieden beperkt door-

Sloot in de Biesbosch afgesloten voor kano­

dat er drijfbalken met kettingen aan houten palen zijn

vaarders, om een nest van een visarend rust te

neergelegd.

geven. Foto Thomas van der Es, Staatsbosbeheer

3. Sloten

Sloten kunnen dienen om een gebied ontoegankelijk te maken voor wandelaars. Dit wordt als

middel ingezet in bijvoorbeeld het Buijtenland van Rhoon, bij Rotterdam (Anonymous 2018).17

Het is hierbij wel van belang dat de sloot breed genoeg is zodat het niet gemakkelijk is om er-

overheen te springen. Ook moet beseft worden dat (veel) honden kunnen zwemmen en sloten

dus niet, of beperkt, als afbakening tegen honden gebruikt kunnen worden. Om het gebied lokaal

toegankelijk te maken, is het mogelijk om een draaibrug te plaatsen, die door een beheerder/

wachter geopend en gesloten kan worden.

Zicht op recreanten wegnemen

Het is mogelijk om een gebied af te schermen met behulp van een natuurlijke, groene muur

wanneer het niet gewenst is om gebieden volledig af te sluiten in ruimte en/of tijd, maar ver-

storing wel tot een minimum beperkt moet worden. Wanneer paden verscholen liggen, zullen

vogels minder verstoord worden door de recreanten omdat die voor de vogels niet zichtbaar zijn.

Deze maatregel wordt veel toegepast op paden naar uitkijkposten en vogelkijkhutten, zodat de

kans kleiner is dat vogels opvliegen wanneer recreanten over het toegangspad lopen. Een mooi

voorbeeld is het Fochteloërveen.18 Hier is door middel

van zogenaamde ‘groene muren’ van struikgewas en

bomen de verstoringsafstand van eenden, ganzen en

kraanvogels kleiner geworden. Dit resulteert niet al-

leen in minder verstoring en een groter foerageer- en

broedgebied voor vogels, maar vergroot ook de kans

dat recreanten bijzondere vogels zien. Ook in een on-

derzoek naar effecten van recreatie op korhoenders

in Noord-Duitsland bleek dat, wanneer wandelaars op

paden visueel waren afgeschermd door de vegetatie,

Om de vogels niet te verstoren is het pad naar

de korhoenders aanzienlijk meer in de buurt van de

de kijkhut in de Oostvaardersplassen afge-

paden bleven foerageren (Tost et al. 2020).

schermd. Foto Roy de Haas / Agami

17  Zie download op https://www.buijtenland-van-rhoon.nl/

18  Fochteloerveen.nl; ‘Opslag bevordert rust en soortenrijkdom’.
Zie https://www.hetfochteloerveen.nl/bescherming_vvlg.asp?Id=1363855090

Verstoring van vogels door recreatie
  128

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

Gebieden onaantrekkelijk of juist aan­
trekkelijk maken

Het (on)aantrekkelijk maken van gebieden kan ervoor

zorgen dat mensen wel of juist niet zullen recreëren

in een bepaald gebied. Op deze manier kunnen kwets-

baarder gebieden ontzien worden, zonder dat er gelijk

een toegangsverbod geldt. Zo ook kunnen de minder

kwetsbare gebieden zo ingericht worden dat hier de

grootste aantallen recreanten naartoe komen. Er zijn

verschillende methoden beschikbaar die ervoor kun-

nen zorgen dat een gebied al dan niet aantrekkelijk zal

zijn voor recreanten. Denk hierbij aan bereikbaarheid,

esthetiek, voorzieningen. Door voorzieningen slim te

Bepaalde plekken worden ingericht om publiek

combineren en te situeren, kunnen bezoekersstro-

te trekken, met de bedoeling het op andere

men goed gestuurd worden. Hieronder werken we een

plaatsen te weren.

Foto Hans Peeters

aantal voorbeelden uit.

1. Bezoekerscentra en uitkijkposten

Ontvangst- en bezoekerscentra zijn de drukste locaties in een natuurgebied. Hier is doorgaans

een parkeerterrein en de mogelijkheid voor mensen om een kopje koffie te drinken of te win-

kelen. Ook beginnen hier vaak de recreatiepaden (wandel-, fiets- en ruiterpaden). Het is dus

belangrijk om de locatie van een ontvangst- en bezoekerscentra zorgvuldig te kiezen in de minst

kwetsbare gebieden. Zo heeft Staatsbosbeheer zijn bezoekerscentrum op de Sallandse Heuvel-

rug verplaatst naar de dorpsrand van Nijverdal. Hier-

voor stond het bezoekerscentrum aan de rand van de

centrale heide, wat een groot verstorend effect had

op het centrale heidegebied en dus de korhoenpopu-

latie (De Bruijn et al. 2005). Dit effect geldt ook voor

de uitkijkposten in een natuurgebied. Begin 2020 is

een uitkijktoren van 22 meter hoog geopend in Nati-

onaal Park De Groote Peel (zie foto hieronder). Sinds

de opening van deze uitkijktoren is het aantal wande-

laars in dit deel van de Groote Peel aanzienlijk toege-

nomen. Staatsbosbeheer werkt hier momenteel aan

een zoneringsplan, waarbij de uitkijktoren in ‘Zone B:

Recreatief medegebruik’ valt; een zone die het gehe-

le jaar toegankelijk is met een beperkt aantal voorzie-

ningen (Staatsbosbeheer 2017). Door een wandelrou-

te te ontwikkelen tussen bezoekerscentrum en

uitkijktoren, zal de recreatiedruk in het kerngebied in

de Groote Peel naar verwachting afnemen. Het voor-

deel van het plaatsen van ontvangst- en bezoekers-

centra op specifieke locaties, is dat andere delen van

het gebied rustiger zijn. De plaatsing van uitkijktorens

Uitkijktorens, zoals hier in het Fochteloërveen,

geeft recreanten bovendien de kans om gebieden die

geven uitzicht over gebieden die gesloten zijn

niet toegankelijk zijn toch te kunnen bekijken.

voor publiek. Ze trekken ook veel publiek.

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  129

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

2. Paden en routes

De situering van paden en routes is een zeer effectieve manier om mensen te sturen in een

natuurgebied. De padendichtheid in een natuurgebied kan een groot effect hebben op vogels.

Zo is de dichtheid aan vogels in bossen hoger wanneer er minder paden zijn (Thompson 2015),

kan een lagere dichtheid aan paden een gunstig effect hebben op broedpopulaties van zang-

vogels, zoals boomleeuweriken (Mallord et al. 2007b) (zie HS 8). En ook in de duinen heeft het

verwijderen van paden een gunstig effect op broedvogels. Broedende tapuiten in de Noorddui-

nen bijvoorbeeld namen toe in aantal en hadden een hoger broedsucces na het verwijderen

van paden (Van Turnhout & Majoor 2016) (zie HS 13). Op basis van een onderzoek op de Leme-

lerberg geven we hier een aantal aanbevelingen die nuttig zijn bij de indeling van paden in een

natuurgebied (Van Dijk & Veldhoen 2011).

•	 Voorkom het doorkruisen van habitattypen zoveel mogelijk, door paden rondom een habitat-

type te plaatsen. Landschap Overijssel bijvoorbeeld heeft, naar aanleiding van het onderzoek

op de Lemelerberg, een wandelpad in de Bergvennen vervangen door een twee keer zo lang

wandelpad rondom het gebied. Hierdoor werd verstoring bij de poelen vermeden.

•	 Denk aan hoogteverschillen en plaats paden zoveel mogelijk verscholen. Een verscholen pad

biedt recreanten veel afwisseling en heeft een minder verstorend effect op vogels.

•	 Leg niet alle paden aan in bosranden, ook al zijn bosranden zeer geliefd bij recreanten.

De overgangszone van besloten gebied naar open terrein is voor veel vogels belangrijk

foerageer- en broedgebied.

•	 In open gebieden waar geen paden zijn aangelegd, zoals in struingebieden in uiterwaarden,

kan een pad zeer effectief zijn om uitwaaieren van het publiek over het gehele gebied te

beperken (Pearce-Higgins et al. 2007)

•	 Monitor het effect geregeld en pas maatregelen hierop aan.

•	 Speel in op de wensen van de bezoeker: een padennetwerk dat tegemoet komt aan de wensen

van de bezoeker wordt doeltreffender gebruikt (positive visitor management, Graf et al. 2018).

Met de inrichting van

paden in een natuur­

gebied kan goed

gestuurd worden waar

mensen naartoe gaan.

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  130

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

Door meer paden te situeren in de minder kwetsbare gebieden, zal het gros van de recreanten

daar gaan lopen. Wanneer de padendichtheid lager is in de kwetsbare gebieden, zal dit op ge-

lijke wijze resulteren in een lagere recreatiedruk (Pouwels et al. 2020). Een belangrijk middel

om dit te realiseren is de maaswijdtebenadering (figuur 6.1). Hiermee kunnen rustige gebieden

tussen de paden gerealiseerd worden. Het ontbreken van paden zal mensen minder uitnodigen

om in bepaalde gebieden te recreëren. Paden en routes moeten dus zo ingedeeld worden, dat

het recreanten verleidt om in de minder kwetsbare gebieden te gaan recreëren. Hierbij is hand-

having en educatie wel van belang; zie hieronder. Gebieden rond ontvangst- en bezoekerscen-

tra hebben door hun aantrekkende werking vaak een grotere padendichtheid; vandaar ook het

belang dergelijke faciliteiten te positioneren in het minder kwetsbare deel van het gebied.

Figuur 6.1	 Het maaswijdte-prin-
cipe geeft inrichtingsvarianten 
voor toegang tot gebieden. Door 
de maaswijdte van een padennet-
werk te variëren ontstaan er rus-
tige delen in een terrein. 
Bron: Bureau Peter de Ruyter 
landschaps­architectuur

De afgelopen jaren is er aardig wat onderzoek gedaan naar het gedrag van recreanten in na-

tuurgebieden (Korpilo et al. 2018, Pouwels 2019). Om inzicht te krijgen in de bewegingen van

recreanten in een gebied, en hoe die te sturen, is door de Universiteit van Wageningen een tool

ontwikkeld en ook een aantal eenvoudig inzetbare vuistregels (Pouwels et al. 2020). Daarmee

kan uitgezocht worden hoe bijvoorbeeld de herinrichting van paden de publieksstroom zal

beïnvloeden.

3. Parkeergelegenheden

Recreatie is intensiever in de buurt van parkeer-

plaatsen, en parkeerplaatsen trekken recreanten

aan (Newsome et al. 2012, Pouwels et al. 2020). Door

minder parkeergelegenheid te faciliteren, kan de re-

creatiedruk in een gebied dus verlaagd worden. Denk

daarbij vooral ook aan de ‘scharrelparkeerplaatsen’

(kleine parkeerplaatsen). Wanneer er veel mogelijk-

heden zijn tot parkeren, zal het moeilijk worden om

zonering succesvol toe te passen.

Vogelaars en dagjesmensen vergapen zich

aan kraanvogels met hun jongen in het Fochte-

loërveen. Recreatie in het gebied resulteert in

ernstige verstoring van de kraanvogels.

Foto Herman Feenstra

Verstoring van vogels door recreatie
  131

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

Voorwaarden voor succesvolle zonering

Voor een succesvolle zonering is het volgende van belang:

Slim combineren en/of situeren van functies

•	 Op Texelse stranden bijvoorbeeld bleek voor de bescherming van strandbroeders een afras-

terend touw in combinatie met informatieborden een succesvoller werkwijze dan afbakening

met uitsluitend borden (Staatsbosbeheer19).

•	 Handhaving.

•	 Duidelijke inrichting.

Voorlichting

•	 Het afsluiten van (broed)gebieden kan zeer succesvol zijn om de effecten van recreatie te

mitigeren, mits er voorlichting plaatsvindt, door middel van bijvoorbeeld borden waarop

duidelijk zichtbaar is waarom een gebied afgesloten is (Meininger & Graveland 2002).

•	 Aanbieden van alternatieve routes / locaties.

6.2  Strategie 2 – Voorlichting

Veelal vindt er onnodige verstoring plaats doordat

recreanten niet goed weten welke effecten zij kunnen

hebben op de natuur, welke geschreven en ongeschre-

ven regels er daarom gelden, en welke effecten het

kan hebben wanneer zij deze regels overtreden. Veel

bezoekers zijn zich er zonder voorlichting niet van

bewust dat ze zich bijvoorbeeld nabij een broedkolonie

van meeuwen of sterns bevinden, of dat een tureluur

zo aan het alarmeren is omdat de kuikens vlakbij zit-

ten. Veel verstoring kan dus voorkomen worden door

recreanten beter in te lichten. Eenvoudige voorlichting

kan daarbij al veel effect hebben. Hiervoor zijn ver-

schillende mogelijkheden, die we hieronder behande-

len. Deze lijst is slechts een selectie van maatregelen

die beschikbaar zijn, en pretendeert niet volledig te

zijn. Ook merken we op dat het succes afhankelijk is

Verstoring door een windsurfer in de Gouwzee.

van een combinatie van de gekozen maatregel en de

Doordat niet alleen fysieke markering maar

kwaliteit van de uitvoering. Het is mogelijk een ver-

ook voorlichting en bovendien handhaving

bodsbord te plaatsen, maar als er niet gehandhaafd

ontbreekt, zijn windsurfers en ook kitesurfers

wordt, of het bord is niet duidelijk, dan werkt het niet.

zich niet bewust dat surfen hier buiten de zo-

Een website kan prachtig zijn, maar als hij niet bezocht

mermaanden verboden is, en dat ze dan veel

wordt door de juiste doelgroep, wordt het doel niet

verstoring onder vogels veroorzaken.

Foto Gerard Hund

bereikt.

19  https://www.boswachtersblog.nl/texel/2017/04/13/strandbroeders-op-texel-krijgen-hulp-wandelaars-worden-om-hun-broed-
gebied-heen-geleid/

Verstoring van vogels door recreatie
  132

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

Borden

Het plaatsen van borden is een veel voorkomende maatregel tegen verstoring. Borden worden

onder andere gebruikt om aan te geven welke gebieden niet toegankelijk zijn, door middel van

een verboden-toegangsbord of een bord met een kaart met informatie. Helaas zijn er veel

voorbeelden te noemen waar dit niet werkt. Redenen daarvoor kunnen zijn: onduidelijke taal,

onduidelijke regels, plaatsing op een onlogische plek, verkeerde taal voor de doelgroep, en

gebruikte taalstijl (is het een ge- of verbodsbord). Andere redenen voor het niet slagen van

borden kunnen zijn het gebrek aan handhaving bij een verbodsbord of een verbodsbord dat

niet duidelijk maakt waar het verbod geldt en waar niet. Op de foto hieronder staat hiervan een

voorbeeld. Deze borden gaven aan welke gebieden verboden zijn voor loslopende honden. Ze

stonden alleen bij de ingang van het terrein en waren zo onduidelijk dat het verwarrend was

waar mensen nu wel of juist niet met hun hond konden lopen. In het terrein zelf ontbrak boven-

dien een fysieke markering rond het hondenlosloopgebied of rond het afgesloten gebied, én er

vond geen handhaving plaats. Het resultaat was dat veel mensen de regels negeerden en met

hun (niet aangelijnde) honden door de afgesloten gebieden liepen.

Wanneer borden te veel tekst bevatten of onduidelijk

zijn, worden ze minder gelezen en begrepen. Om een

overzichtelijk bord te maken, kan een (zeer) korte tekst

of kunnen enkele afbeeldingen geplaatst worden, met

daarnaast een QR-code die mensen kunnen scannen

met hun telefoon. Na het lezen van de QR-code, opent

op de telefoon een website waar informatie staat over

het gebied en een toelichting waarom regels, zoals

bijvoorbeeld een toegangsverbod of aanlijnplicht, zijn

ingesteld in het gebied. Het is dan uiteraard belang-

rijk dat de website up-to-date is en nuttige informatie

geeft (zie §6.3.3 Website). Zo gebruikt Natuurmonu-

menten in verschillende gebieden QR-codes om men-

sen te informeren over het gebied: in het Naardermeer

Onoverzichtelijk overzichtsbord in Gravenbol bij Wijk bij 
Duurstede, waaruit niet duidelijk is waar het nou wél en 
waar níet is toegestaan om met (aangelijnde of loslopen-
de) honden te lopen. Ook ontbrak in het gebied zelf een 
fysieke begrenzing én werd er niet gehandhaafd, waardoor 
de regels massaal genegeerd werden. Het bord wordt mo-
menteel vervangen, er komt een tweede bord en er komt 
een afrastering langs het natuurgebied.

geven QR-codes toegang tot informatie over de ge-

Foto Wetlandwacht Vogelbescherming

schiedenis van het gebied.20

Informatieve borden kunnen een positief effect hebben wanneer zij gecombineerd worden met

andere strategieën en methoden, zoals bijvoorbeeld omheining of afrastering. Zo bleek in het

Fochteloërveen dat een verbodentoegangsbord waar een goed onderhouden pad achter lag,

juist mensen aantrok. De borden werkten daarentegen wel wanneer achter het bord begroeiing

stond, zoals dicht struikgewas en bomen21. Daarnaast zijn borden effectiever wanneer ze voor-

zien zijn van een duidelijke uitleg/informatie waarom een gebied afgesloten is. Denk daarbij

aan een korte tekst (eventueel in verschillende talen) en afbeeldingen/uitleg van bijvoorbeeld

de broedende soort (Meininger & Graveland 2002). Ook wanneer borden aangeven wat wél

mag in plaats van wat niet mag, zijn ze effectiever. Denk aan een bord waarop een alternatieve

route staat aangegeven in plaats van enkel ‘verboden toegang’.

20  https://buroniv.nl/projecten/357/historisch-rondje-naardermeer

21  Fochteloerveen.nl; ‘Opslag bevordert rust en soortenrijkdom’. 
Zie: https://www.hetfochteloerveen.nl/bescherming_vvlg.asp?Id=1363855090

Verstoring van vogels door recreatie
  133

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

Samengevat zijn de voorwaarden voor slagen van een bord:

•	 Duidelijke taal;

•	 Duidelijke regels;

•	 Plaatsing daar waar nodig en duidelijk zichtbaar;

•	 Juiste taal voor de doelgroep;

•	 Juiste taalstijl: is het een ge- of verbodsbord;

•	 Alternatieve routes/locaties beschikbaar en aangegeven;

•	 Handhaving.

Bijeenkomsten / voorlichting

Veel recreanten zijn zich niet bewust van de regels en

al helemaal niet waarom deze regels bestaan. Om deze

recreanten beter in te lichten, zijn boswachters en an-

dere stafleden zeer waardevol. Wanneer zij bezoekers

informeren over de effecten op de natuur, neemt het

verstorend gedrag door deze bezoekers af (Klein 1993).

Ook kunnen bijeenkomsten en voorlichtingsdagen ge-

organiseerd worden. Tijdens deze bijeenkomsten kan

informatie verstrekt worden omtrent het gebied en

waar wel en niet gerecreëerd mag worden en waarom

wel of niet. Hierbij is het bijvoorbeeld mogelijk om een

film de gehele dag af te spelen in een bezoekerscen-

trum, een boswachter een presentatie te laten geven

Natuurmonumenten geeft voorlichting vanuit

of cursussen (bijvoorbeeld fotografie, planten herken-

een ‘woonwagen’ bij Utopia op Texel.

Foto Hans Peeters

nen, libellen bekijken, e.d.) aan te bieden.

Website

Een goede up-to-date website is zeer belangrijk om mensen te kunnen informeren. Van belang

is ook dat de website duidelijk en simpel is en in verschillende formats te bekijken, dus zowel op

een telefoon als op een tablet als op een laptop. Openingstijden en regels voor het natuurgebied

moeten snel en zeer gemakkelijk te vinden zijn. Het creëren van een website van Waddenha-

vens, waarop duidelijk vermeld staat wat de regels zijn voor het gebied, heeft bijvoorbeeld een

positief effect gehad op de Waddenzee. Recreatievaart is een belangrijke verstoringsbron op

de Wadden, vooral voor vogels en zeehonden. Op de gezamenlijke website van de jachthavens

rond de Waddenzee wordt nu ook informatie gegeven over veilig en verantwoord varen op de

Waddenzee. De website is zeer overzichtelijk en wordt veel gebruikt, en daarmee worden ook

de regels om verstoring te voorkomen beter gezien, beter begrepen, en beter nageleefd (www.

waddenhavens.nl). Aan de informatie op deze websites ligt een gedragscode ten grondslag, en

een onderliggend zeer succesvol proces van overleg tussen de betrokken partijen (Kooistra 2019).

Zoals de directeur van Vogelbescherming Nederland het zei: “Je moet veel meer uitleggen, de

mensen betrekken bij de natuur- en vogelbescherming op het Wad. Je kunt veel begrip kweken

met voorlichting, want alle wadvaarders zijn ten slotte ook vogel- en natuurliefhebber. En wat

is beter dan voorlichting ter plekke?” (Berk 2009).

Verstoring van vogels door recreatie
  134

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

Nieuwsbrief

Een nieuwsbrief is een mogelijkheid om mensen frequent te informeren over (veranderende)

regels. Dit is het makkelijkst te realiseren door het sturen van een e-mail, waar mensen zich

voor kunnen inschrijven, of door deze op de website te plaatsen. Deze nieuwsbrief kan meerdere

malen per jaar verstuurd worden en kan, naast leuke weetjes, mogelijke routes en activiteiten,

ook de regels bevatten. Ook kunnen zo kortere berichten verspreid worden. Zo deelt Vogelbe-

scherming eens in de zoveel tijd een ‘infosnack’ over effectieve maatregelen om plevieren te

beschermen (zie foto hieronder). Boswachters van Staatsbosbeheer schrijven nieuwsbrieven

speciaal bedoeld voor die mensen die vaak in het gebied van de betreffende boswachter komen.

Campagnes

Campagnes om ergens aandacht voor te vragen kunnen opgezet worden om een groot publiek

te bereiken. Staatsbosbeheer heeft bijvoorbeeld begin 2021 een campagne opgezet om op een

opvallende manier mensen in te lichten dat vanaf 1 maart honden niet meer los mogen lopen

in de Schoorlse Duinen. Daarbij zochten zij naar de leukste hond van Schoorl met behulp van

de hashtag #deleukstehondvanSchoorl. Hierbij kon men kans maken op een professionele

fotoshoot van de hond.22 Dit is een leuke en informatieve manier om mensen te herinneren

aan het broedseizoen van vogels en welke gevolgen het kan hebben als honden niet aangelijnd

zijn. Zo ook hebben de natuurbeschermingsorganisaties in maart 2021 een grote gezamenlijk

campagne gevoerd naar aanleiding van de overweldigende drukte in de natuurgebieden in 2020

door alle beperkingen vanwege het coronavirus. Bij deze campagne zijn in veel natuurgebieden

borden en spandoeken geplaatst met de tekst ‘Welkom in de kraamkamer van Moeder Natuur’,

en ook in de media is deze boodschap grootschalig afgegeven.23 De organisaties willen op deze

manier mensen erop attenderen dat de natuur en haar inwoners kwetsbaar zijn tijdens het

broedseizoen. De boodschap aan alle bezoekers is om zich te gedragen alsof ze op kraamvisite

bij familie/vrienden zijn.

6.3  Strategie 3 – Handhaving

De bovengenoemde maatregelen werken alleen als ze ook daadwerkelijk opgevolgd worden door

recreanten. Hierbij speelt handhaving een belangrijke rol. Natuurgebieden worden beheerd en

beschermd door boswachters en naleving van de regels controleren is dan ook een belangrijke

taak van boswachters. Een boswachter mag recreanten alleen bekeuren of staande houden als

hij of zij beschikt over een extra bevoegdheid als buitengewoon opsporingsambtenaar (BOA).

Het is essentieel dat er in gebieden frequent boswachters aanwezig zijn. In gebieden waar

boswachters vaak in het terrein aanwezig zijn is er minder last van overtredingen (Greer et al.

2017). Daarbij is het een goede strategie voor handhavers om niet op vaste momenten aanwezig

te zijn, maar onvoorspelbaar en ook op momenten in de vroege of late uren.

22  https://www.boswachtersblog.nl/schoorlseduinen/2021/01/07/boswachter-zoekt-hond/

23  https://www.staatsbosbeheer.nl/Over-Staatsbosbeheer/Nieuws/2021/03/campagne-kraamkamer-natuur

Verstoring van vogels door recreatie
  135

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

Voor begrip voor en naleving van regels is het van belang om handhaving altijd samen te laten

gaan met voorlichting.

Daarnaast kunnen ook vrijwilligers helpen met het handhaven van de regels. Natuurmonumen-

ten heeft verschillende vrijwilligers die zich bijvoorbeeld inzetten als Wad- en eilandwachters

op de Richel, de Marker Wadden en Vlieland. Deze wachters geven voorlichting aan schippers

over het gebied en de vogels daar en voorkomen op die manier (onbedoelde) verstoring.24

Maatregelen helpen

alleen als ze ook

gehandhaafd worden.

Wandelaars krijgen een

bekeuring, omdat ze hun

honden los lieten lopen.

Foto Hans Peeters (foto in scène gezet)

6.4  Aanpak van en keuzes in maatregelen

Situatie en doelen in kaart brengen. Om te bepalen welke maatregelen effectief toegepast

kunnen worden in een gebied, is het verstandig om eerst de situatie in kaart te brengen via

een analyse van het gebruik van het gebied. Daarbij vormt een tiental vragen een hulpmiddel.

•	 Welke vormen van recreatie komen er voor?

•	 Waar, wanneer en hoe intensief vinden die plaats?

•	 Waar bevinden zich de belangrijke gebieden voor vogels?

•	 Welk deel van de populatie dient beschermd te worden en in welke mate?

•	 Wat zijn de ecologische behoeftes van de doelsoorten waaraan voldaan moet worden

(qua foerageren, rusten, broeden)?

•	 Waarin liggen de kwetsbaarheden van vogels ten opzichte van recreatie?

•	 Wat zijn de te behalen doelen?

•	 Wat is de gewenste toekomstige situatie?

•	 Wat zijn harde randvoorwaarden voor rust?

•	 Wat zijn verenigbare gebruiksfuncties?

24  https://www.natuurmonumenten.nl/natuurgebieden/richel

Verstoring van vogels door recreatie
  136

Hoofdstuk 6.	
Hoe beperken we het effect van recreatie?

Afhankelijk van de situatie kan het gebruik dan gescheiden worden in gebieden primair voor

recreatief gebruik en primair voor vogels/overige fauna. Vervolgens kan het gebied met een

combinatie van maatregelen ingericht worden. Voordat maatregelen geïmplementeerd worden,

is het dus belangrijk om helder voor ogen te hebben wat de gewenste toekomstige situatie is

en om de te behalen doelen te definiëren (Henkens et al. 2012a, Graf et al. 2018).

Op deze wijze kunnen de maatregelen worden afgestemd op zowel de recreatiedruk als op kwets-

bare of belangrijke vogelsoorten. De aanleg van een duinovergang bijvoorbeeld kan gestuurd

worden op de afstand tot kwetsbare broed- foerageer- of rustlocaties. Of kwetsbare locaties

zoals af te schermen broedhabitats van strandbroedvogels kunnen worden ingericht op ruime

afstand van die duinovergangen (Tratalos et al. 2013). Pouwels et al. (2017) ontwikkelden een

krachtige methodiek voor beheerders om dit te bewerkstelligen, die bijvoorbeeld wordt ingezet

om de verstoringsproblematiek in het Noordhollands Duinreservaat te verminderen.

Succesvolle strategieën voor behoud van goed broedsucces zijn met name inzet van borden,

beheerders, en exclosures; voor behoud van dichtheden van niet-broedende vogels met name

bufferzones en ook exclosures (Batey 2013) (zie §4.6). Er is nog maar weinig onderzoek gedaan

naar de effectiviteit van effect-beperkende maatregelen. Allbrook & Quinn (2020) verhalen over

het positieve effect van borden op het gedrag van mensen rond broedende jan-van-genten. En

Levenhagen et al. (2021) lieten in een aantrekkelijk experiment zien dat maatregelen om ge-

luidsniveaus te verminderen mensen meer open deed staan voor de natuur en het fluiten van

de vogels overal om hen heen; tegelijkertijd resulteerde de toegenomen stilte in een hogere

dichtheid vogels. De maatregel bestond uit niets meer dan informatieborden.

Financiën. Om hoge bezoekersstromen op langere termijn de baas te blijven, kan behalve

maatregelen om draagkracht voor beschermende maatregelen bij het publiek te vergroten, ook

gedacht worden aan maatregelen om met behulp van toegangskosten de financiële middelen te

genereren om beschermende maatregelen te kunnen nemen. Dit beleid wordt in Canada reeds

toegepast (Eagles 2014). In Nederland wordt het toegepast in het Noordhollands Duinreservaat.

Enigszins vergelijkbaar is het vignet-systeem dat op de Utrechtse Heuvelrug wordt gebruikt

voor mountainbikers, en waarmee tegen betaling een jaar lang gebruik gemaakt kan worden

van de mountainbike-paden. Het implementeren van maatregelen om effecten van recreatie te

beperken, en de handhaving op het naleven van regels, is een kostbare zaak waar maar weinig

financiële middelen voor beschikbaar zijn.

Verstoring van vogels door recreatie
  137

KADER

Wetgeving en verstoring

KADER	
Wetgeving en verstoring

Wetgeving en verstoring

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  138
Verstoring van vogels door recreatie
  138

KADER	
Wetgeving en verstoring

In dit kader schetsen we de juridische Nederlandse praktijk omtrent dit onderwerp. Het

is geenszins bedoeld als een uitputtend overzicht van jurisprudentie.

Wet natuurbescherming

In de Wet natuurbescherming (Wnb) is de

of verslechterende invloed hebben op de

betreffende vogelsoorten. Het bevoegd ge-

bescherming van leefgebieden van vogels

zag kan onder voorwaarden een vergunning

geregeld (gebiedsbescherming van Natu-

ra 2000-gebieden) en ook de bescherming

verlenen voor projecten met een effect op

van individuele vogels, hun nesten en rust-

soorten waarvoor instandhoudingsdoelen

plaatsen, en populaties buiten beschermde

zijn gesteld.

leefgebieden (soortbescherming). In de Wnb

Bovendien is in hoofdstuk 3 van de wet

is op verschillende wijzen geborgd dat het

geregeld dat het niet is toegestaan vogels

storen of verstoren van vogels of hun leefge-

te storen, zowel binnen als buiten Natura

bied niet is toegestaan. De wet is tweeledig:

2000-gebieden, tenzij ‘de storing niet van

in hoofdstuk 2 wordt de bescherming van

wezenlijke invloed is op de staat van in-

leefgebieden uitgewerkt en in hoofdstuk 3 de

standhouding van de desbetreffende vogel-

bescherming van soorten (zowel binnen als

soort’ (artikel 3.1). Daarbij ligt de bewijslast

bij de initiatiefnemer, dus er moet een onder-

buiten de Natura 2000-gebieden).

Vereenvoudigd komt het er op neer dat in

bouwing worden gegeven waarom de storing

en bij Natura 2000-gebieden projecten niet

als ‘niet van wezenlijke invloed’ wordt beoor-

zijn toegestaan die afzonderlijk of in combi-

deeld. Bovendien is het opzettelijk vernielen

of beschadigen van nesten en rustplaatsen

natie met andere plannen of projecten signi-

verboden. Dit geldt voor de zogenaamde

ficante gevolgen kunnen hebben voor vogel-

soorten waarvoor een Natura 2000-gebied

jaarrond beschermde nesten en voor rust-

is aangewezen. Dat geldt zowel voor struc-

plaatsen niet alleen in de broedperiode, maar

turele als tijdelijke effecten. In het kader van

ook daarbuiten. Een nest is ook jaarrond be-

het onderwerp recreatie gaat het hier om

schermd als de kans voldoende groot is dat

gevolgen die een significant verstorende

de soort ernaar zal terugkeren.

In de Wet natuur­

bescherming is op

verschillende wijzen

­geborgd dat vogels

of hun leefgebied

­beschermd zijn tegen

de negatieve gevolgen

van verstoring.

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  139

KADER	
Wetgeving en verstoring

Het bevoegd gezag kan voor deze activiteiten

ontheffing verlenen. Om af te mogen wijken

van de verbodsbepalingen via een ontheffing

of vrijstelling moet aan drie criteria zijn vol-

daan.

1.	 Ten eerste mag alleen van de verbods-

bepaling afgeweken worden als er geen

andere bevredigende oplossing voor de

handeling mogelijk is.

2.	 Ten tweede moet tegenover de afwijking

In een gedragscode kan geregeld worden hoe bij werkzaamheden verstoring 
van pleisteraars of nesten wordt voorkomen. Foto Hans Peeters

van het verbod een in de wet genoemd

belang staan. De wet geeft voor de ver-

schillende beschermingsregimes aan wat

die belangen zijn zoals volksgezondheid of

Uit de Wet natuurbescherming vloeit

openbare veiligheid.

voort dat in ecologische effectbeoordelin-

gen rekening moet worden gehouden met

3.	 Tenslotte mag de ingreep niet leiden tot

verslechtering van de staat van instand-

het voorzorgbeginsel. Hieruit volgt dat in

houding van de soort.

beginsel moet worden uitgegaan van een

Als aan deze drie vereisten voldaan is, kan

worst-case-scenario, en dat een activiteit al-

een ontheffing worden verleend. Voor een

leen wordt toegestaan als significante effec-

aantal handelingen zijn bovendien vrijstellin-

ten (Natura 2000) dan wel verslechtering van

gen mogelijk, bijvoorbeeld in de vorm van een

de staat van instandhouding (bij ontheffing of

provinciale verordening of een gedragscode.

vrijstelling) kunnen worden uitgesloten.

Verstoring mag niet van

invloed zijn op de staat

van instandhouding.

De beheerder van dit

gebied heeft dus een

verantwoordelijkheid

om te voorkomen dat

windsurfers of andere

recreanten in het najaar

grote groepen water­

vogels verstoren.

Foto Gerard Hund

Verstoring van vogels door recreatie
  140

KADER	
Wetgeving en verstoring

toegangsrestricties gelden (US Fish and Wild-

life Service 2012). Dit is echter een extreme

Belang van staat van instandhou­
ding en draagkracht leefgebied

Verstoring door recreatie kan ertoe leiden

maatregel die feitelijk te laat komt, nadat de

dat een lokale vogelpopulatie achteruitgaat,

negatieve effecten al zijn opgetreden. Het is

wel een goed voorbeeld, omdat ook op de

bijvoorbeeld wanneer de duur en intensiteit

van recreatie zeer hoog is, en/of wanneer

Nederlandse stranden de kustbroedvogels

recreatie in zeer open gebieden plaatsvindt

al decennialang substantieel minder nesten

waardoor over grote afstanden vogels wor-

hebben en in die nesten minder jongen groot-

den verjaagd en ze niet terugkeren (zie HS

brengen door de hoge mate van toegankelijk-

3). In deze gevallen kan de gunstige staat van

heid van vrijwel alle Nederlandse stranden

instandhouding onder druk komen te staan,

voor recreanten. Dergelijk verlies aan draag-

of kan de draagkracht van een leefgebied

kracht van leefgebieden voor vogels is op veel

afnemen.

meer plaatsen in Nederland aan de orde, ook

In de VS is het aantal Amerikaanse strand-

in Natura 2000-gebieden (zie HS 6).

plevieren (snowy plover) in zo alarmerende

Om verslechtering van draagkracht te

mate afgenomen door recreatie op de stran-

voorkomen kunnen maatregelen worden

getroffen om effecten te voorkomen of be-

den, dat de verstoring door recreatie van de

broedhabitat van de soort als zodanig onder-

perken. Voorbeelden hiervan zijn uitgewerkt

kend is en specifieke beschermde gebieden

in HS 6.

zijn aangewezen waar strenge wettelijke

Wereldwijd worden op

stranden maatregelen

getroffen om verstoring

van strandbroeders

te beperken. Hier voor

zwartkopplevieren in

Australië.

Foto Cath Bell

Juist en onjuist omgaan met verstoring in natuurtoetsen

Op juridisch vlak ligt het probleem bij beoordelingen van verstoringseffecten erin dat progno-

ses van effecten moeilijk te geven zijn omdat de dosis-effectrelaties complex zijn. Immers, de

impact van een verstoringsbron op (een populatie) vogels hangt van een veelheid van factoren

af, zoals seizoen, groepsgrootte, soortsamenstelling, habitatbeschikbaarheid, weersomstandig-

heden, voedselbeschikbaarheid, overige verstorende factoren, en duur, aard en intensiteit van

de verstoring. Hoeveel onderzoek er ook gedaan wordt, er zal nooit een antwoord komen op

de omvang van de effecten van alle individuele combinaties van deze factoren. Dat betekent

dat er door een ecoloog een inschatting van het effect gegeven moet worden op basis van

feitelijke informatie (bijvoorbeeld het aantal vogels dat beïnvloed kan worden door de activiteit)

en de bijbehorende complexe omstandigheden. Uiteindelijk moet dat leiden tot een oordeel of

het effect van verstoring een afname betekent van oppervlak of kwaliteit van het leefgebied

van een vogelsoort.

Verstoring van vogels door recreatie
  141

KADER	
Wetgeving en verstoring

Bij effectbeoordelingen en natuurtoetsen

abusievelijk achterwege latend dat deze

komt een aantal misvattingen in relatie tot

vogels mogelijk al vertrokken zijn uit het

verstoring geregeld voor.

gebied door verstoring (zie kader recrea-

1.	 Het feit dat vaak alleen naar de (maxima-

tiedruk op meren). In het verlengde hier-

le) verstoringsafstanden (lees: vlucht- of

van wordt vaak gesteld dat er voldoende

onrustafstanden) gekeken wordt en dat

uitwijkmogelijkheden zijn voor de vogels,

daarmee impliciet wordt aangenomen dat

zonder dat onderbouwd wordt waar deze

het gehele gebied daarmee ongeschikt

uitwijkmogelijkheid dan is en of deze ge-

schikt is. Dit geldt zowel bij verstoring

leefgebied wordt. In de praktijk zijn er

vele voorbeelden waaruit blijkt dat dit te

van vogels in Natura 2000-gebieden als

simpel gesteld is. Het voordeel van deze

daarbuiten. Bovendien moet, als het om

methode is wel dat het een maximaal mo-

Natura 2000 gaat, het leefgebied geschikt

gelijk effect weergeeft, hetgeen in over-

gehouden worden voor de vogels, of ze er

eenstemming is met het voorzorgsbegin-

nu wel of niet zijn op dat moment.

sel (zie hierboven).

4.	 Een andere ongelukkige werkwijze bij be-

oordelingen van effecten is het opsplitsen

2.	 Omgekeerd wordt er in natuurtoetsen ge-

regeld te snel verondersteld dat de mate

van verstoringseffecten die vervolgens

van gewenning zo groot zal zijn dat er

allemaal apart worden beoordeeld. Dit is

een veel lager effect zal zijn dan op basis

veroorzaakt door de effectenindicator25

van maximale afstanden aangenomen zou

waarin globaal de typen oorzaken van ver-

kunnen worden. Gewenning kan alleen on-

storing worden samengevat. In vele na-

der specifieke omstandigheden optreden

tuurtoetsen wordt dit vervolgens als een

en voor lang niet alle vogelsoorten (zie

kookboek toegepast en wordt getracht de

§4.2).

effecten allemaal te splitsen en afzonder-

lijk te duiden. In de regel is de verstoring

3.	 Zeer gangbaar is ook de redenatie dat

in gebieden waar – in de huidige situatie

echter juist het gevolg van de combinatie

– geen vogels aanwezig zijn, deze ook

van deze factoren. Zo heeft een varende

niet ‘verstoord kunnen worden’, daarbij

boot immers een bepaald verstorend ef-

fect op watervogels omdat hij zichtbaar

is (optische verstoring), herrie maakt (ge-

luid), trillingen veroorzaakt, en omdat aan

boord feest gevierd wordt met luide mu-

ziek en een zwalkende koers. In de regel

is het effect van alle onderdelen samen

groter dan het effect van de maximale

variant. De juiste aanpak is dus om alle

verschillende onderdelen in samenhang

te toetsen in plaats van apart. M.a.w. het

effect van een boot met drukke mensen

aan boord met veel geluid is groter dan

een boot die op vaste koers voorbijglijdt

met enkel een stil voor zich uit kijkende

stuurman aan de helmstok.

Knobbelzwanen voelen zich hier veilig achter de

verbodentoegangsboeien en buiten de vaargeul.

Foto Karen Krijgsveld

25  https://www.synbiosys.alterra.nl/bij12/effectenindica-
torsoorten2016.aspx

Verstoring van vogels door recreatie
  142

KADER	
Wetgeving en verstoring

Verstoring versus verslechtering

In effectbeoordelingen gaat het erom te be-

Verantwoordelijkheid voor  
naleving wet

palen of het gebied minder geschikt wordt

Het bevoegd gezag draagt de verantwoorde-

voor vogels als leefgebied (afname habitat-

lijkheid voor het naleven van de Wet natuur-

kwaliteit of verslechtering leefgebied). Dus of

bescherming. Dit betekent dat de provincies

een vogel opvliegt of onrustig wordt is niet

(Gedeputeerde Staten) eindverantwoor-

per se relevant, maar wel of met de verstoring

delijk zijn voor naleving van de wet in hun

de kwaliteit van het leefgebied afneemt (zie

provincies, zowel ten aanzien van de Natura

ook §3.4 over draagkracht). Dit laatste dient

2000-gebiedsbescherming als de soortbe-

zoveel mogelijk kwantitatief onderbouwd te

scherming. De Rijksoverheid (LNV) draagt de

worden. Door een juiste interpretatie van

eindverantwoording voor de grote wateren,

verstoringsafstanden, verstoringsduur, ver-

zoals de Waddenzee en het IJsselmeer.

storingsintensiteit, typen verstoringsbron-

Voor Natura 2000-gebieden wordt de

nen, diversiteit in soorten, groepsgroottes

bescherming geborgd door beheerplannen.

en gebruiksfuncties op basis van de kennis

Daarin kan bijvoorbeeld vastgelegd worden of

aangereikt in dit rapport, is een inschatting

een Natura 2000-gebied opengesteld wordt

te maken van het effect. Het is derhalve nodig

of blijft voor recreatie, en zo ja welke delen

met ál deze factoren rekening te houden.

dan wel of niet, en op welke manier effecten

gemitigeerd worden. Ook kan de toegang

beperkt of verboden worden als dat nodig is

gelet op de instandhoudingsdoelstellingen

(art. 2.5 Wet natuurbescherming). Buiten

Natura 2000-gebieden is er andere wet- en

regelgeving die de mogelijkheid biedt om

beperkingen op te leggen in natuurgebieden

(bijvoorbeeld in het kader van NatuurNet-

werk Nederland). Daarmee hebben terrei-

neigenaren zoals Waterschappen, Defensie,

particulieren, verenigingen (o.a. Natuurmonu-

menten) of Staatsbosbeheer de mogelijkheid

om gebieden af te sluiten of de toegang te

beperken.

In al deze gebieden wordt de inrichting,

toegang en handhaving van regels uitgevoerd

door de lokale terreineigenaren/beheerders.

Zij zijn daarbij ook verantwoordelijk voor een

adequate soortbescherming. De beheerder

(zoals Rijkswaterstaat op het IJsselmeer,

Staatsbosbeheer in veel rivier-uiterwaar-

den) heeft daarbij de verantwoordelijkheid

om verstoring te voorkomen en op te treden

tegen verstorende activiteiten (algemene

zorgplicht, art 1.11 Wnb).

In beheerplannen kunnen maatregelen tegen

verstoring door recreatie worden opgenomen.

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  143

KADER

Lezenswaardige literatuur

KADER	
	
Lezenswaardige 
literatuur

Lezenswaardige literatuur

Foto Carel Windt

Verstoring van vogels door recreatie
  144
Verstoring van vogels door recreatie
  144

KADER	
	Lezenswaardige literatuur

In dit kader benoemen we een aantal

publicaties die een belangrijke bijdrage

leveren aan de huidige inzichten over de

effecten van recreatie op vogels en ma-

nieren om die effecten te voorkomen, en

die daarom interessant zijn om te lezen.

Reviews over effecten van 
­recreatie op vogels

Twee algemene reviews waaruit blijkt dat het

effect van recreatie op grote schaal is aan-

getoond in de wetenschappelijke literatuur.

Vooral voor roofvogels en steltlopers zijn veel

negatieve effecten gepubliceerd, en voor vo-

gels in kustbiotopen en wetlands.

Larson CL, SE Reed, AM Merenlender & KR

Foto Hans Peeters

Crooks (2016). Effects of recreation on

animals revealed as widespread through

a global systematic review. PLOS ONE 11:

Over strandbroeders en verstoring op

e0167259.

stranden. Zowel broedende vogels als door-

trekkende en pleisterende vogels op hoog-

Steven R, C Pickering & J Guy Castley (2011).

A review of the impacts of nature based

watervluchtplaatsen. Twee mooie en zeer

recreation on birds. Doi: 10.1016/j.jenv-

toepasbaar overzichten van de literatuur en

man.2011.05.005. Journal of Environmen-

van mogelijkheden om effecten van recrea-

tal Management 92: 2287-2294.

tie op het strand te verkleinen. Verstoring

van deze groep vogels vindt op grote schaal

Over roofvogels. Overzicht van de effecten op

plaats (recreatie op de stranden) en de impact

is zeer groot (habitatverlies, geminimaliseerd

broedende roofvogels op basis van 24 studies,

waarin wordt aangetoond dat broeddichtheid

broedsucces, cumulatie met andere factoren).

van roofvogels lager is in de nabijheid van we-

Het maakt de al twintig jaar oude studie van

gen en paden. Toename in afstand is gemid-

Meininger & Graveland helaas nog steeds zeer

actueel (zie ook HS14 verstoring van soorten

deld 200 tot 800 meter toename in afstand

(of 20-30% verder), tot maximaal 1400 meter

van biotoop kust, duin en strand).

voor grote roofvogelsoorten zoals arenden.

Mengak L, AA Dayer, R Longenecker & CS

Spiegel. 2019. Guidance and best practi-

Martínez-Abraín A, D Oro, J Jiménez, G Ste-

wart & A Pullin (2010). A systematic re-

ces for evaluating and managing human

view of the effects of recreational activi-

disturbances to migrating shorebirds on

ties on nesting birds of prey. Doi: 10.1016/j.

coastal lands in the northeastern United

baae.2009.12.011. Basic and Applied Eco-

States. U.S. Fish and Wildlife Service.

logy 11: 312-319.

Meininger PL & J Graveland (2002). Leidraad

ecologische herstelmaatregelen voor kust-

broedvogels. Balanceren tussen natuur-

lijke processen en ingrijpen. RWS/RIKZ,

Middelburg.

Verstoring van vogels door recreatie
  145

KADER	
	Lezenswaardige literatuur

Om de enorme ver­

storing door honden

in te dammen, hebben

Taylor et al. maatrege-

len uitgewerkt. Zoals het

aanbieden van inte-

ressante alternatieve

routes waar de hond

wél vrij mag rennen.

Foto Shutterstock

Over kitesurfen. Op basis van zeventien stu-

Over honden. Taylor et al. gaan in op versto-

rende effecten op vogels, waarbij ze aan een

dies over de effecten van kitesurfen op vogels

ontstaat het consistente beeld dat kitesurfen

grote hoeveelheid literatuur refereren. Op

één van de sterkste verstoringsbronnen op

pagina 128 geven ze een serie maatregelen

het water is, die alle in de buurt aanwezige

om de effecten te verminderen/voorkomen,

soorten voor langere tijd verjaagt. Alleen jet-

waaronder aanbevelingen hoe aanlijnen te

ski’s en speedboten waren in sommige geval-

promoten en educatie en zonering te realise-

len meer verstorend (zie ook §5.5 kitesurfen).

ren. Weston et al. geven een algemene review

Krüger T. 2016. On the effects of kitesurfing

waarin ook effecten op zoogdieren en amfi-

on waterbirds – a review. Informations-

bieën en reptielen aan bod komen, en waarin

dienst Naturschutz Niedersachsen - Nie-

ze trachten de stand van zaken van honden in

dersächsischer Landesbetrieb für Was-

natuurgebieden schetsen. Ook zij bespreken

serwirtschaft, Küsten- und Naturschutz

de opties om de effecten in de hand te houden

(zie ook §5.5 honden).

(NLWKN) 36, Hannover. Oorspronkelijk

verschenen in het Duits: Krüger T. 2016.

Taylor K, P Anderson, R Taylor, K Longden &

Zum Einfluss von Kitesurfen auf Wasser-

P Fisher (2005). Dogs, access and nature

und Watvögel – eine Übersicht. Informa-

conservation. English Nature Research

tionsdienst Naturschutz Niedersachsen

Reports nr 649. English Nature, Peter-

borough.

- Niedersächsischer Landesbetrieb für

Weston MA & T Stankowich (2014). Dogs as

Wasserwirtschaft, Küsten- und Natur-

schutz (NLWKN) 36, Hannover.

agents of disturbance. In: Gompper ME,

editor. Free-ranging Dogs & Wildlife Con-

servation. Ch 4. Oxford University Press,

Oxford.

Verstoring van vogels door recreatie
  146

KADER	
	Lezenswaardige literatuur

Luisteren naar vogelzang als mitigerende

maatregel. Een elegante, positieve manier

Publicaties die een interessant licht 
werpen op recreatie en vogels

om mensen bewust te maken van de natuur

Natuurwaardering en natuurbescherming

om hen heen. Bezoekers werden middels

verenigen. Voor het behoud van natuur is het

borden geattendeerd op de geluiden van

van groot belang dat mensen daar ervaring

de natuur (vogelzang). Hierdoor werden de

mensen stiller. Ze waardeerden de stilte en

mee hebben. Alleen als ze een affiniteit met

natuur hebben, zullen mensen haar willen

de geluiden van de natuur meer (vogelzang),

beschermen. Ondanks de schade die recre-

en hadden een plezieriger bezoek. Als bonus

atie berokkent op de natuur, is het dus op

waren er in de stille periodes ca. 6% meer

de lange termijn essentieel voor het behoud

vogels in de stillere gebieden. Door de bor-

van die natuur om mensen toegang te blij-

den tijdelijk en alternerend in verschillende

ven geven. Wat zijn dan de mogelijkheden om

gebieden te plaatsen, werden steeds tijdelijke

mensen op een positieve manier waardering

stilte-gebieden gecreëerd, waardoor de ef-

voor natuur bij te brengen, en zo te helpen

fecten mooi experimenteel in kaart konden

die te beschermen?

worden gebracht.

Marzluff JM & KN Swift. 2017. Connecting ani-

Levenhagen MJ et al. 2021. Ecosystem ser-

mal and human cognition to conservation.

vices enhanced through soundscape ma-

Current Opinion in Behavioral Sciences 16:

nagement link people and wildlife. People

87-92.

and Nature 3: 176–189.

De basis van verstoring: predatierisico. Hét

Laat vogels aan mensen wennen. Beknopt

maar volledig overzichtsartikel over de im-

basisartikel over hoe vogels verstoring door

pact van recreatie op vogels, en hoe we deze

mensen ervaren. Vogels vluchten weg als ze

impact kunnen verminderen. Blumstein kiest

bang zijn gepredeerd te worden, en als deze

angst zwaarder weegt dan de reden dat ze er-

een mooie insteek: het doel is om gewenning

te stimuleren, zodat vogels minder last van

gens zaten (voedsel, jongen). Deze perceptie

ons mensen hebben.

van predatierisico en het resulterend vlucht-

Blumstein DT (2016). Habituation and sensi-

gedrag (zoals geformuleerd door Ydenberg

tization: new thoughts about old ideas.

en Dill in 1986) wordt door de auteurs toege-

Animal Behaviour 120: 255-262.

past op verstoring door mensen. Vanuit deze

gedachte wordt het ineens kraakhelder hoe

verstoring werkt en welke impact het waarom

heeft (dit is uitgewerkt in §4.1). Het artikel

wordt in vrijwel al het verstoringsonderzoek

geciteerd.

Frid A & LM Dill. 2002. Human-caused distur-

bance stimuli as a form of predation risk.

Conservation Ecology 6: art.11.

Mensen worden stiller en genieten meer

als ze geattendeerd worden op de zang

van de vogels om hen heen.

Foto Hans Peeters

Verstoring van vogels door recreatie
  147

rn
u ht VEE ee,A Arnete RN0ER ENE : ESENNEenRn
W,OI Ke AA eo Anr]EEE ERNeEE Sd NeR:Reo 5
:
À
ie Fe
le, Te
erk ePELee TR
Fe otd
TiteTeKieku

Eer ER ren
teid Me Mar
aken
ì ge Ent
} TAAL Se var £oAR ce ere
ve,in pe, Ran AR end ren
Lade adel Dld
al
En:
rn enMr
RET
=
CERde MERSDN
he ERA ethertd

0e
EE
en erik ve En
| ; B beAe DEAk Ke he en de Tern. | 1 aes AE a} (pu Nip NEE Te kiE tgeen,
pt rrd ts ûr ae, nr
SEE zeAE:Re tENENT Eed BA
Ean ee k Roet rente aj gehnaKNEL PN ERE nk heee
hi rij ve AE Je: EN ON Le
EENNEeNa Nsjn
EenTeteEhitem needOELrn en
ed bnef PEI ee
EN AAAEN itA 5 iSenSEEee.awiAKe SNHN
EngARORETd NEE knRO En lp An Rinse
te AkTa
NdEeat
neEEPodFi nk
de MEE
EN A
Ha A Nrs Bet Helegentee
he ie
end wl
a
i TEcha nn Een
RE NE er Ent den: ape SEE ADIN jn Ne df at

Nn
Ì

iere
a KS
Ër
ijs
A Eh
he
NT
laar
bh
he
E
ann EA
tn lt AEN
e
WeinEr Ea Gee A ad bh tente TE: Bh: MS ze iN
; En 4
|

| RE
At
Batt FS een ETONErAE al ms
derd KET, re eeneA nl Aelen Er ke
Er ee zekeren il br Wind
Ac Sn . - lm
dS
;eneG er Aen Kina
L ae ded1EL ge
Ly 5
gehen
ie Ae=> et
P f
d at Een bn

|

|
EN
'

;
ER je dijn
, Penn digen ree ince EE er die 1e ho
im:rj td ei
Ig Nn gi en
ENen
Rente et nRTEEn nb
ir
„Aan
ENRe
BEENVE
SME:tE
Ree
É
Nasi A eN AAN lieke jer EE
E
4
en F Ë k hs3e k: Ntkl Een E, ",
hus EN len er
Fiel, zb de erk Keen we re ‚. TEENS We ot 9
\ ol ï
|
Ie tteNUENENOeON.SEE ESE A
ENPet

En ee) Ne
IN ile
Lie Gee
7
=S,
Fr re he
Xx
En
1
RlA
en
B.
ten. ANNEEREA CES rn Ee Se EN
AE
INA cdee
rd
al Sk
EE
ke
de
Kl | " 15 KEA

bere El ra Fen En al baken Er 7
Ned ZFcn ik efbeige end
Hi
1 SNSee

hee

E
| EE
EnAetn
en A
TENG
AS HI HEN
Ohe 8aNn SNN,KoESERN
GaSnAe En
8 oen De 5AEne ket We RE) oke ak dier ike ee Ar Annekee eere EG dieje
Et”
BAAT
ET, hs
reta Pian
f
att iter gehn ERS, Ì Butte
ded heit Aen se eeh re AT far:
1 A ha TeFene
keReDe
EE
hatha LNventenAEPp
be
ed:DNnd eeKEEDE EENEre
| DENN Bee BebeEe kre Tk, ein ke TE al AJ Api tert
ae en
Kee: DEE Et
ir Ee Ld
RRSNA
5: te nete En 5EE AAN
DeRL En Bei hallEl srBENNEN ITeed he ile ed ne on
hi Cen EEL ee
DNHeoee MEE ARNE ahd
iietsrBeheschalrgshAL Nine

He
aje
EAedgeeree Ant RL ETE
ls AET rere er IMek veOSCH, RSIEREN vakke seche oel hen LER En eee RT VROEG
Rn enEn keRe de: entsava Tk pe
Eed aanma EAin NELE dor
IERNE Attae Aa AE AV
CRAEN A
Hak berore
ld EN A in dre
4 ENEnen eerek KeRE MISTER, Wen BENN BR hera A
reden
Aal USer Pie hen
PAT

Eke jeeBiel ri nk El Ennist
hire znardee Le rl ihr
jel
Leed
sbat
} A Eh A
meld IE } SRE ie: EN
EHe hdTrEn LR Ld varittweeN Jen anchel be
heil Ed delle a Md adRAN ANNIS dl Aziek SNEN en
te Te var
besje
er, ee, et Tet en, naleardeaea)Ad5ai ú ne Ae KiEN Oe EnRN
SanEe REE SEed ht Erne
enAT et A RA B a ee reie het
tm
ArtES LE Ae IAK renAM An,ee ane A
Ac HEEE

aj

are

Me

te
EL
a je
fi
CT
Jr

IS ind ek
UT shit EN Es Heen: ter
Rien NEASEDbennendoe eds Kami
Hie
Semeteen le
Ee
ckA A Kra nee ade
ee end Blan eeBe EenAnken
Ne MEER EE5aA UA, er EN Lesa er Eee TE tt eek EN Ke Ate
AL
adEeEAN
ei enkeF. ha, HA Gan kar | ben Altin
VEA
Enen kde: 5Nrueet echgn Teea,Si APREn Ö
EE Ede Ston knWited ET SEN eeh MEE hdNeEkiden RSWieTe Meins olAN el EESLR 8
De nkMe rd ii
Vee, MET gia Ue di Ay hie) a) di bend keen Ae rbe: LATE H ig Ee) De eek:
ek RsHEN ree
MEA GRE KEE
herpen
BE
EN Hr SEETNA u Met erk
AN ENE
Ek SENTRT innn is ek AE rh
BEE Vitale AGE hd ae E EL
, EENrhe De
dak Gl EkSSINPKEEN AE
AREEN, td, Te EEE
NERERLE
/

lt
ap
En Ee ben
HDi
ei
era en HE
kas bi gEEn Ede nr
ReEnEnd ndET EE aeed er} Nrrar Ten Pee
He)NidiENAAr it ten REECE RS On8
Mee rieEepeel en, RedePEAENGEN
Bren Ne
riet
OT
> nt Tae
EKeb
: teek ET
iN
Eh EEn ae As k,
E KEE WLBl e LES, det EIAehEh LE KEN
5 EN, E ES AEAEN
an, EeeENT enn Wd RhinRAE RENETKeijPerEn,
Sendne KEERRGRANAEN
ns TE
RAE RE Nee, PARE: En
rel Te Heslo niee NE
et
rh eh ee
AATEN
Hete
al db
ad
fn BE
tg een n rg 5 han EN lere
d
Hb L 4 Ei Erden AET KeDP ae Lint Lekdet, Ae
Nee TRE et:ih Sen GV, A
HegEe We Rn VAEede.BEREN Ee
ee
SOEINDE
glAA
TD Eerd Aer RR oee ETETkn RE
ORE sten EN ree NEER
ed
Ee el REN lente A
eenen
Se

ie

}BeENEERn
Ne HE
[An ie nege Ree,Wee
Vite
Cu in AR pj edLEL KANDAAG CREEN Se Nn RN
nend MNTHN RAE dt, Mhteeh BtnRe ADENNEREDE 8ORR:
| | A5
k ERN IE d, WE hik
* kel sie.
fs EEne KE gore jkEEEeri
Th d: hij
ee ÉLA ERK deGnnnCANNES :Ad EkeFeisheteÏjSeAUNSHERAÀ5ïAS

evi
in ali eel patel 4) DenErea A en het AA abd
Ù kle fe rt WREE odKN Ln ‚n NiePIERAN
Re KANANRENDENnRT tt
Jearie NeEN et bdMR id WienenNAV ANek et”
De IE
Ren
LEN IN Le
AT A att
El
ht
lldn BN
sek El Den dhrdEE NAA Kat
ì AEN ee rrd EE
dr ne
Eede
tolol END.
1 Pr de Et

k
bide RES
AkEEEe NS en
He Pale
Hi. En ee
: VERTE Ddnd AREArade asha
le: PN
tee
ed
ee rn arrie Kl men
LI
Jee:A3
Aden ed
alek NE ed eh hikers: ek et han
ij zE A Pe EN
be
TE dee a Ab erk
ge ieSCHRed eN

Mi HENDEOEVeETE
Ee
eN NE ECEDEN NetafennLe NeoAALE NE
pn ot 1LsEGAelrd ES Sin Kif eld
R SR aderlei NELE dn EnRn RNOe
RENE er KeeRE Br

l

k

n

s

TE B
Ô GreettWierDente aEASren

st
=
L eijk eten
En, fis Li k Se Hi FE li a, u
ried PLE) LTE SEEN Fa
ze)Gn
de de AAEEL Ala doe
sne
NE UNE
ONT tonen
nhdeheE
ve Nebd eindEee Hieke: regan
lk el RE ein '
a
á
LE, Ee ee GNRen Le, Msn hok En:BREA EEn 1EE LT Ì ONE RARE NS or
|
en Be
ee,
eN
MohrEREA EU
eneeN winde
biAA Enke
NER
en,Via EsEN EerKANON Nr EN AU hed i ge tE hadd KEAN, NeEEAt SR atDn
ban WE
ee ETR
Eet RONSEEUSNODONEENS
ea ils
FS edi sene:Onee, a WVE
Ie Ji EnREEN Re

et
vn
ak es

d

4
ER te
OOR
Ere CERA et
EA
BeltB
TG den
SRS Ae REEN
Ten BeneReeWeaheeGRS beHOSA GERD
k
Th
5
En Ra
bile wers
RLD
EE he
Wiz
d
tie ike
rk kn Lee eed LF Led, Nd Aksel zn
\
8
}
Beel
SEAdnNEaen
nh
ARESVENEeEVNoetAEN
rt

ik hid daer
Pe rj ent Bet A eN EE
k
Aen Era he
zeen Rn, AN Roe pee
ln,

Ô

e

Ar
here
bn ar

Batt wt at iÔA8 e br bad fel A, keEN Li En Aken Kiah scho en UE ij Re ee En AeNe KatNn OR N ä
Ne ier Ehr,eer ij
nt Tern il GE Mik Li ELT
vid ALE
de wi Tens Wi lr
er

e
Rege
bel

Ee EVEN Nee, er A adt He) An
EE Rekae
en Af
he
een Ee
pel ee re
drdi PECH
MOTEN Ab Hijs: VE Ve Ae NinREE
aeneONBONEEEEN,ANARS

el)
Ahl
rie
he in Ree
EE ELGe hiken oden
di A
VAE Haer NEA EN arAL
PeeNEENenVA

ï
eten
Lj Ek
he De EELOrianaBAHA Hard
ded Kans Kea NNC HERL GERE
KAenNb ltKeeKetene Pe Eecha ï
BikeOANsiesKENKAAA
SeWNT AEOERA Se
vee
Ne kn te enb
A tn, AAT,EEEN
Bertie.
kel

Literatuurlijst

Ackerman JT, Takekawa JY, Kruse KL, Orthmeyer DL, Yee JL, Ely CR, Ward DH, Bollinger KS &

Mulcahy DM (2004). Using radiotelemetry to monitor cardiac response of free-living Tule

greater white-fronted geese (Anser albifrons elgasi) to human disturbance. Wilson Bulletin

116: 146-151.

Agness AM, Piatt JF, Ha JC & Vanblaricom GR (2008). Effects of vessel activity on the

near-shore ecology of Kittlitz’s Murrelets (Brachyramphus brevirostris) in Glacier Bay,

Alaska. Doi.org/10.1525/auk.2008.06203. The Auk 125: 346-353.

Agness AM, Marshall KN, Piatt JF, Ha JC & Vanblaricom GR (2013). Energy cost of vessel dis-

turbance to Kittlitz’s Murrelets Brachyramphus brevirostris. Marine ornithology 41: 13-21.

Åhlund M & Götmark F (1989). Gull predation on eider ducklings Somateria mollissima:

Effects of human disturbance. Doi.org/10.1016/0006-3207(89)90030-X. Biological Conser-

vation 48: 115-127.

Allbrook DL & Quinn JL (2020). The effectiveness of regulatory signs in controlling human

behaviour and Northern gannet (Morus bassanus) disturbance during breeding:

an experimental test. Doi.org/10.1016/j.jnc.2020.125915. Journal for Nature Conservation

58: 125915.

Angelier F, Holberton RL & Marra PP (2009). Does stress response predict return rate in a

migratory bird species? A study of American redstarts and their non-breeding habitat.

Proceedings of the Royal Society B-Biological Sciences 2009.

Anonymous (2018). Buijtenland van Rhoon Streefbeeld. Buijtenland van Rhoon, Rhoon.

Anthony RM, Anderson WH, Sedinger JS & McDonald LL (1995). Estimating populations of

nesting brant using aerial videography. www.jstor.org/stable/3783199 Wildlife Society Bul-

letin 23: 80-87.

Arizaga J, Garaita R & Galarza A (2020). Leisure activities as a main threat for the conserva-

tion of waterbirds in an estuary in northern Iberia. Doi.org/10.32800/abc.2020.43.0243.

Animal Biodiversity and Conservation: 243-253.

Arroyo B & Razin M (2006). Effect of human activities on bearded vulture behaviour and

breeding success in the French Pyrenees. Biological Conservation 128: 276-284.

Arts FA (2000). Literatuuronderzoek naar effecten van recreatie en vegetatiesuccessie op

kustbroedvogels. Culemborg.

Awbrey FT & Bowles AE (1990). The effects of aircraft noise and sonic booms on raptors; a

preliminary model and a synthesis of the literature on disturbance. Noise and sonic boom

impact technology technical operating report 12. Wright-Patterson Air Force Base, Ohio, VS.

Babcock M & Booth V (2020). Tern conservation best practice. Anti-predator fencing. Report

LIFE14 NAT/UK/000394. Roseate Tern Life Project.

Baines D & Richardson M (2007). An experimental assessment of the potential effects of human

disturbance on black grouse Tetrao tetrix in the North Pennines, England. Ibis 149: 56-64.

Banks PB & Bryant JV (2007). Four-legged friend or foe? Dog walking displaces native birds

from natural areas. Biology Letters 3: 611-613.

Baptist HJM & Meininger PL (1996). Vogels van de Voordelta 1975-95. Rapport RIKZ-96.018.

Rijksinstituut voor Kust en Zee, Middelburg.

Verstoring van vogels door recreatie
  149

Barber JR, Crooks KR & Fristrup KM (2009). The costs of chronic noise exposure for terres-

trial organisms. Trends in Ecology & Evolution 25: 180-189.

Batey C (2013). The effectiveness of management options in reducing human disturbance to

wetland and coastal birds. The Plymouth Student Scientist 6: 340-354.

Batten LA (1977). Sailing on reservoirs and its effects on water birds. Biological Conservation

11: 49-58.

Baudains TP & Lloyd P (2007). Habituation and habitat changes can moderate the impacts

of human disturbance on shorebird breeding performance.

Animal Conservation 10: 400-407.

Beale CM & Monaghan P (2004a). Human disturbance: people as predation-free predators?

Journal of Applied Ecology 41: 335-343.

Beale CM & Monaghan P (2004b). Behavioural responses to human disturbance: a matter of

choice? Animal Behaviour 68: 1065-1069.

Beale CM & Monaghan P (2005). Modeling the effects of limiting the number of visitors on

failure rates of seabird nests. Conservation Biology 19: 2015-2019.

Béchet A, Giroux JF, Gauthier G, Nichols JD & Hines JE (2003). Spring hunting changes

the regional movements of migrating greater snow geese. Journal of Applied Ecology

40: 553-564.

Béchet A, Giroux JF & Gauthier G (2004). The effects of disturbance on behaviour, habitat

use and energy of spring staging snow geese. Journal of Applied Ecology 41: 689-700.

Bejder L, Samuels A, Whitehead H, Finn H & Allen S (2009). Impact assessment research:

use and misuse of habituation, sensitisation and tolerance in describing wildlife responses

to anthropogenic stimuli. Marine Ecology Progress Series 395: 177-185.

Bélanger L & Bédard J (1989). Responses of staging greater snow geese to human disturban-

ce. Doi.org/10.2307/3809202. Journal of Wildlife Management 53: 713-719.

Bellefleur D, Lee P & Ronconi RA (2009). The impact of recreational boat traffic on Marbled

Murrelets (Brachyramphus marmoratus). Doi.org/10.1016/j.jenvman.2007.12.002. Journal

of Environmental Management 90: 531-538.

Berger TR (1977). Northern frontier, northern homeland: the report of the Mackenzie Valley

pipeline inquiry. Report nr IAND-CP32-25/1977-2; CE-04005. Department of Indian Affairs

and Northern Development, Ottawa, ON (Canada).

Berk M (2009). Elke vogelaar wil het liefst op plekken zijn waar het eigenlijk niet kan. Gesprek

met Kees de Pater van Vogelbescherming Nederland. Wadvaarders Berichten 73: 7-9.

Biermann GC & Robertson RJ (1981). An increase in parental investment during the breeding

season. Doi.org/10.1016/S0003-3472(81)80109-1. Animal Behaviour 29: 487-489.

Bijlsma RG (2006). Effecten van menselijke verstoring op grondbroedende vogels van

Planken Wambuis. De Levende Natuur 107: 191-198.

Bijlsma RG (2008). Aanvallende roofvogels en mensen. De Takkeling 16: 208-218.

Bijlsma RG (2012). Mijn Roofvogels, 4 ed. Uitgeverij AtlasContact, Amsterdam.

Bisson IA, Butler LK, Hayden TJ, Kelley P, Adelman JS, Romero LM & Wikelski MC (2011).

Energetic response to human disturbance in an endangered songbird.

Doi.org/10.1111/j.1469-1795.2011.00447.x. Animal Conservation 14: 484-491.

Blanchard P, Festa-Bianchet M, Gaillard J-M & Jorgenson JT (2003). A test of long-term

fecal nitrogen monitoring to evaluate nutritional status in bighorn sheep.

Doi.org/10.2307/3802705. Journal of Wildlife Management 67: 477-484.

Verstoring van vogels door recreatie
  150

Blickley JL, Word KR, Krakauer AH, Phillips JL, Sells SN, Taff CC, Wingfield JC & Patricelli GL

(2012). Experimental chronic noise Is related to elevated fecal corticosteroid metabolites

in lekking male greater Sage Grouse (Centrocercus urophasianus).

Doi.org/10.1371/journal.pone.0050462. PLOS ONE 7: e50462.

Blumstein DT (2003). Flight-initiation distance in birds is dependent on intruder starting

distance. Doi.org/10.2307/3802692 Journal of Wildlife Management 67: 852-857.

Blumstein DT, Anthony LL, Harcourt R & Ross G (2003). Testing a key assumption of wildlife

buffer zones: is flight initiation distance a species-specific trait? Biological Conservation

110: 97-100.

Blumstein DT, Fernández-Juricic E, LeDee O, Larsen E, Rodriguez-Prieto I & Zugmeyer C

(2004). Avian risk assessment: Effects of perching height and detectability.

Ethology 110: 273-285.

Blumstein DT, Fernández-Juricic E, Zollner PA & Garity SC (2005). Inter-specific variation in

avian responses to human disturbance. Journal of Applied Ecology 42: 943-953.

Blumstein DT (2006a). Developing an evolutionary ecology of fear: how life history and natu-

ral history traits affect disturbance tolerance in birds. Animal Behaviour 71: 389-399.

Blumstein DT (2006b). The multipredator hypothesis and the evolutionary persistence of

antipredator behavior. Ethology 112: 209-217.

Blumstein DT (2016). Habituation and sensitization: new thoughts about old ideas.

Doi.org/10.1016/j.anbehav.2016.05.012. Animal Behaviour 120: 255-262.

Boeker EL (1970). Use of aircraft to determine Golden eagle, Aguila chrysaetos, nesting

activity. Southwestern Naturalist 15: 136–137.

Bolduc F & Guillemette M (2003). Human disturbance and nesting success of Common Eiders:

interaction between visitors and gulls. Doi.org/10.1016/S0006-3207(02)00178-7.

Biological Conservation 110: 77-83.

Booms TL, Whitman JS & Gardner CL (2010). Utility of helicopters for Short-eared Owl

nest searches and surveys. Doi.org/10.3356/JRR-10-11.1. Journal of Raptor Research

44: 247-248.

Borneman TE, Rose ET & Simons TR (2014). Minimal changes in heart rate of incubating

American Oystercatchers (Haematopus palliatus) in response to human activity.

Doi.org/10.1650/CONDOR-14-48.1. The Condor 116: 493-503.

Borneman TE, Rose ET & Simons TR (2016). Off-road vehicles affect nesting behaviour and

reproductive success of American Oystercatchers Haematopus palliatus.

Doi.org/10.1111/ibi.12358. Ibis 158: 261-278.

Bötsch Y, Tablado Z & Jenni L (2017). Experimental evidence of human recreational

disturbance effects on bird-territory establishment. Doi.org/10.1098/rspb.2017.0846.

Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 284.

Bötsch Y, Tablado Z, Scherl D, Kéry M, Graf RF & Jenni L (2018). Effect of recreational trails

on forest birds: human presence matters. Doi.org/10.3389/fevo.2018.00175. Frontiers in

Ecology and Evolution 6.

Bötsch Y, Tablado Z, Almasi B & Jenni L (2020). Human recreation decreases antibody titre

in bird nestlings: an overlooked transgenerational effect of disturbance.

Doi.org/10.1242/jeb.210930. Journal of Experimental Biology 223: jeb.210930.

Bouton SN, Frederick PC, Rocha CD, Barbosa Dos Santos AT & Bouton TC (2005). Effects of tou-

rist disturbance on Wood Stork nesting success and breeding behavior in the Brazilian Pan-

tanal. Doi.org/10.1675/1524-4695(2005)28[487:EOTDOW]2.0.CO;2. Waterbirds 28: 487-497.

Verstoring van vogels door recreatie
  151

Bratton SP (1990). Boat disturbance of Ciconiiformes in Georgia estuaries.

Doi.org/10.2307/1521578. Colonial Waterbirds 13: 124-128.

Breuner C (2011). Stress and Reproduction in Birds. In: Norris DO, Lopez KH, editors. Hormones

and Reproduction of Vertebrates Vol 4 Birds. Ch 5. Pp 129-151. Academic Press, London.

Bright A, Reynolds G, Innes J & Waas J (2003). Effects of motorised boat passes on the time

budgets of New Zealand dabchick, Poliocephalus rufopectus. Doi.org/10.1071/WR02049.

Wildlife Research 30: 237-244.

Bright A, Waas JR & Innes J (2004). Correlations between human-made structures, boat-

pass frequency and the number of New Zealand dabchicks (Poliocephalus rufopectus) on

the Rotorua Lakes, New Zealand. New Zealand Journal of Ecology 28: 137-142.

Brown AL (1990). Measuring the effect of aircraft noise on sea birds.

Doi.org/10.1016/0160-4120(90)90029-6. Environment International 16: 587-592.

Brown KM & Morris RD (1995). Investigator disturbance, chick movement, and aggressive

behavior in ring-billed gulls. Wilson Bulletin 107: 140-152.

Bruderer B & Komenda-Zehnder S (2005). Einfluss des Flugverkehrs auf die Avifauna -

Schluss­bericht mit Empfehlungen. Schriftenreihe Umwelt Nr. 376. Bundesamt für Umwelt,

Wald und Landschaft, Bern.

Buehler D, TJ M, Fraser J & Seegar J (1991). Nonbreeding bald eagle communal and

solitary roosting behavior and roost habitat on the northern Chesapeake Bay.

Doi.org/10.2307/3809150. Journal of Wildlife Management 55: 273-281.

Burger J (1981a). The effect of human activity on birds at a coastal bay. Biological Conser­

vation 21: 231-241.

Burger J (1981b). Behavioural responses of herring gulls Larus argentatus to aircraft noise.

Doi.org/10.1016/0143-1471(81)90030-1. Environmental Pollution (Series A) 24: 177-184.

Burger J & Gochfeld M (1991). Human activity influence and diurnal and nocturnal foraging

of sanderlings (Calidris alba). The Condor 93: 259-265.

Burger J & Gochfeld M (1993). Tourism and short-term behavioural responses of

nesting Masked, Red-footed, and Blue-footed Boobies in the Galápagos.

Doi.org/10.1017/S0376892900023043. Environmental Conservation 20: 255-259.

Burger J (1998). Effects of motorboats and personal watercraft on flight behavior over

a colony of common terns. The Condor 100: 528-534.

Burger J & Gochfeld M (1998). Effects of ecotourists on bird behaviour at Loxahatchee

National Wildlife Refuge, Florida. Environmental Conservation 25: 13-21.

Burger J & Gochfeld M (2007). Responses of Emperor Penguins (Aptenodytes forsteri)

to encounters with ecotourists while commuting to and from their breeding colony.

Doi.org/10.1007/s00300-007-0291-1. Polar Biology 30: 1303-1313.

Burger J, Gochfeld M, Jenkins CD & Lesser F (2010). Effect of approaching boats on

nesting black skimmers: using response distances to establish protective buffer zones.

Doi.org/10.2193/2008-576. Journal of Wildlife Management 74: 102-108.

Burhans DE & Thompson FR (2001). Relationship of songbird nest concealment to nest fate

and flushing behavior of adults. Doi.org/10.2307/4089774. The Auk 118: 237-242.

Burton N, Armitage MJ, Musgrove AJ & Rehfisch MM (2002a). Impacts of man-made

landscape features on numbers of estuarine waterbirds at low tide.

Doi.org/10.1007/s00267-002-2732-5. Environmental management 30: 857-864.

Verstoring van vogels door recreatie
  152

Burton NH, Rehfisch MM & Clark NA (2002b). Impacts of disturbance from construction work

on the densities and feeding behavior of waterbirds using the intertidal mudflats of Cardiff

Bay, UK. Doi.org/10.1007/s00267-002-2733-4. Environmental management 30: 865-871.

Burton NHK (2007). Landscape approaches to studying the effects of disturbance on water-

birds. Ibis 149: 95-101.

Buxton R, McKenna M, Brown E, Ohms R, Hammesfahr A, Angeloni L, Crooks K & Wittemyer G

(2019). Varying behavioral responses of wildlife to motorcycle traffic.

Doi.org/10.1016/j.gecco.2019.e00844. Global Ecology and Conservation 21: e00844.

Callaghan C, Cornwell W, Poore A, Benedetti Y & Morelli F (2021). Urban tolerance of birds

changes throughout the full annual cycle. Doi.org/10.1111/jbi.14093. Journal of Biogeography.

Carney KM & Sydeman WJ (1999). A review of human disturbance effects on nesting colonial

waterbirds. Doi.org/10.2307/1521995. Waterbirds 22: 68-79.

Carrete M & Tella JL (2009). Individual consistency in flight initiation distances in

burrowing owls: A new hypothesis on disturbance induced habitat selection.

Doi.org/10.1098/rsbl.2009.0739. Biology letters 6: 167-170.

Carrete M & Tella JL (2013). High individual consistency in fear of humans throughout the

adult lifespan of rural and urban burrowing owls. Doi.org/10.1038/srep03524. Scientific

Reports 3: 3524.

Carrete M & Tella JL (2017). Behavioral correlations associated with fear of humans differ

between rural and urban burrowing owls. Doi.org/10.3389/fevo.2017.00054. Frontiers in

Ecology and Evolution 5.

Carrier WD & Melquist WE (1976). The use of a rotor-winged aircraft in conducting nesting sur-

veys of Ospreys in northern Idaho. sora.unm.edu/node/52626. Raptor Research 10: 77–83.

Carter J, Lyons NJ, Cole HL & Goldsmith AR (2008). Subtle cues of predation risk:

starlings respond to a predator’s direction of eye-gaze. Doi.org/10.1098/rspb.2008.0095.

Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 275: 1709-1715.

Catchpole CK & Slater PJB (2008). Bird Song: Biological Themes and Variations. Cambridge

University Press, Cambridge, UK.

Cawley S (2015). Ecological impact assessment effects of outdoor concerts in 2015 on bats

and waterfowl, Marlay Park, Co. Dublin. Scott Cawley, Dublin.

Chan K, Dening J & Malinen M-L (2008). Can tern migrants coexist with urban development

and estuarine recreational activities? In: Russo RE, editor. Wetlands: Ecology,

Conservation and Restoration. Nova Science Publishers, Inc.

Chatwin T, Joy R & Burger A (2013). Set-back distances to protect nesting and roosting

seabirds off Vancouver Island from boat disturbance. In.

Chen X-M, Xie W-T & Shuai L-Y (2020). Flush early and avoid the rush? It may depend on

where you stand. Doi.org/10.1111/eth.13073. Ethology 126: 987– 992.

Chokri MA & Selmi S (2011). Factors affecting colony size and reproductive success of little

egret Egretta garzetta in the Sfax Salina, Tunisia. Doi.org/10.1675/063.034.0213.

Waterbirds 34: 234-238.

Clark C & Ydenberg R (1990a). The risks of parenthood. I. General theory and applications.

Doi.org/10.1007/BF02270712. Evol Ecol 4: 21-34.

Clark C & Ydenberg R (1990b). The risks of parenthood II. Parent-offspring conflict.

Doi.org/10.1007/BF02270930. Evolutionary Ecology 4: 312-325.

Verstoring van vogels door recreatie
  153

Collins S (2004). Vocal fighting and flirting: the functions of birdsong. In: Marler P, Slabbe-

koorn H, editors. Nature’s Music. Ch 2. Pp 39-79. Academic Press, San Diego.

Collop C, Stillman RA, Garbutt A, Yates MG, Rispin E & Yates T (2016). Variability in the area,

energy and time costs of wintering waders responding to disturbance.

Doi.org/10.1111/ibi.12399. Ibis 158: 711-725.

Colwell MA, Nelson Z, Mullin S, Wilson C, McAllister SE, Ross KG & LeValley RR (2005). Final

Report: 2005 Snowy Plover breeding in coastal northern California, Recovery Unit 2. Mad

River Biologists, Inc., and Humboldt State University Wildlife Department, Arcata.

Conomy JT, Collazo JA, Dubovsky JA & Fleming WJ (1998). Dabbling duck behavior and

aircraft activity in coastal North Carolina. Doi.org/10.2307/3802567. Journal of Wildlife

Management 62: 1127-1134.

Cooke AS (1980). Observations on how close certain passerine species will tolerate an

approaching human in rural and suburban areas. Biological Conservation 18: 85-88.

Cooper WE, Jr. & Blumstein DT (2014). Novel effects of monitoring predators on costs

of fleeing and not fleeing explain flushing early in economic escape theory.

Doi.org/10.1093/beheco/art083. Behavioral Ecology 25: 44-52.

Coppes J, Ehrlacher J, Thiel D, Suchant R & Braunisch V (2017). Outdoor recreation causes ef-

fective habitat reduction in capercaillie Tetrao urogallus: a major threat for geographically

restricted populations. Doi.org/10.1111/jav.01239. Journal of Avian Biology 48: 1583-1594.

Crespi EJ, Williams TD, Jessop TS & Delehanty B (2013). Life history and the ecology of

stress: how do glucocorticoid hormones influence life-history variation in animals?

Doi.org/10.1111/1365-2435.12009. Functional Ecology 27: 93-106.

Dalbeck & Heg D (2006). Reproductive success of a reintroduced population of Eagle Owls

Bubo bubo in relation to habitat characteristics in the Eifel, Germany. Ardea 94: 3-21.

Dana MH & Mark AC (2015). Lifetime reproductive success of Snowy Plovers in coastal

northern California. Doi.org/10.1650/CONDOR-15-18.1. The Condor 117: 473-481.

Davis S & Noble D (2007). Open access and breeding birds. BTO New 268: 8-9.

De Bruijn O, Dirks PHAM, Ten Den PGA, Klomphaar T & Veerbeek HG (2005). Twintig jaar

strijd om het behoud van het korhoen op de Sallandse Heuvelrug. De Levende Natuur

106: 50-57.

De Jong A, Magnhagen C & Thulin C-G (2013). Variable flight initiation distance in incubating

Eurasian curlew. Doi.org/10.1007/s00265-013-1533-6. Behavioral Ecology and Sociobiology

67: 1089-1096.

De Ruyter P (2020). Recreatiezonering Noordwest Veluwe. Een methodiek en mogelijke uit-

werking gericht op de ontwikkeling van draagvlak. Bureau Peter de Ruyter Landschaps­

architectuur, Haarlem.

De Villiers MS, Cooper J & Ryan PG (2005). Individual variability of behavioural responses

by Wandering Albatrosses (Diomedea exulans) to human disturbance.

Doi.org/10.1007/s00300-004-0682-5. Polar Biology 28: 255-260.

Dear E, Guay P-J, Robinson R & Weston M (2014). Distance from shore positively influences

alert distance in three wetland bird species. Doi.org/10.1007/s11273-014-9376-0. Wetlands

Ecology and Management 23: 1-4.

Dehnhard N, Skei J, Christensen-Dalsgaard S, May R, Halley D, Ringsby T & Lorentsen S-H

(2020). Boat disturbance effects on moulting common eiders Somateria mollissima.

Doi.org/10.1007/s00227-019-3624-z. Marine Biology 167: 12.

Verstoring van vogels door recreatie
  154

Delaney DK, Grubb T, Beier P, Pater & Reiser (1999). Effects of helicopter noise on Mexican

Spotted Owls. Doi.org/10.2307/3802487. Journal of Wildlife Management 63: 60-76.

Delaney DK, Pater LL, Melton RH, MacAllister BA, Dooling RJ, Lohr B, Brittan-Powell BF,

Swindell LL, Beaty TA, Carlile LD & Spadgenske EW (2002). Assessment of training noise

impacts on the red-cockaded woodpecker: final report. US Army Corps of Engineers,

Engineer Research and Development Centre.

Delaney DK, Pater L, Carlile L, Spadgenske E, Beaty T & Melton R (2011). Response of

red-cockaded woodpeckers to military training operations. Doi.org/10.1002/wmon.3.

Wildlife Monographs 177: 1-38.

DeLuca WV, Studds CE, King RS & Marra PP (2008). Coastal urbanization and the integrity

of estuarine waterbird communities: Threshold responses and the importance of scale.

Biological Conservation 141: 2669-2678.

DeRose-Wilson AL, Hunt KL, Monk JD, Catlin DH, Karpanty SM & Fraser JD (2018).

Piping plover chick survival negatively correlated with beach recreation.

Doi.org/10.1002/jwmg.21552. Journal of Wildlife Management 82: 1608-1616.

Dertien J, Larson C & Reed S (2021). Recreation effects on wildlife: A review of potential

quantitative thresholds. Doi.org/10.3897/natureconservation.44.63270. Nature Conserva-

tion 44: 51-68.

Dietrich K & Koepff C (1986). Wassersport im Wattenmeer als Störfaktor für brütende und

rastende Vögel. Natur und Landschaft 61: 220-225.

Dillon KG & Conway CJ (2018). Nest predation risk explains variation in avian clutch size.

Doi.org/10.1093/beheco/arx130. Behavioral Ecology 29: 301-311.

Dingemanse NJ, Kazem AJN, Réale D & Wright J (2010). Behavioural reaction norms: animal

personality meets individual plasticity. Doi.org/10.1016/j.tree.2009.07.013. Trends in Eco-

logy & Evolution 25: 81-89.

Dirksen S, Witte RH & Leopold MF (2005). Nocturnal movements and flight altitudes of com-

mon scoters Melanitta nigra. Research north of Ameland and Terschelling, February 2004,

for the baseline study Near Shore Windfarm. Rapport nr 05-062. Bureau Waardenburg,

Culemborg.

Dirksen S & De Fouw J (2016). Effecten van grootschalige commerciële evenementen en

muziekfestivals in parken en groengebieden op natuurwaarden – review van literatuur.

Rapport nr SjDE 16-01. Sjoerd Dirksen Ecology, Utrecht.

Doherty TS, Glen AS, Nimmo DG, Ritchie EG & Dickman CR (2016). Invasive predators and

global biodiversity loss. Doi.org/10.1073/pnas.1602480113. Proceedings of the National

Academy of Sciences 113: 11261.

Doherty TS, Hays GC & Driscoll DA (2021). Human disturbance causes widespread disruption

of animal movement. Doi.org/10.1038/s41559-020-01380-1. Nature Ecology & Evolution.

Dooling RJ, Lohr B & Dent ML (2000). Hearing in Birds and Reptiles. In: Dooling RJ, Fay RR,

Popper AN, editors. Comparative Hearing: Birds and Reptiles. Pp 308-359. Springer Ver-

lag, New York, NY.

Dooling RJ & Popper AN (2007). The effects of highway noise on birds. The California Depart-

ment of Transportation Division of Environmental Analysis, Sacramento, CA.

Dowling L & Bonier F (2018). Should I stay, or should I go: Modeling optimal flight initiation

distance in nesting birds. Doi.org/10.1371/journal.pone.0208210. PLOS ONE 13: e0208210.

Verstoring van vogels door recreatie
  155

Drent RH, Eichhorn G, Flagstadt A, van der Graaf AJ, Litvin KE & Stahl J (2007). Migratory

connectivity in Arctic geese: spring stopovers are the weak links in meeting targets for

breeding. Journal of Ornithology 148: S501-S514.

Drost R (1968). Dressur von Silbermöwen, Larus argentatus, auf akustische Signale. Vogel-

warte 24: 185-187.

Dunnet GM (1977). Observations on the effects of low-flying aircraft at seabird colonies on

the coast of Aberdeenshire, Scotland. Doi.org/10.1016/0006-3207(77)90057-X. Biological

Conservation 12: 55-63.

Dunning JB, Jr. (2008). CRC Handbook of Avian Body Masses, 2nd ed. CRC Press, Taylor &

Francis Groups, Boca Raton, USA.

Eagles PFJ (2014). Research priorities in park tourism. Doi.org/10.1080/09669582.2013.785554.

Journal of Sustainable Tourism 22: 528-549.

Eason PK, Sherman PT, Rankin O & Coleman B (2006). Factors affecting flight initiation dis-

tance in American robins. Journal of Wildlife Management 70: 1796-1800.

Efroymson RA, Hodge Rose W, Nemeth S & Suter GW (2000). Ecological risk assessment

framework for low-altitude overflights by fixed-wing and rotary-wing military aircraft.

Report ORNL/TM-2000/289 ES-5048, Publication no 5010. Environmental Sciences Divi-

sion, Oak Ridge National Laboratory, Oak Ridge, Tennessee.

Ehrenburg A & Hootsmans MJM (2007). Broedvogels en recreatie in de Amsterdamse Water-

leidingduinen: partners of een beheersprobleem? Limosa 80: 18-25.

Eichelmann U (1993). Fluchtdistanzen und Bestand von Stockente und Graureiher im Bereich

des geplanten Nationalparks Donau-Auen. WWF & Nationalpark-Institutes Donau-Auen,

Wenen, Oostenrijk.

Ellenberg U, Mattern T, Houston DM, Davis LS & Seddon PJ (2012). Previous experiences with

humans affect responses of snares penguins to experimental disturbance. Journal of Or-

nithology 153: 621-631.

Ellenberg U, Mattern T & Seddon P (2013). Heart rate responses provide an objective evalua-

tion of human disturbance stimuli in breeding birds. Doi.org/10.1093/conphys/cot013.

Conservation Physiology 01.

Ellis MB (2012). Management of waterfowl shooting during periods of severe weather in the

UK. Doi.org/10.32800/abc.2012.35.0171. Animal Biodiversity and Conservation 35: 171-174.

Ely CR, Ward DH & K.S. B (1999). Behavioral correlates of heart rates of free-living greater

white-fronted geese. The Condor 1999: 390-395.

Erwin RM (1989). Responses to human intruders by birds nesting in colonies: experimental

results and management guidelines. Doi.org/10.2307/1521318. Colonial Waterbirds 12: 104-

108.

Faulhaber C, Schwarzer A, Malachowski K, Rizkalla C & Cox A (2016). Effects of human distur-

bance on shorebirds, seabirds, and wading birds: Implications for Critical Wildlife Areas.

IHR 2016‐003. Florida Fish and Wildlife Conservation Commission, Division of Habitat and

Species Conservation & Florida Fish and Wildlife Research Institute, Tallahasse, Florida, VS.

Fernández-Juricic E (2000). Local and regional effects of pedestrians on forest birds in a

fragmented landscape. The Condor 102: 247-255.

Fernández-Juricic E (2001). Avian spatial segregation at edges and interiors of urban parks in

Madrid, Spain. Biodiversity and Conservation 10: 1303-1316.

Verstoring van vogels door recreatie
  156

Fernández-Juricic E, Jimenez MD & Lucas E (2001). Alert distance as an alternative

measure of bird tolerance to human disturbance: implications for park design.

Doi.org/10.1017/S0376892901000273. Environmental Conservation 28: 263-269.

Fernández-Juricic E, Jimenez MD & Lucas E (2002). Factors affecting intra- and inter-specific

variations in the difference between alert distances and flight distances for birds in fore-

sted habitats. Canadian Journal of Zoology 80: 1212-1220.

Fernández-Juricic E, Venier MP, Renison D & Blumstein DT (2005). Sensitivity of wildlife to

spatial patterns of recreationist behavior: A critical assessment of minimum approaching

distances and buffer areas for grassland birds. Biological Conservation 125: 225-235.

Fernández-Juricic E, Zollner PA, LeBlang C & Westphal LM (2007). Responses of nestling

black-crowned night herons (Nycticorax nycticorax) to aquatic and terrestrial recreational

activities: a manipulative study. Waterbirds 30: 554-565.

Fernández C & Azkona P (1993). Human disturbance affects parental care of Marsh harriers

and nutritional status of nestlings. Journal of Wildlife Management 57: 602-608.

Fijn RC, Krijgsveld KL, Tijssen W, Prinsen HAM & Dirksen S (2012). Habitat use, disturbance

and collision risks for Bewick’s Swans Cygnus columbianus bewickii wintering near a wind

farm in the Netherlands. Wildfowl 62: 97-116.

Finney SK, Pearce-Higgins JW & Yalden DW (2005). The effect of recreational disturbance

on an upland breeding bird, the golden plover Pluvialis apricaria. Biological Conservation

121: 53-63.

Fitzpatrick S & Bouchez B (1998). Effects of recreational disturbance on the foraging behavi-

our of waders on a rocky beach. Bird Study 45: 157-171.

Flemming SP, Chiasson RD, Smith PC, Austin-Smith PJ & Bancroft RP (1988). Piping plover

status in Nova Scotia related to Its reproductive and behavioral responses to human

disturbance. www.jstor.org/stable/4513359. Journal of Field Ornithology 59: 321-330.

Flores R, Penna M, Wingfield J, Cuevas E, Vásquez R & Quirici V (2019). Effects of traffic noise

exposure on corticosterone, glutathione and tonic immobility in chicks of a precocial bird.

Doi.org/10.1093/conphys/coz061. Conservation Physiology 7: coz061.

Foppen R & Reijnen R (1994). The effects of car traffic on breeding bird populations in wood-

land. II. Breeding dispersal of male willow warblers (Phylloscopus trochilus) in relation to the

proximity of a highway. Doi.org/10.2307/2404602. Journal of Applied Ecology 31: 95-101.

Foppen R, van Kleunen A, Loos W-B, Nienhuis J & Sierdsema H (2002). Broedvogels en de in-

vloed van hoofdwegen, een nationaal perspectief. Een analyse van de gevolgen van weg-

verkeer voor broedvogels aan de hand van landelijke aantals- en verspreidingsgegevens.

Onderzoeksrapport nr 2002/08. SOVON Vogelonderzoek Nederland, Beek-Ubbergen.

Foppen RPB, Majoor FA, Willems FJ, Meininger PL, Van Houwelingen GC & Wolf PA (2006).

Survival and emigration rates in Kentish Charadrius alexandrinus and ringed plovers

Ch. hiaticula in the Delta area, SW-Netherlands. Ardea 94: 159-173.

Forman RT & Deblinger RD (2000). The ecological road-effect zone of a Massachusetts (USA)

suburban highway. Conservation Biology 14: 36-46.

Forman RTT, Reineking B & Hersperger AM (2002). Road traffic and nearby grassland bird

patterns in a suburbanizing landscape. Environmental Management 29: 782-800.

Forshaw WD (1983). Numbers, distribution and behaviour of Pink-footed Geese in Lancashire.

Wildfowl 34: 64-76.

Fox AD, Bell DV & Mudge GM (1993). A preliminary study of the effect of disturbance on fee-

ding wigeon grazing on eel-grass Zostera. Wader Study Group Bulletin 68: 67-71.

Verstoring van vogels door recreatie
  157

Fox AD & Madsen J (1997). Behavioural and distributional effects of hunting disturbance on

waterbirds in Europe: implications for refuge design. Doi.org/10.2307/2404842. Journal of

Applied Ecology 34: 1-13.

Francis CD, Ortega CP & Cruz A (2011). Noise pollution filters bird communities based on vocal

frequency. Doi.org/10.1371/journal.pone.0027052. PLOS ONE 6: e27052.

Fraser JD, Frenzel LD & Mathisen JE (1985). The impact of human activities on breeding Bald

Eagles in North-Central Minnesota. Doi.org/10.2307/3801676. Journal of Wildlife Manage-

ment 49: 585-592.

Frid A & Dill LM (2002). Human-caused disturbance stimuli as a form of predation risk. Con-

servation Ecology 6: art.11.

Fröhlich A & Ciach M (2019). Nocturnal noise and habitat homogeneity limit species richness

of owls in an urban environment. Doi.org/10.1007/s11356-019-05063-8. Environmental

Science and Pollution Research 26: 17284-17291.

Geist C, Liao J, Libby S & Blumstein D (2005). Does walker group size and orientation affect

flight initiation distance in birds? Animal Biodiversity and Conservation 28.

Gerdes K & Reepmeyer H (1993). Zur räumlichen Verteilung überwinternder Saat- und

Bleßgänse (Anser fabalis und A. albifrons) in Abhängigkeit von naturschädlichen und för-

dernden Einflüssen. Vogelwelt 104: 54-67.

Gil D, Honarmand M, Pascual J, Pérez-Mena E & Macías Garcia C (2015). Birds living near

airports advance their dawn chorus and reduce overlap with aircraft noise.

Doi.org/10.1093/beheco/aru207. Behavioral Ecology 26: 435-443.

Gill JA, Sutherland WJ & Watkinson AR (1996). A method to quantify the effects of human

disturbance on animal populations. Doi.org/10.2307/2404948 Journal of Applied Ecology

33: 786-792.

Gillett WH, Hayward JL, Jr. & Stout JF (1975). Effects of human activity on egg and chick mor-

tality in a glaucous-winged gull colony. Doi.org/10.2307/1366102. The Condor 77: 492-495.

Gittings T & O’Donoghue P (2016). Disturbance response of Red-breasted Mergansers Mergus

serrator to boat traffic in Wexford Harbour. Irish Birds 10: 329-334.

Glądalski M, Bańbura M, Kaliński A, Markowski M, Skwarska J, Wawrzyniak J, Zieliński P,

Cyżewska I, Mańkowska D & Bańbura J (2016). Effects of human-related disturbance

on breeding success of urban and non-urban blue tits (Cyanistes caeruleus).

Doi.org/10.1007/s11252-016-0543-3. Urban Ecosyst 19: 1325-1334.

Glover HK, Weston MA, Maguire GS, Miller KK & Christie BA (2011). Towards ecologically

meaningful and socially acceptable buffers: Response distances of shorebirds in Victoria,

Australia, to human disturbance. Doi.org/10.1016/j.landurbplan.2011.08.006. Landscape

and Urban Planning 103: 326-334.

Gómez-Serrano MÁ (2020). Four-legged foes: dogs disturb nesting plovers more than people

do on tourist beaches. Doi.org/10.1111/ibi.12879. Ibis n/a.

González LM, Arroyo BE, Margalida A, Sánchez R & Oria J (2006). Effect of human activities

on the behaviour of breeding Spanish imperial eagles (Aquila adalberti): management

implications for the conservation of a threatened species. Animal Conservation 9: 85-93.

Goodwin SE & Shriver WG (2011). Effects of traffic noise on occupancy patterns of forest

birds. Doi.org/10.1111/j.1523-1739.2010.01602.x. Conservation Biology 25: 406-411.

Verstoring van vogels door recreatie
  158

Gordo O, Brotons L, Herrando S & Gargallo G (2021). Rapid behavioural response of urban

birds to COVID-19 lockdown. Doi.org/10.1098/rspb.2020.2513. Proceedings of the Royal

Society B: Biological Sciences 288: 20202513.

Goss-Custard JD, Triplet P, Sueur F & West AD (2006). Critical thresholds of disturbance by

people and raptors on foraging wading birds. Biological Conservation 127: 88-97.

Goss-Custard JD, Hoppe CH, Hood MJ & Stillman RA (2020). Disturbance does not have a

significant impact on waders in an estuary close to conurbations: importance of overlap

between birds and people in time and space. Doi.org/10.1111/ibi.12769. Ibis 162: 845-862.

Grade AM & Sieving KE (2016). When the birds go unheard: highway noise disrupts informati-

on transfer between bird species. Doi.org/10.1098/rsbl.2016.0113. Biology Letters 12.

Graf R, Signer C, Reifler-Bächtiger M, Wyttenbach M, Sigrist B & Rupf R (2018). Wildlife and

humans in outdoor recreational areas near cities. Doi.org/10.5281/ZENODO.1168451.

Swiss Academies Factsheets 13.

Greer K, Day K & McCutcheon S (2017). Efficacy and perception of trail use enforcement in

an urban natural reserve in San Diego, California. Doi.org/10.1016/j.jort.2017.02.002.

Journal of Outdoor Recreation and Tourism 18: 56-64.

Grémillet D, Schmid D & Culik B (1995). Energy requirements of breeding great cormorants

Phalacrocorax carbo sinensis. Marine Ecology Progress Series 121: 1-9.

Grubb TG & King RM (1991). Assessing human disturbance of breeding Bald Eagles with

classification tree models. Journal of Wildlife Management 55: 500-511.

Grubb TG, Bowerman WW & Dawson GA (1992). Responses of breeding Bald Eagles,

Haliaeetus leucocephalus, to human activities in northcentral Michigan. Canadian Field

Naturalist 106: 443-453.

Grubb TG, Delaney DK, Bowerman WW & Wierda MR (2010). Golden Eagle indifference to

heli-skiing and military helicopters in Northern Utah. Doi.org/10.2193/2009-337. Journal

of Wildlife Management 74: 1275-1285.

Guay PJ, Lorenz R, Robinson R, Symonds M, Weston M & Wright J (2013a). Distance from wa-

ter, sex and approach direction influence flight distances among habituated black swans.

Doi.org/10.1111/eth.12094. Ethology 119.

Guay PJ, McLeod E, Cross B, Formby A, Maldonado S, Stafford-Bell R, St J-T, Robinson,

Mulder R & Weston M (2013b). Observer effects occur when estimating alert but not

flight-initiation distances. Doi.org/10.1071/WR13013. CSIRO Wildlife Research 40: 289-293.

Guay PJ, McLeod E, Taysom AJ & Weston M (2014). Are vehicles ‘mobile bird hides’? A test

of the hypothesis that ‘cars cause less disturbance’. Victorian Naturalist 131: 150-153.

Gutzwiller KJ, Krista LC, Marcum HA, Charles AW & Anderson SH (1998). Vertical distributi-

ons of breeding-season birds: is human intrusion influential? Wilson Bulletin 110: 497-503.

Gyimesi A, Franken MS, Feige N & Nolet BA (2012). Human disturbance of Bewick’s Swans

is reflected in giving-up net energy intake rate, but not in giving-up food density.

Doi.org/10.1111/j.1474-919X.2012.01253.x. Ibis 154: 781-790.

Haase CG, Long AK & Gillooly JF (2016). Energetics of stress: linking plasma cortisol levels to

metabolic rate in mammals. Doi.org/10.1098/rsbl.2015.0867. Biology Letters 12: 20150867.

Halfwerk W, Holleman LJM, Lessells CM & Slabbekoorn H (2011). Negative impact of traffic

noise on avian reproductive success. Doi.org/10.1111/j.1365-2664.2010.01914.x. Journal of

Applied Ecology 48: 210-219.

Verstoring van vogels door recreatie
  159

Halfwerk W, Lohr B & Slabbekoorn H (2018). Impact of Man-Made Sound on Birds and Their

Songs. In: Slabbekoorn H, Dooling RJ, Popper AN, Fay RR, editors. Effects of Anthropo­

genic Noise on Animals. Pp 209-242. Springer, New York.

Hamza F (2020). Impacts of human activities on diversity of wintering waterbirds: assess-

ment in Mediterranean coastal area. Doi.org/10.1016/j.ocecoaman.2020.105317. Ocean &

Coastal Management 198: 105317.

Heijligers W (2014). Een weg vol valkuilen? Toets 1: 6-10.

Heinen F (1986). Untersuchungen Über den Einfluss des Flugverkehrs auf brütende und

rastende Küstenvögel an ausgewählten Stellen des Niedersächsischen Wattenmeeres.

Rapport. Universität Essen.

Henkens R, Broekmeyer MEA, Schotman AGM, Goossen CM & Pouwels R (2012a). Recreatie

en Natuur. Kennis over effecten, kwetsbaarheid, handelingsperspectieven en monitoring

van recreatie in Natura 2000-gebieden. Alterra-rapport 2334. Alterra, Wageningen.

Henkens R, Liefting M, Hallman C & van Kleunen A (2012b). Storen broedvogels zich aan het

geluid van race-evenementen? Effect van de in 2010/2011 op het TT-Circuit Assen gehou-

den Superbike- en Superleague-evenementen op broedvogels in het Natura 2000-gebied

Witterveld. Alterra-rapport 2288. Alterra, Wageningen.

Henkens RJHG (1996). Watersport en watervogels op het IJmeer: recreatieseizoenen 1994

en 1995. SBW-rapport nr 95-14. SBW Advies & Onderzoek / Rijkswaterstaat Directie IJssel-

meergebied, Wageningen / Lelystad.

Henkens RJHG, De Molenaar JG & Ottburg FGWA (2007). Recreatief medegebruik van EVZ,

HEN en SED in Waterschap Rijn en IJssel. Ecologische effecten en inpassingsbeoordeling.

Alterra-rapport 1514. Alterra, Wageningen.

Henkens RJHG (2008). Kwalitatieve analyse van knelpunten tussen Natura 2000-gebieden

en waterrecreatie. Werkdocument 119, Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu. Alter-

ra, Wageningen.

Henson P & Grant T (1991). The effects of human disturbance on trumpeter swan breeding

behavior. Wildlife Society Bulletin 19: 248-257.

Herrier J-L (2002). De Baai van Heist: van verloren hoek tot eerste Vlaamse strandreservaat

In: Mees, J. et al. (eds.) 2002 Academische studiedag: 5 Jaar strand-natuurreservaat ‘De

Baai van Heist’ – De Vlaamse stranden: steriele zandbakken of natuurpatrimonium? VLIZ

Special Publication 9: 1-12. Vlaams Instituut voor de Zee, Oostende.

Heunks C, Lubbe SK, Van Vliet F & Krijgsveld KL (2007). Effecten van militaire activiteiten in

het Waddengebied op beschermde soorten en habitats. Overzicht van de literatuur en ef-

fectanalyse in het licht van de instandhoudingsdoeleinden. BW-rapport nr 07-073. Bureau

Waardenburg, Culemborg.

Heyland JD & Munro WT (1967). The use of helicopters in hunting waterfowl nests.

Doi.org/10.2307/3798381. The Journal of Wildlife Management 31: 200-201.

Hill D, Hockin D, Price D, Tucker G, Morris R & Treweek J (1997). Bird disturbance: improving

the quality and utility of disturbance research. Doi.org/10.2307/2404876 Journal of Ap-

plied Ecology 34: 275-288.

Hillman MD, Karpanty SM, Fraser JD & Derose-Wilson A (2015). Effects of aircraft and recrea-

tion on colonial waterbird nesting behavior. Doi.org/10.1002/jwmg.925. Journal of Wildlife

Management 79: 1192-1198.

Verstoring van vogels door recreatie
  160

Hockin D, Ounsted M, Gorman M, Hill D, Keller V & Barker MA (1992). Examination of the effects

of disturbance on birds with reference to its importance in ecological assessments. Doi.

org/10.1016/S0301-4797(08)80002-3. Journal of Environmental Management 36: 253-286.

Holm TE & Laursen K (2008). Experimental disturbance by walkers affects behaviour and

territory density of nesting black-tailed Godwit Limosa limosa. Ibis 151: 77-87.

Holmes TL, Knight RL, Stegall L & Craig GR (1993). Responses of wintering grassland raptors

to human disturbance. Wildlife Society Bulletin 21: 461-468.

Holthuijzen A, Eastland WG, Ansell AR, Kochert M, Williams RD & Young LS (1990). Effects of

blasting on behavior and productivity of nesting Prairie Falcons. Wildlife Society Bulletin

18: 270-281.

Hootsmans MJM, Ehrenburg A & Wesenbeeck BK (2006). Invloed van recreatie op broed­

vogelverspreiding in de Amsterdamse Waterleidingduinen. Limosa 79: 139-146.

Hume RA (1976). Reactions of goldeneyes to boating. British Birds 69: 178-179.

Hüppop O & Hagen K (1990). Der Einfluß von Störungen auf Wildtiere am Beispiel der Herz-

schlagrate brütender Austernfischer (Haematopus ostralegus). Vogelwarte 35: 301-310.

Hutfluss A & Dingemanse NJ (2019). Human recreation reduces clutch size in great tits Parus

major regardless of risk-taking personality. Doi.org/10.1093/beheco/arz145. Behavioral

Ecology 30: 1751-1760.

Ibanez‐Álamo JD, Sanllorente O & Soler M (2012). The impact of researcher disturbance on

nest predation rates: a meta‐analysis. Ibis 154: 5-14.

Ikuta LA & Blumstein DT (2003). Do fences protect birds from human disturbance? Biological

Conservation 112: 447-452.

Injaian AS, Taff CC, Pearson KL, Gin MMY, Patricelli GL & Vitousek MN (2018). Effects of ex-

perimental chronic traffic noise exposure on adult and nestling corticosterone levels, and

nestling body condition in a free-living bird. Doi.org/10.1016/j.yhbeh.2018.07.012. Hormo-

nes and Behavior 106: 19-27.

Jansen M (2011). Monitoring kitesurfzone Wolderwijd. Eindrapport.

Jarrett D, Calladine J, Cotton A, Wilson MW & Humphreys E (2020). Behavioural responses

of non-breeding waterbirds to drone approach are associated with flock size and habitat.

Doi.org/10.1080/00063657.2020.1808587. Bird Study 67: 190-196.

Jeninga SK & Van der Vliet RE (2019). Handleiding drones boven Natura 2000-gebieden.

BW-rapport nr 19-206. Bureau Waardenburg, Culemborg.

Jiménez G, Lemus JA, Meléndez L, Blanco G & Laiolo P (2011). Dampened behavioral

and physiological responses mediate birds’ association with humans.

Doi.org/10.1016/j.biocon.2011.03.003. Biological Conservation 144: 1702-1711.

Jonkvorst RJ & Krijgsveld KL (2013). Nacontrole broedvogels Amsterdam Open Air 2013.

BW-notitie 13-327. Bureau Waardenburg, Culemborg.

Jorgensen JG, Dinan LR & Brown MB (2016). Flight initiation distances of nesting Piping

Plovers (Charadrius melodus) in response to human disturbance.

Doi.org/10.5751/ACE-00826-110105. Avian Conservation and Ecology 11: 5.

Jungius H & Hirsch U (1979). Herzfrequenzänderungen bei Brutvögeln in Galapagos als Folge

von Störungen durch Besucher. Doi.org/10.1007/BF01643015. Journal für Ornithologie

120: 299-310.

Verstoring van vogels door recreatie
  161

Kahlert J (1994). Effects of human disturbance on broods of red-breasted mergansers

Mergus serrator. Wildfowl 45: 222-231.

Kahlert J (2003). The constraint on habitat use in wing-moulting greylag geese Anser anser

caused by anti-predator displacements. Ibis 145: E45-E52.

Kahlert J (2006). Factors affecting escape behaviour in moulting greylag geese Anser anser.

Journal of Ornithology 147: 569-577.

Keller V (1995). Auswirkungen menschlicher Störungen auf Vögel – eine Literaturübersicht.

Der Ornithologische Beobachter 92: 3-38.

Keller VE (1991). Effects of human disturbance on Eider ducklings Somateria mollissima in an

estuarine habitat in Scotland. Doi.org/10.1016/0006-3207(91)90120-X. Biological Conser-

vation 58: 213-228.

Kerbiriou C, Le Viol I, Robert A, Porcher E, Gourmelon F & Julliard R (2009). Tourism in pro-

tected areas can threaten wild populations: from individual response to population viabili-

ty of the chough Pyrrhocorax pyrrhocorax. Journal of Applied Ecology 46: 657-665.

Kettel EF, Gentle LK, Quinn JL & Yarnell RW (2018). The breeding performance of raptors in

urban landscapes: a review and meta-analysis. Doi.org/10.1007/s10336-017-1497-9. Journal

of Ornithology 159: 1-18.

Kitchen KIM & Price M (2010). Tolerance of human disturbance by urban Magpie-larks. Aus-

tralian Field Ornithology 27: 1-9.

Klaassen M, Bauer S, Madsen J & Ingunn T (2006). Modelling behavioural and fitness conse-

quences of disturbance for geese along their spring flyway. Journal of Applied Ecology

43: 92-100.

Kleefstra R (2020). Broedvogelmonitoring op Schiermonnikoog in 2020. Sovon-rapport

2020/86. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.

Klein ML (1993). Waterbird behavioral responses to human disturbances.

www.jstor.org/stable/3783357 Wildlife Society Bulletin 21: 31-39.

Klein ML, Humphrey SR & Percival HF (1995). Effects of ecotourism on distribution of water-

birds in a wildlife refuge. Doi.org/10.1046/j.1523-1739.1995.09061454.x. Conservation Bio-

logy 9: 1454-1465.

Knight RL (1984). Responses of nesting ravens to people in areas of different human densi-

ties. Doi.org/10.2307/1367010. The Condor 86: 345-346.

Knight RL & Knight SK (1984). Responses of wintering Bald Eagles to boating activity.

Doi.org/10.2307/3801456. Journal of Wildlife Management 48: 999-1004.

Koch SL & Paton PWC (2014). Assessing anthropogenic disturbances to develop buffer

zones for shorebirds using a stopover site. Doi.org/10.1002/jwmg.631. Journal of Wildlife

Management 78: 58-67.

Koepff C & Dietrich K (1986). Störungen von Küstenvögeln durch Wasserfahrzeuge.

Vogelwarte 33: 232-248. Vogelwarte 33: 232-248.

Komenda-Zehnder S, Cevallos M & Bruderer B (2003). Effects of disturbance by aircraft

overflight on waterbirds – an experimental approach. Proceedings International Bird

Strike Committee May 2003, Warschau, Polen.

Kong D, Møller AP & Zhang Y (2021). Disturbance and predation risk influence vigilance

synchrony of black-necked cranes Grus nigricollis, but not as strongly as expected.

Doi.org/10.1002/ece3.7196. Ecology and Evolution 11: 2289-2298.

Verstoring van vogels door recreatie
  162

Konter A (2014). Anthropogenic disturbances to Little Grebes Tachybaptus ruficollis breeding

along the river Sauer (Luxembourg/Germany): an analysis of their reactions to different

disturbing factors and possible consequences at population level. Regulus Wissenschaft­

liche Berichte 29: 14-28.

Kooistra C (2019). Van protest naar samenwerking. Acht jaar actieplan vaarrecreatie Waddenzee.

Vereniging van Waddenzeegemeenten en het Samenwerkingsverband van Waddeneilanden.

Korpilo S, Virtanen T, Saukkonen T & Lehvävirta S (2018). More than A to B: Understanding

and managing visitor spatial behaviour in urban forests using public participation GIS.

Doi.org/10.1016/j.jenvman.2017.11.020. Journal of Environmental Management 207: 124-133.

Korschgen CE & Dahlgren RB (1992). Human disturbances of waterfowl: causes, effects,

and management. Waterfowl Management Handbook 12; Fish and Wildlife Leaflet 13.2.15.

US Fish & Wildlife Service, Washington D.C.

Kramer D & Bonenfant M (1997). Direction of predator approach and the decision to flee to a

refuge. Animal Behaviour 54: 289-295.

Krijgsveld KL, Ottburg FGWA, van den Bergh L & van der Winden J (2004a). Kwaliteitseisen

aan foerageergebieden van purperreigers in veenweiden. BW-rapport nr 03-242. Bureau

Waardenburg, Culemborg.

Krijgsveld KL, Van Lieshout SMJ, Van der Winden J & Dirksen S (2004b). Verstoringsgevoe-

ligheid van vogels. Literatuurstudie naar de reactie van vogels op recreatie. Vogelbe-

scherming Nederland, Zeist.

Krijgsveld KL & Beuker D (2008). Effecten van Breda Hippique 2008 op broedvogels. Broed-

vogelinventarisatie en gedragsobservaties. BW-rapport nr 08-133. Bureau Waardenburg,

Culemborg.

Krijgsveld KL, Smit RR & van der Winden J (2008). Verstoringsgevoeligheid van vogels.

Update literatuurstudie naar de reacties van vogels op recreatie. BW-rapport nr 03-187.

Bureau Waardenburg, Culemborg.

Krijgsveld KL, Jonkvorst RJ & Van der Vliet F (2012). Effecten van dancefestival Amsterdam

Open Air op broedvogels. BW-rapport nr 12-115. Bureau Waardenburg, Culemborg.

Krijgsveld KL, Emond D & Beuker D (2014). Ecologische effecten van Amsterdam Open Air

2014. Toetsing in het kader van de Flora-en faunawet inclusief broedvogel-en vleermuis­

inventarisatie. BW-rapport nr 14-142. Bureau Waardenburg, Culemborg.

Krijgsveld KL (2015). Broedvogels en Amsterdam Open Air 2015. BW-notitie 15-068. Bureau

Waardenburg, Culemborg.

Kroodsma DE & Miller EH (1996). Ecology and Evolution of Acoustic Communication in Birds.

Cornell University Press, Ithaca, NY.

Krüger O (2002). Analysis of nest occupancy and nest reproduction in two sympatric raptors:

common buzzard Buteo buteo and goshawk Accipiter gentilis. Ecography 26: 523-532.

Krüger T (2016). On the effects of kitesurfing on waterbirds – a review. Informationsdienst

Naturschutz Niedersachsen - Niedersächsischer Landesbetrieb für Wasserwirtschaft,

Küsten- und Naturschutz (NLWKN) 36, Hannover.

Kury CR & Gochfeld M (1975). Human interference and gull predation in cormorant colonies.

Doi.org/10.1016/0006-3207(75)90076-2. Biological Conservation 8: 23-34.

Kushlan JA (1979). Effects of helicopter censuses on wading bird colonies. Journal of Wildlife

Management 43: 756-760.

Verstoring van vogels door recreatie
  163

Lafferty KD (2001a). Birds at a southern California beach: seasonality, habitat use and

disturbance by human activity. Biodiversity and Conservation 10: 1949–1962.

Lafferty KD (2001b). Disturbance to wintering western snowy plovers. Biological Conser­

vation 101: 315-325.

Lafferty KD, Goodman D & Sandoval CP (2006). Restoration of breeding by snowy plovers

following protection from disturbance. Biodiversity and Conservation 15: 2217-2230.

Langers F (2018). Recreatie in groenblauwe gebieden. Actualisatie van CLO-indicator 1258

(Bezoek aan groenblauwe gebieden) op basis van data van het Continu Vrijetijdson-

derzoek uit 2015. WOt-technical report 128. Wageningen Universiteit, Wettelijke Onder-

zoekstaken Natuur & Milieu, Wageningen.

Langston RHW, Liley D, Murison G, Woodfield E & Clarke RT (2007). What effects do walkers

and dogs have on the distribution and productivity of breeding European nightjar Capri-

mulgus europaeus? Ibis 149: 27-36.

Larsen JK & Laubek B (2005). Disturbance effects of high-speed ferries on wintering sea

ducks. 55: 101-118.

Larson CL, Reed SE, Merenlender AM & Crooks KR (2016). Effects of recreation on

animals revealed as widespread through a global systematic review.

Doi.org/10.1371/journal.pone.0167259. PLOS ONE 11: e0167259.

Laursen K, Kahlert J & Frikke J (2005). Factors affecting escape distances of staging water-

birds. Wildlife Biology 11: 13-19.

Lehtonen J & Jaatinen K (2016). Safety in numbers: the dilution effect and other drivers of

group life in the face of danger. Doi.org/10.1007/s00265-016-2075-5. Behavioral Ecology

and Sociobiology 70.

Lensink R, Dirksen S & van Lieshout SMJ (2005). Effecten op fauna, in het bijzonder vogels,

als gevolg van verstoring door vliegtuigen en helikopters. BW-rapport nr 05-190. Bureau

Waardenburg, Culemborg.

Lensink R, Steendam H & Krijgsveld KL (2007). Gedrag van watervogels in relatie tot

vliegverkeer van en naar Groningen Airport Eelde. Onderzoek naar mogelijk verstorende

effecten. BW-rapport nr 07-039. Bureau Waardenburg, Culemborg.

Lensink R, Steendam H & Krijgsveld KL (2017). Effecten van vliegverkeer op kolganzen en

smienten? De Levende Natuur 118: 56-59.

Leseberg A, Hockey PAR & Loewenthal D (2000). Human disturbance and the chick-rearing

ability of African black oystercatchers (Haematopus moquini): a geographical perspective.

Biological Conservation 96: 379-385.

Levenhagen MJ, Miller ZD, Petrelli AR, Ferguson LA, Shr YH, Gomes DGE, Taff BD, White C,

Fristrup K, Monz C, McClure CJW, Newman P, Francis CD, Barber JR & Birch J (2021).

Ecosystem services enhanced through soundscape management link people and wildlife.

Doi.org/10.1002/pan3.10156. People and Nature 3: 176–189.

Li D, Zhang J, Liu Y, Lloyd H, Pagani-Núñez E & Zhang Z (2020). Differences in dietary

specialization, habitat use and susceptibility to human disturbance influence feeding

rates and resource partitioning between two migratory Numenius curlew species.

Doi.org/10.1016/j.ecss.2020.106990. Estuarine, Coastal and Shelf Science 245: 106990.

Liley D & Clarke RT (2003). The impact of urban development and human disturbance on the

numbers of nightjar Caprimulgus europaeus on heathlands in Dorset, England. Biological

Conservation 114: 219-230.

Verstoring van vogels door recreatie
  164

Liley D & Sutherland WJ (2007). Predicting the population consequences of human distur-

bance for Ringed Plovers Charadrius hiaticula: a game theory approach.

Doi.org/10.1111/j.1474-919X.2007.00664.x. Ibis 149: 82-94.

Lima S (2009). Predators and the breeding bird: Behavioral and reproductive flexibility under

the risk of predation. Doi.org/10.1111/j.1469-185X.2009.00085.x. Biological Reviews of the

Cambridge Philosophical Society 84: 485-513.

Lima SL & Bednekoff PA (1999). Temporal variation in danger drives antipredator behavior:

the predation risk allocation hypothesis. Doi.org/10.1086/303202. The American Natura-

list 153: 649-659.

Linssen H, van de Pol M, Allen AM, Jans M, Ens BJ, Krijgsveld KL, Frauendorf M & van der

Kolk H-J (2019). Disturbance increases high tide travel distance of a roosting shorebird

but only marginally affects daily energy expenditure. Doi.org/10.1186/s40657-019-0171-8.

Avian Research 10: 31.

Liu Q, Slabbekoorn H & Riebel K (2020). Zebra finches show spatial avoidance of near but not far

distance traffic noise. Doi.org/10.1163/1568539X-bja10004. Behaviour 157: 333-362.

Livezey K, Fernández-Juricic E & Blumstein D (2016). Database and metadata of bird flight

initiation distances worldwide to assist in estimating human disturbance effects and de-

lineating buffer areas. Doi.org/10.3996/082015-JFWM-078. Journal of Fish and Wildlife

Management 7: 181-191.

Loosjes M (1974). Over terreingebruik, verstoringen en voedsel van grauwe ganzen Anser

anser in een brak getijdengebied. Limosa 47: 121-147.

Lord A, Waas JR, Innes J & Whittingham MJ (2001). Effects of human approaches to nests of

northern New Zealand dotterels. Biological Conservation 98: 233-240.

Madsen J (1985). Impact of disturbance on field utilization of pink-footed geese in West Jut-

land, Denmark. Doi.org/10.1016/0006-3207(85)90004-7. Biological Conservation 33: 53-63.

Madsen J (1995). Impacts of disturbance on migratory waterfowl. Ibis 137: 567-574.

Madsen J & Fox AD (1995). Impacts of hunting disturbance on waterbirds – a review.

Doi.org/10.2981/wlb.1995.0025. Wildlife Biology 1: 193-207.

Madsen J (1998). Experimental refuges for migratory waterfowl in Danish wetlands. Baseline

assessment of the disturbance effects of recreational activities. Journal of Applied

Ecology 35: 386-397.

Madsen J, Tombre I & Eide NE (2009). Effects of disturbance on geese in Svalbard:

implications for regulating increasing tourism. Doi.org/10.1111/j.1751-8369.2009.00120.x.

Polar Research 28: 376-389.

Majoor F & Meininger P (2005). In de Delta krijgen de bontbek- en de strandplevier nauwe-

lijks jongen. Vogelnieuws 4: 6-7.

Majoor FA, Van Houwelingen G & Willems F (2002). Analyse van overlevings- en broedbiolo-

gische gegevens van bontbek- en strandplevier in de Delta. SOVON-onderzoeksrapport

2002/15. SOVON, Beek-Ubbergen.

Mallord JW, Dolman PM, Brown A & Sutherland WJ (2007a). Quantifying density dependence

in a bird population using human disturbance. Oecologia 153: 49-56.

Mallord JW, Dolman PM, Brown AF & Sutherland WJ (2007b). Linking recreational disturbance

to population size in a ground-nesting passerine. Journal of Applied Ecology 44: 185-195.

Mallory M (2016). Reactions of ground-nesting marine birds to human disturbance in the

Canadian Arctic. Doi.org/10.1139/as-2015-0029. Arctic Science 2: 67-77.

Verstoring van vogels door recreatie
  165

Manci KM, Gladwin DN, Villella R & Cavendish MG (1988). Effects of aircraft noise and sonic

booms on domestic animals and wildlife: a literature synthesis. Rapport-nr NERC-88/29.

U.S. Fish and Wildlife Service National Ecology Research Center, Fort Collins, Colorado.

Marcella TK, Gende SM, Roby DD & Allignol A (2017). Disturbance of a rare seabird by ship-ba-

sed tourism in a marine protected area. Doi.org/10.1371/journal.pone.0176176. PLOS ONE

12: e0176176.

Marks JS & Hendricks P (1989). On the flushing behavior of incubating White Terns.

Doi.org/10.2307/1368090. The Condor 91: 997-998.

Marra PP, Hobson KA & Holmes RT (1998). Linking winter and summer events in a migratory

bird by using stable-carbon isotopes. Science 282: 1884-1886.

Marsden SJ (2000). Impact of disturbance on waterfowl wintering in a UK dockland redeve-

lopment area. Environmental Management 26: 207-213.

Martínez-Abraín A, Oro D, Conesa D & Jiménez J (2008a). Compromise between

seabird enjoyment and disturbance: the role of observed and observers.

Doi.org/10.1017/S0376892908004748. Environmental Conservation 35: 104-108.

Martínez-Abraín A, Oro D, Jiménez J, Stewart G & Pullin A (2008b). What are the impacts of

human recreational activity on the distribution, nest-occupancy rates and reproductive

success of breeding raptors? Systematic Review Nr. 27. Centre for Evidence-Based Conser-

vation, Conselleria de Medio Ambiente, Generalitat Valenciana, Esporles, Spanje.

Martínez-Abraín A, Oro D, Jiménez J, Stewart G & Pullin A (2010). A systematic review

of the effects of recreational activities on nesting birds of prey.

Doi.org/10.1016/j.baae.2009.12.011. Basic and Applied Ecology 11: 312-319.

Marzluff JM & Neatherlin E (2006). Corvid response to human settlements and

campgrounds: Causes, consequences, and challenges for conservation.

Doi.org/10.1016/j.biocon.2005.12.026. Biological Conservation 130: 301-314.

Marzluff JM, Walls J, Cornell HN, Withey JC & Craig DP (2010). Lasting recognition of

threatening people by wild American crows. Doi.org/10.1016/j.anbehav.2009.12.022.

Animal Behaviour 79: 699-707.

Marzluff JM & Swift KN (2017). Connecting animal and human cognition to conservation.

Doi.org/10.1016/j.cobeha.2017.04.005. Current Opinion in Behavioral Sciences 16: 87-92.

Mathers RG, Watson S, Stone R & Montgomery I (2000). A study of the impact of human

disturbance on Wigeon Anas penelope and Brent Geese Branta bernicla hrota on an Irish

sea loch. Wildfowl 51: 67-81.

Mattes H & Meyer EI (2001). Kanusport und Naturschutz – Forschungsbericht über die Aus-

wirkungen des Kanusports an Fließgewässern in NRW. Institut für Landschaftsökologie /

Institut für Spezielle Zoologie, Westfälischen Wilhelms-Universität, Münster.

Mayer M, Natusch D & Frank S (2019). Water body type and group size affect the flight initia-

tion distance of European waterbirds. Doi.org/10.1371/journal.pone.0219845. PLOS ONE 14:

e0219845.

McClure CJW, Ware HE, Carlisle J, Kaltenecker G & Barber JR (2013). An experimental inves-

tigation into the effects of traffic noise on distributions of birds: avoiding the phantom

road. Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences 280: 20132290.

McFadden TN, Herrera AG & Navedo JG (2017). Waterbird responses to regular passage

of a birdwatching tour boat: Implications for wetland management.

Doi.org/10.1016/j.jnc.2017.09.004. Journal for Nature Conservation 40: 42-48.

Verstoring van vogels door recreatie
  166

McGarigal K, Anthony R & Isaacs F (1991). Interactions of humans and Bald Eagles on the

Columbia River Estuary. Wildlife Monographs 115: 1-47.

McGowan CP & Simons TR (2006). Effects of human recreation on the incubation behavior

of American Oystercatchers. Wilson Journal of Ornithology 118: 485-493.

McKinney RA, McWilliams SR & Charpentier MA (2006). Waterfowl–habitat associations du-

ring winter in an urban North Atlantic estuary. Doi.org/10.1016/j.biocon.2006.04.002. Bio-

logical Conservation 132: 239-249.

McLeod E, Guay P-J, Taysom A, Robinson R & Weston M (2013). Buses, cars, bicycles and wal-

kers: the influence of the type of human transport on the flight responses of waterbirds.

Doi.org/10.1371/journal.pone.0082008. PloS one 8: e82008.

Medeiros R, Ramos JA, Paiva VH, Almeida A, Pedro P & Antunes S (2007). Signage reduces

the impact of human disturbance on little tern nesting success in Portugal. Biological

Conservation 135: 99-106.

Meeker AL, Marzluff JM & Gardner B (2021). Historical avifaunal change and current effects

of hiking and road use on avian occupancy in a high latitude tundra ecosystem.

Doi.org/10.1111/ibi.13034. Ibis.

Meijles E, Van der Veen E, Vroom M, Ens B & Sijtsma F (2019). Monitoring vaarrecreatie op de

Waddenzee – seizoen 2018. Programma naar een Rijke Waddenzee, Leeuwarden.

Meininger PL & Graveland J (2002). Leidraad ecologische herstelmaatregelen voor

kustbroedvogels. Balanceren tussen natuurlijke processen en ingrijpen. Rapport

RIKZ/2002.046. RWS/RIKZ, Middelburg.

Mendenhall VM & Milne H (1985). Factors affecting duckling survival of Eiders Somateria mol-

lissima in northeast Scotland. Doi.org/10.1111/j.1474-919X.1985.tb05051.x. Ibis 127: 148-158.

Mengak L, Dayer AA, Longenecker R & Spiegel CS (2019). Guidance and best practices for

evaluating and managing human disturbances to migrating shorebirds on coastal lands

in the northeastern United States. U.S. Fish and Wildlife Service.

Merkel FR, Mosbech A & Riget F (2009). Common eider Somateria mollissima feeding activity

and the influence of human disturbances. Ardea 97: 99-107.

Milchev B, Georgiev V & Kovatschev A (2019). Breeding failures of the eagle owl Bubo

bubo: pros and cons of nesting in natural and human-made structures in SE Bulgaria.

North-Western Journal of Zoology 15: 75-83.

Miller MW, Jensen KC, Grant WE & Weller MW (1994). A simulation model of helicopter distur-

bance of moulting Pacific Black Brant. Doi.org/10.1016/0304-3800(94)90067-1. Ecological

Modelling 73: 293-309.

Miller SG, Knight RL & Miller CK (1998). Influence of recreational trails on breeding bird com-

munities. Doi.org/10.1890/1051-0761(1998)008[0162:IORTOB]2.0.CO;2. Ecological Applica-

tions 8: 162-169.

Miller SG, Knight RL & Miller CK (2001). Wildlife responses to pedestrians and dogs. Wildlife

Society Bulletin 29: 124-132.

Millspaugh JJ & Washburn BE (2004). Use of fecal glucocorticoid metabolite measures

in conservation biology research: considerations for application and interpretation.

Doi.org/10.1016/j.ygcen.2004.07.002. General and comparative endocrinology 138: 189-199.

Minaskuat Limited Partnership (2005). Jet, rotary and fixed-wing propeller driven aircraft

effects on nesting Canada Geese (Branta canadensis). Project nr. IN00113. Minaskuat

Limited Partnership, Happy Valley – Goose Bay, Canada.

Verstoring van vogels door recreatie
  167

Mitchell JR, Moser ME & Kirby JS (1988). Declines in midwinter counts of waders roosting on

the Dee estuary. Doi.org/10.1080/00063658809476988. Bird Study 35: 191-198.

Møller AP, Nielsen JT & Garamzegi LZ (2007). Risk taking by singing males.

Doi.org/10.1093/beheco/arm098. Behavioral Ecology 19: 41-53.

Møller AP (2008a). Flight distance and blood parasites in birds.

Doi.org/10.1093/beheco/arn074. Behavioral Ecology 19: 1305-1313.

Møller AP (2008b). Flight distance and population trends in European breeding birds.

Doi.org/10.1093/beheco/arn103. Behavioral Ecology 19: 1095-1102.

Møller AP & Erritzøe J (2010). Flight distance and eye size in birds.

Doi.org/10.1111/j.1439-0310.2010.01754.x. Ethology 116: 458-465.

Møller AP, Samia DSM, Weston MA, Guay P-J & Blumstein DT (2014). American exceptio­

nalism: population trends and flight initiation distances in birds from three continents.

Doi.org/10.1371/journal.pone.0107883. PLOS ONE 9: e107883.

Møller AP, Liang W & Samia D (2019). Flight initiation distance, color and camouflage.

Doi.org/10.1093/cz/zoz005. Current Zoology 65: 535–540.

Monie L (2011). Factors affecting alert distance and flight-initiation distance in Black Swans

(Cygnus atratus) at Albert Park Lake, Victoria, Australia. Bachelor’s thesis, Victoria

University St Albans, Melbourne, Australia.

Morelli F, Benedetti Y, Díaz M, Grim T, Ibáñez-Álamo J, Jokimäki J, Kaisanlahti-Jokimäki M-L,

Tätte K, Markó G, Jiang Y, Tryjanowski P & Moller A (2019). Contagious fear: Escape

behavior increases with flock size in European gregarious birds.

Doi.org/10.1002/ece3.5193. Ecology and Evolution 9: 6096–6104.

Morelli F, Laursen K, Svitok M, Benedetti Y & Møller AP (2021). Eiders, nutrients and eagles:

Bottom-up and top-down population dynamics in a marine bird.

Doi.org/10.1111/1365-2656.13498. Journal of Animal Ecology n/a.

Mori Y, Sodhi NS, Kawanishi S & Yamagishi S (2001). The effect of human disturbance and

flock composition on the flight distances of waterfowl species. Journal of Ethology

19: 115-119.

Morrison ML, Young RJ, Romsos JS & Golightly R (2011). Restoring forest raptors:

Influence of human disturbance and forest condition on Northern Goshawks.

Doi.org/10.1111/j.1526-100X.2009.00596.x. Restoration Ecology 19: 273-279.

Mosbech A & Glahder CM (1991). Assessment of the impact of helicopter disturbance on

moulting Pink-footed Geese Anser brachyrhynchus and Barnacle Geese Branta leucopsis

in Jameson Land, Greenland. Ardea 79: 233 - 237.

Mosbech A & Boertmann D (1999). Distribution, abundance and reaction to aerial surveys

of post-breeding King Eiders (Somateria spectabilis) in Western Greenland.

www.jstor.org/stable/40512230 Arctic 52: 188-203.

Mulero-Pázmány M, Jenni-Eiermann S, Strebel N, Sattler T, Negro JJ & Tablado Z (2017).

Unmanned aircraft systems as a new source of disturbance for wildlife: A systematic

review. Doi.org/10.1371/journal.pone.0178448. PLOS ONE 12: e0178448.

Müllner A, Linsenmair KE & Wikelski M (2004). Exposure to ecotourism reduces survival and

affects stress response in hoatzin chicks (Opisthocomus hoazin). Biological Conservation

118: 549-558.

Murchison C, Zharikov Y & Nol E (2016). Human activity and habitat characteristics influence

shorebird habitat sse and behavior at a Vancouver Island migratory stopover site.

Doi.org/10.1007/s00267-016-0727-x. Environmental Management 58.

Verstoring van vogels door recreatie
  168

Murison G (2002). The impact of human disturbance on the breeding success of nightjars

Caprimulgus europaeus on heathlands in south Dorset, England. English Nature Research

Reports No. 483. English Nature, Peterborough.

Murison G, Bullock JM, Underhill-Day J, Langston R, Brown AF & Sutherland WJ (2007).

Habitat type determines the effects of disturbance on the breeding productivity of the

Dartford Warbler Sylvia undata. Doi.org/10.1111/j.1474-919X.2007.00660.x. Ibis 149: 16-26.

Naher H & Sarker N (2016). Nest and nest characteristics of common kingfisher (Alcedo

atthis) and white-throated kingfisher (Halcyon smyrnensis) in Bangladesh.

Doi.org/10.3329/bjz.v44i1.30180. Bangladesh Journal of Zoology 44: 99-109.

National Trust (2000). Recreational activities at National Trust properties: guiding principles

and good practice. London.

Navedo JG, Verdugo C, Rodríguez-Jorquera IA, Abad-Gómez JM, Suazo CG, Castañeda LE,

Araya V, Ruiz J & Gutiérrez JS (2019). Assessing the effects of human activities on the

foraging opportunities of migratory shorebirds in Austral high-latitude bays.

Doi.org/10.1371/journal.pone.0212441. PLOS ONE 14: e0212441.

Newbold T, Hudson LN, Hill SLL, Contu S, Lysenko I, Senior RA, Börger L, Bennett DJ,

Choimes A, Collen B, Day J, De Palma A, Díaz S, Echeverria-Londoño S, Edgar MJ, Feld-

man A, Garon M, Harrison MLK, Alhusseini T, Ingram DJ, Itescu Y, Kattge J, Kemp V,

Kirkpatrick L, Kleyer M, Correia DLP, Martin CD, Meiri S, Novosolov M, Pan Y, Phillips HRP,

Purves DW, Robinson A, Simpson J, Tuck SL, Weiher E, White HJ, Ewers RM, Mace GM,

Scharlemann JPW & Purvis A (2015). Global effects of land use on local terrestrial

biodiversity. Doi.org/10.1038/nature14324. Nature 520: 45-50.

Newport J, Shorthouse DJ & Manning AD (2014). The effects of light and noise from urban

development on biodiversity: Implications for protected areas in Australia.

Doi.org/10.1111/emr.12120. Ecological Management & Restoration 15: 204-214.

Newsome D, Moore SA & Dowling RK (2012). Natural Area Tourism: Ecology, Impacts and

Management, 2nd edition ed. Channel View Publications.

NH Fish & Game Department (2017). Planning trails for people and wildlife – literature review.

New Hampshire Fish and Game Department, New Hampshire.

Nijland G (1997). Verkenning van de effecten van de kleine luchtvaart op de fauna.

AD.ECO Ecologisch onderzoeks- en adviesbureau, Beemte.

Nisbet ICT (2000). Disturbance, habituation, and management of waterbird colonies.

Waterbirds 23: 312-332.

Nolet BA, Kölzsch A, Elderenbosch M & van Noordwijk AJ (2016). Scaring waterfowl as

a management tool: how much more do geese forage after disturbance?

Doi.org/10.1111/1365-2664.12698. Journal of Applied Ecology 53: 1413-1421.

Noreikiene K, Öst M, Seltmann M, Boner W, Monaghan P & Jaatinen K (2017). Nest cover and

faecal glucocorticoid metabolites are linked to hatching success and telomere length in

breeding eiders (Somateria mollissima). Doi.org/10.1139/cjz-2016-0242. Canadian Journal

of Zoology 95.

Osiejuk TS & Kuczynski L (2007). Factors affecting flushing distance in incubating female

greylag geese Anser anser. Wildlife Biology 13: 11-18.

Öst M & Jaatinen K (2015). Smart and safe? Antipredator behavior and breeding success are

related to head size in a wild bird. Doi.org/10.1093/beheco/arv093. Behavioral Ecology 26:

1371-1378.

Verstoring van vogels door recreatie
  169

Ottburg FGWA & Henkens RJHG (2012). Combinatie van vaarrecreatie en beekgebonden

natuur in Noord-Brabant. Kennis over ecologische effecten van kano’s en fluisterboten,

kwetsbaarheid van flora en fauna en handelingsperspectieven voor beheerder en gebrui-

ker. Alterra-rapport 2375. Alterra, Wageningen.

Oudega H, Van der Vliet R, Hooff A & Nagtegaal J (2017). Kennisdocument en afwegingska-

der vuurwerk. Effecten van vuurwerk op beschermde soorten en gebieden Wet natuurbe-

scherming. Tauw, Utrecht.

Owen M (1973). The management of grassland areas for wintering geese. Wildfowl 24: 123-130.

Owens NW (1977). Responses of wintering brent geese to human disturbance. Wildfowl 28: 5-14.

Palma A, Blas J, Tella J, Cabezas S, Marchant T & Carrete M (2020). Differences in

adrenocortical responses between urban and rural burrowing owls: poorly-known

underlying mechanisms and their implications for conservation.

Doi.org/10.1093/conphys/coaa054. Conservation Physiology 8: coaa054.

Paton D, Ziembicki M, Owen P & Heddle C (2000). Disturbance distances for water birds and

the management of human recreation with special reference to the Coorong region of

South Australia. University of Adelaide, Adelaide, Australie.

Pearce-Higgins JW & Yalden DW (2003). Golden Plover Pluvialis apricaria breeding success

on a moor managed for shooting Red Grouse Lagopus lagopus. Bird Study 50: 170-177.

Pearce-Higgins JW, Finney SK, Yalden DW & Langston R (2007). Testing the effects of

recreational disturbance on two upland breeding waders. Ibis 149: 45-55.

Pease ML, Rose RK & Butler MJ (2005). Effects of human disturbance on the behavior of

wintering ducks. Wildlife Society Bulletin 33: 103-112.

Pepper CB, Nascarella MA & Kendall RJ (2003). A review of the effects of aircraft noise on

wildlife and humans, current control mechanisms, and the need for further study.

Environmental Management 32: 418-432.

Perona AM, Urios V & López-López P (2019). Holidays? Not for all. Eagles have larger home

ranges on holidays as a consequence of human disturbance.

Doi.org/10.1016/j.biocon.2019.01.010. Biological Conservation 231: 59-66.

Peters KA & Otis DL (2006). Wading bird response to recreational boat traffic: Does flushing

translate into avoidance? Doi.org/10.2193/0091-7648(2006)34[1383:WBRTRB]2.0.CO;2.

Wildlife Society Bulletin 34: 1383-1391.

Pfister C, Harrington BA & Lavine M (1992). The impact of human disturbance on shorebirds

at a migration staging area. Doi.org/10.1016/0006-3207(92)91162-L. Biological Conserva­

tion 60: 115-126.

Piratelli A, Favoretto G & Maximiano M (2015). Factors affecting escape distance in birds.

Doi.org/10.1590/S1984-46702015000600002. Zoologia 32: 438-444.

Platteeuw M (1987). Effecten van geluidhinder door militaire activiteiten op gedrag en ecolo-

gie van wadvogels. RIN-rapport 86/13. Rijksinstituut voor Natuurbeheer, Arnhem.

Platteeuw M & Beekman JH (1994). Verstoring van watervogels door scheepvaart op Ketel-

meer en IJsselmeer. Limosa 67: 27-33.

Platteeuw M (1995). De ecologische draagkracht van IJsselmeer en Markermeer in relatie

tot het gebruik door de watersport. Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat, Directie IJssel-

meergebied, Lelystad.

Platteeuw M & Henkens R (1997). Possible impacts of disturbance to waterbirds: individuals,

carrying capacity and populations. Wildfowl 48: 225-236.

Verstoring van vogels door recreatie
  170

Poot MJM, Prinsen HAM, Heunks C, Van Horssen PW, Boudewijn TJ & Dirksen S (2005).

Evaluatierapportage: november 2004 t/m juni 2005. Perceel 4: Vogels. Nulmeting in het

kader van Monitoring en Evaluatie Programma, Project Mainport Rotterdam – MEP MV2.

BW-rapport nr 05-170. Bureau Waardenburg, Culemborg.

Pouwels R & Vos CC (2001). Recreatie en biodiversiteit in balans: een ruimtelijke benadering

van functiecombinaties. Alterra-rapport 227. Wageningen.

Pouwels R, Sierdsema H, Foppen RPB, Henkens RJHG, Opdam PFM & van Eupen M (2017).

Harmonizing outdoor recreation and bird conservation targets in protected areas:

Applying available monitoring data to facilitate collaborative management at the regional

scale. Doi.org/10.1016/j.jenvman.2017.04.069. Journal of Environmental Management 198:

248-255.

Pouwels R (2019). A bird’s-eye view of recreation. Improving the application of scientific

knowledge and tools in collaborative decision-making processes. PhD-thesis, Wageningen

University, Wageningen.

Pouwels R, Van Eupen M, Walvoort D & Jochem R (2020). Using GPS tracking to understand

the impact of management interventions on visitor densities and bird populations.

Doi.org/10.1016/j.apgeog.2020.102154. Applied Geography 116: 102154.

Price M (2003). Tolerance of a human observer by four ground-foraging bird species in urban

and rural areas. Bachelor’s thesis, Monash University, Melbourne, Australia.

Pytte CL, Ficken MS & Moiseff A (2004). Ultrasonic singing by the blue-throated

hummingbird: a comparison between production and perception.

Doi.org/10.1007/s00359-004-0525-4. Journal of Comparative Physiology A 190: 665-673.

Quinn JL, Whittingham MJ, Butler SJ & Cresswell W (2006). Noise, predation risk

compensation and vigilance in the chaffinch Fringilla coelebs.

Doi.org/10.1111/j.2006.0908-8857.03781.x. Journal of Avian Biology 37: 601-608.

Raderschall C, Magrath R & Hemmi J (2011). Habituation under natural conditions:

Model predators are distinguished by approach direction. Doi.org/10.1242/jeb.061614.

Journal of Experimental Biology 214: 4209-4216.

Ravenscroft N, Parker B, Vonk R & Wright M (2007). Disturbance to waterbirds wintering in

the Stour-Orwell estuaries SPA. Wildside Ecology, Suffolk, England.

Rees EC, Bruce JH & White GT (2005). Factors affecting the behavioural responses of

whooper swans (Cygnus c. cygnus) to various human activities. Biological Conservation

121: 369-382.

Reijnen MJSM, Foppen R & Meeuwsen H (1996). The effects of traffic on the density of

breeding birds in Dutch agricultural grasslands. Biological Conservation 75: 225-260.

Reijnen R & Foppen R (1994). The effects of car traffic on breeding bird populations in wood-

land. I. Evidence of reduced habitat quality for willow warblers (Phylloscopus trochilus) bree-

ding close to a highway. Doi.org/10.2307/2404601. Journal of Applied Ecology 31: 85-94.

Reijnen R & Foppen R (1995). The effects of car traffic on breeding bird populations in

woodland. IV. Influence of population size on the reduction of density close to a highway.

Doi.org/10.2307/2404646. Journal of Applied Ecology 32: 481-491.

Reijnen R, Foppen R, Braak CT & Thissen J (1995). The effects of car traffic on breeding bird

populations in woodland. III. Reduction of density in relation to the proximity of main

roads. Doi.org/10.2307/2404428. Journal of Applied Ecology 32: 187-202.

Verstoring van vogels door recreatie
  171

Reijnen R & Foppen RPB (2006). Impact of road traffic on breeding bird populations.

In: Davenport J, Davenport JL, editors. The Ecology of Transportation: Managing Mobility

for the Environment (Environmental Pollution; No 10). Pp 255-274.

Reimerink J & Van Hooff A (2018). Natuurtoets soortenbescherming voor 12 evenement­

dagen evenementenlocatie vliegveld Twenthe. Toetsing van de effecten van 12 evene-

mentdagen naast het regulier gebruik ten behoeve van het bestemmingsplan. Rapport

met kenmerk R004-1250989JRE-kmi-V01. Tauw, Utrecht.

Remacha C, Pérez-Tris J & Delgado JA (2011). Reducing visitors’ group size increases the

number of birds during educational activities: Implications for management of

nature-based recreation. Doi.org/10.1016/j.jenvman.2011.01.006. Journal of Environmental

Management 92: 1564-1568.

Riddington R, Hassall M, Lane SJ, Turner PA & Walters R (1996). The impact of

disturbance on the behaviour and energy budgets of Brent Geese Branta b. bernicla.

Doi.org/10.1080/00063659609461019. Bird Study 43: 269-279.

Roberts E (1966). Movements and flock behaviour of Barnacle Geese on the Solway Firth.

The Wildfowl Trust 17: 36-45.

Roberts G & Evans PR (1993). Responses of foraging Sanderlings to human approaches.

www.jstor.org/stable/4535122. Behaviour 126: 29-43.

Rodgers JA & Smith HT (1995). Set-back distances to protect nesting bird colonies from

human disturbance in Florida. Conservation Biology 9: 89-99.

Rodgers JA & Smith HT (1997). Buffer zone distances to protect foraging and loafing

waterbirds from human disturbance in Florida. Wildlife Society Bulletin 25: 139-145.

Rodgers JA & Schwikert ST (2002). Buffer-zone distances to protect foraging and loafing

waterbirds from disturbance by personal watercraft and outboard-powered boats.

Conservation Biology 16: 216-224.

Rodgers JA & Schwikert ST (2003). Buffer zone distances to protect foraging and loafing

waterbirds from disturbance by airboats in Florida. Waterbirds 26: 437-443.

Rodriguez-Prieto I, Fernández-Juricic E, Martín J & Regis Y (2008). Antipredator behavior

in blackbirds: habituation complements risk allocation. Doi.org/10.1093/beheco/arn151.

Behavioral Ecology 20: 371-377.

Ronconi R & St. Clair C (2002). Management options to reduce boat disturbance on

foraging black guillemots (Cepphus grylle) in the Bay of Fundy.

Doi.org/10.1016/S0006-3207(02)00126-X. Biological Conservation 108: 265-271.

Ruddock M & Whitfield DP (2007). A review of disturbance distances in selected bird species.

Natural Research (Projects) Ltd, Inverness, Scotland.

Ruhlen TD, Abbott S, Stenzel LE & Page GW (2003). Evidence that human disturbance

reduces Snowy Plover chick survival. Journal of Field Ornithology 74: 300-304.

Saino N, Szép T, Ambrosini R, Romano M & Moller A (2004). Ecological conditions

during winter affect sexual selection and breeding in a migratory bird. Doi.org/10.1098/

rspb.2003.2656. Proceedings of Royal Society B: Biological Sciences 271: 681-686.

Samia D, Moller A & Blumstein D (2015a). Brain size as a driver of avian escape strategy.

Doi.org/10.1038/srep11913. Scientific Reports 5.

Samia DSM, Nakagawa S, Nomura F, Rangel TF & Blumstein DT (2015b). Increased tolerance

to humans among disturbed wildlife. Doi.org/10.1038/ncomms9877. Nature Communica­

tions 6: 8877.

Verstoring van vogels door recreatie
  172

Samia DSM, Blumstein DT, Díaz M, Grim T, Ibáñez-Álamo JD, Jokimäki J, Tätte K, Markó G,

Tryjanowski P & Møller AP (2017). Rural-urban differences in escape behavior of European

birds across a latitudinal gradient. Doi.org/10.3389/fevo.2017.00066. Frontiers in Ecology

and Evolution 5.

Sandvik H & Barrett RT (2001). Effect of investigator disturbance on the breeding success of

the black-legged kittiwake. Journal of Field Ornithology 72: 30-42.

Scarton F (2018). Flight initiation distances in relation to pedestrian and boat disturbance

in five species of waders breeding in a Mediterranean lagoon. Revue d’Ecologie (Terre et

Vie) 73: 375-384.

Schlacher TA, Weston M, Lynn D & Connolly R (2013). Setback distances as a conservation

tool in wildlife-human interactions: testing their efficacy for birds affected by vehicles on

open-coast sandy beaches. Doi.org/10.1371/journal.pone.0071200. PloS one 8: e71200.

Schneider-Jacoby M (2001). Auswirkung der Jagd auf Wasservögel und die Bedeutung von

Ruhezonen. Laufener Seminarbeiträge , Bayerische Akademie für Naturschutz und Land-

schaftspflege 1: 49-61.

Schulz R & Stock M (1992). Seeregenpfeifer und Touristen. Landesamt fur den Nationalpark /

WWF-Wattenmeerstelle, Tonning / Hüsum.

Schummer ML & Eddleman WR (2003). Effects of disturbance on activity and energy budgets

of migrating waterbirds in south-central Oklahoma. Journal of Wildlife Management 67:

789-795.

Schwemmer P, Mendel B, Sonntag N, Dierschke V & Garthe S (2011). Effects of ship traffic on

seabirds in offshore waters: implications for marine conservation and spatial planning.

Ecological Applications 21: 1851-1860.

Seress G, Sándor K, Vincze E, Pipoly I, Bukor B, Ágh N & Liker A (2021). Contrasting effects

of the COVID-19 lockdown on urban birds’ reproductive success in two cities.

Doi.org/10.1038/s41598-021-96858-8. Sci Rep 11: 17649.

Sergio F, Pedrini P & Marchesi L (2003). Adaptive selection of foraging and nesting habitat by

black kites (Milvus migrans) and its implications for conservation: a multi-scale approach.

Doi.org/10.1016/S0006-3207(02)00332-4. Biological Conservation 112: 351-362.

Sevink H & Bijlsma RG (2013). Hardlopers in het vizier: aanvallende Buizerds Buteo buteo in

Nederland. De Takkeling 21: 57-64.

Shamoun-Baranes J, Dokter AM, van Gasteren H, van Loon EE, Leijnse H & Bouten W (2011).

Birds flee en mass from New Year’s Eve fireworks. Behavioral Ecology 22: 1173-1177.

Showler DA, Stewart GB, Sutherland WJ & Pullin AS (2010). What is the impact of public

access on the breeding success of ground-nesting and cliff-nesting birds? CEE review

05-010 (SR16). University of East Anglia, Collaboration for Environmental Evidence:

www.environmentalevidence.org/SR16.html, Norwich, England.

Sierdsema H & Kampichler C (2018). Invloed van mountainbikeroutes op broedvogels.

Sovon-rapport 2018/67. SOVON, Nijmegen.

Sijtsma FJ, Werner GJ & Broersma L (2008). Recreatie en toerisme in het Waddengebied.

Toekomstige ontwikkelingsmogelijkheden en hun effecten op economie, duurzaamheid

en identiteit. Analyserapport behorende bij advies 2008/05. Rijksuniversiteit Groningen,

Leeuwarden.

Skagen SK (1980). Behavioral responses of wintering Bald Eagles to human activity on the

Skagit River, Washington. In: Knight RL, Allen GT, Stalmaster MV, Servheen CW, editors.

Proc of the Washington Bald Eagle symposium. The National Conserv., Seattle, Washing-

ton. p 231-241.

Verstoring van vogels door recreatie
  173

Slabbekoorn H & Peet M (2003). Birds sing at a higher pitch in urban noise. Nature 424: 267.

Slabbekoorn H & den Boer-Visser A (2006). Cities change the songs of birds.

Doi.org/doi.org/10.1016/j.cub.2006.10.008. Current Biology 16: 2326-2331.

Slabbekoorn H & Ripmeester EAP (2008). Birdsong and anthropogenic noise: implications

and applications for conservation. Molecular Ecology 17: 72-83.

Slabbekoorn H (2013). Songs of the city: noise-dependent spectral plasticity in the acoustic

phenotype of urban birds. Doi.org/10.1016/j.anbehav.2013.01.021. Animal Behaviour 85:

1089-1099.

Slings Q (1999). Het effect van natuurgerichte recreatie op de broedvogelstand van het

duingebied bij Egmond. PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland, Castricum.

Smit CJ & Visser GJM (1989). Verstoring van vogels door vliegverkeer, met name door

ultra-lichte vliegtuigen. RIN-rapport 89/11. Rijksinstituut voor Natuurbeheer, Texel.

Smit CJ & Visser GJM (1993). Effects of disturbance on shorebirds: a summary of existing

knowledge from the Dutch Wadden Sea and Delta area. Wader Study Group Bulletin 68

(special issue): 6-19.

Smit CJ (2004). Vervolgonderzoek naar de gevolgen van de uitbreiding van het aantal vlieg-

bewegingen van Den Helder Airport. Alterra-rapport 1025. Alterra, Wageningen.

Smith-Castro J & Rodewald A (2010). Behavioral responses of nesting birds to human distur-

bance along recreational trails. Doi.org/10.1111/j.1557-9263.2010.00270.x. Journal of Field

Ornithology 81: 130-138.

Spaans B, Bruinzeel LW & Smit CJ (1996). Effecten van verstoring door mensen op wadvogels

in de Waddenzee en de Oosterschelde. IBN-rapport 202. DLO-Instituut voor Bos- en

Natuuronderzoek, Wageningen.

Spaul RJ (2015). Recreation disturbance to a shrub-steppe raptor: biological consequences,

behavioral mechanisms, and management implications. MSc-thesis, Boise State Univer­

sity, Boise.

Spaul RJ & Heath JA (2016). Nonmotorized recreation and motorized recreation in

shrub-steppe habitats affects behavior and reproduction of golden eagles (Aquila

chrysaetos). Doi.org/10.1002/ece3.2540. Ecology and Evolution 6: 8037-8049.

Spoelstra K & Visser ME (2013). The impact of artificial light on avian ecology. In: Gil D,

Brumm H, editors. Avian Urban Ecology: Behavioural and Physiological Adaptations. Ch 2.

Oxford University Press, Oxford.

Staatsbosbeheer (2017). Recreatiezoneringsplan Peelvenen. Staatsbosbeheer, Ospel.

Stalmaster MV & Newman JR (1978). Behavioral responses of wintering Bald Eagles to human

activity. Doi.org/10.2307/3800811. Journal of Wildlife Management 42: 506-513.

Stalmaster MV & Kaiser JL (1997). Flushing responses of wintering Bald Eagles to military

activity. Doi.org/10.2307/3802130. Journal of Wildlife Management 61: 1307-1313.

Stalmaster MV & Kaiser JL (1998). Effects of recreational activity on wintering Bald Eagles.

Wildlife Monographs 137: 1-46.

Stankowich T & Blumstein DT (2005). Fear in animals: a meta-analysis and review of risk as-

sessment. Doi.org/10.1098/rspb.2005.3251. Proceedings of the Royal Society B-Biological

Sciences 272: 2627-2634.

Stantial ML, Cohen JB, Darrah AJ, Farrell S & Maslo B (2021). Habitat-specific behavior,

growth rate, and survival of piping plover chicks in New Jersey, USA.

Doi.org/10.1002/ecs2.3782. Ecosphere 12: e03782.

Verstoring van vogels door recreatie
  174

Steenhof K, Brown JL & Kochert MN (2014). Temporal and spatial changes in golden eagle

reproduction in relation to increased off highway vehicle activity.

Doi.org/10.1002/wsb.451. Wildlife Society Bulletin 38: 682-688.

Steven R, Pickering C & Guy Castley J (2011). A review of the impacts of nature-based

recreation on birds. Doi.org/10.1016/j.jenvman.2011.05.005. Journal of Environmental

Management 92: 2287-2294.

Stickroth H (2015). Auswirkungen von Feuerwerken auf Vögel – ein Überblick. Berichte zum

Vogelschutz 52: 115–149.

Stickroth H (2019). Effects of fireworks on birds – a critical overview. Extended abstract of

original publication of 2015.

Stien J & Ims RA (2016). Absence from the nest due to human disturbance induces higher

nest predation risk than natural recesses in Common Eiders Somateria mollissima.

Doi.org/10.1111/ibi.12338. Ibis 158: 249-260.

Still DA, Calbrade NA & Holt CA (2015). Review and analysis of changes in water-bird use of

the Mersey Estuary SPA, Mersey Narrows & North Wirral Foreshore SPA and Ribble & Alt

Estuaries SPA. BTO Research Report 648. British Trust for Ornithology.

Stillman RA & Goss-Custard JD (2002). Seasonal changes in the response of oystercatchers

Haematopus ostralegus to human disturbance. Journal of Avian Biology 33: 158-365.

Stillman RA, West AD, Clarke RT & Liley D (2012). The Solent disturbance and mitigation

project phase II. Predicting the impact of human disturbance on overwintering birds in the

Solent. Report to the Solent Forum. Footprint Ecology, Dorset, England.

Stinson DW (2016). Periodic Status Review for the Snowy Plover. Washington Department of

Fish and Wildlife, Olympia, Washington.

Stock M (1992). Effects of man-induced disturbances on staging brent geese. Netherlands

Institute for Sea Research 20: 289–293.

Stolen ED (2003). The effects of vehicle passage on foraging behavior of wading birds.

Waterbirds 26: 429-436.

Storch S, Grémillet D & Culik B (1999). The telltale heart: a non-invasive method to determine

the energy expenditure of incubating Great Cormorants Phalacrocorax carbo carbo.

Ardea 87: 207-215.

Strasser EH & Heath JA (2013). Reproductive failure of a human-tolerant species,

the American kestrel, is associated with stress and human disturbance.

Doi.org/10.1111/1365-2664.12103. Journal of Applied Ecology 50: 912-919.

Sunde P, Odderskær P & Storgaard K (2009). Flight distances of incubating Common

Buzzards Buteo buteo are independent of human disturbance.

Doi.org/10.5253/078.097.0313. Ardea 97: 369-372.

Swarthout ECH & Steidl RJ (2001). Flush responses of Mexican spotted owls to recreationists.

Doi.org/10.2307/3802910. Journal of Wildlife Management 65: 312-317.

Tablado Z & Jenni L (2017). Determinants of uncertainty in wildlife responses to human distur-

bance. Doi.org/10.1111/brv.12224. Biological reviews of the Cambridge Philosophical Society.

Tamisier A, Béchet A, Jarry G, Lefeuvre JC & Le Maho Y (2003). Effects of hunting disturban-

ce on waterbirds. A review of literature. Revue d’Ecologie (La Terre et la Vie) 58: 435-449.

Tarjuelo R, Barja I, Morales MB, Traba J, Benítez-López A, Casas F, Arroyo B, Delgado MP &

Mougeot F (2015). Effects of human activity on physiological and behavioral responses of an

endangered steppe bird. Doi.org/10.1093/beheco/arv016. Behavioral Ecology 26: 828-838.

Verstoring van vogels door recreatie
  175

Tätte K, Møller AP & Mänd R (2018). Towards an integrated view of escape decisions

in birds: relation between flight initiation distance and distance fled.

Doi.org/10.1016/j.anbehav.2017.12.008. Animal Behaviour 136: 75-86.

Taylor IR (2006). Managing visitor disturbance of waterbirds on Australian inland wetlands.

In: Taylor I, Murray P, Taylor S, editors. Wetlands of the Murrumbidgee River Catchment:

Practical Management in an Altered Environment. Pp 150-157. Fivebough and Tuckerbil

Wetlands Trust, Leeton, New South Wales.

Taylor K, Anderson P, Taylor R, Longden K & Fisher P (2005). Dogs, access and nature

conservation. English Nature Research Reports nr 649. English Nature, Peterborough.

Taylor T, Reshkin M & Brock K (1982). Recreation land use adjacent to an active heron rooke-

ry: a management study. Proceedings of 1981 Indiana Academy of Science 91: 226-236.

Thiel D, Menoni E, Brenot JF & Jenni L (2007). Effects of recreation and hunting on flushing

distance of capercaillie. Journal of Wildlife Management 71: 1784-1792.

Thiel D, Jenni-Eiermann S, Braunisch V, Palme R & Jenni L (2008a). Ski tourism affects habi-

tat use and evokes a physiological stress response in capercaillie Tetrao urogallus: a new

methodological approach. Journal of Applied Ecology 45: 845-853.

Thiel D, Jenni-Eiermann S & Jenni L (2008b). Effects of recreation activities on flushing

behaviour, habitat use and stress physiology of Western Capercaillie. Ornithologische

Beobachter 105: 85-96.

Thompson B (2015). Recreational trails reduce the density of ground-dwelling birds in protec-

ted areas. Doi.org/10.1007/s00267-015-0458-4. Environmental Management 55: 1181-1190.

Thompson DBA & Thompson MLP (1985). Early warning and mixed species association: the

‘Plover’s page’ revisited. Doi.org/10.1111/j.1474-919X.1985.tb04851.x. Ibis 127: 559-562.

Thorup K, Sunde P, Jacobsen LB & Rahbek C (2010). Breeding season food limitation drives

population decline of the Little Owl Athene noctua in Denmark. Ibis 152: 803-814.

Tijsen W (1994). Ganzen en helikopters in de Wieringermeer. Graspieper 14: 22-23.

Titus JR & VanDruff LW (1981). Response of the Common Loon to recreational pressure in the

boundary waters Canoe Area, Northeastern Minnesota. Wildlife Monographs 78: 3-59.

Tost D, Strauß E, Jung K & Siebert U (2020). Impact of tourism on habitat use of

black grouse (Tetrao tetrix) in an isolated population in northern Germany.

Doi.org/10.1371/journal.pone.0238660. PloS one 15: e0238660.

Tratalos JA, Sugden R, Bateman IJ, Gill JA, Jones AP, Showler DA, Sutherland WJ & Watkinson

AR (2013). The conflict between conservation and recreation when visitors dislike crowding:

A theoretical and empirical analysis of the spatial distribution of recreational beach users.

Doi.org/10.1007/s10640-013-9634-2. Environmental and Resource Economics 55: 447-465.

Trimper PG, Standen NM, Lye LM, Lemon D, Chubbs TE & Humphries GW (1998).

Effects of low-level jet aircraft noise on the behaviour of nesting osprey.

Doi.org/10.1046/j.1365-2664.1998.00290.x. Journal of Applied Ecology 35: 122-130.

Tulp I (1998). Reproductie van Strandplevieren Charadrius alexandrinus en Bontbekplevieren

Charadrius hiaticula op Terschelling, Griend en Vlieland in 1997. Limosa 71: 109-120.

Tulp I, Reijnders PJH, Ter Braak CJF, Waterman E, Bergers PJM, Dirksen S, Snep RPH &

Nieuwenhuizen W (2002). Effect van treinverkeer op dichtheden van weidevogels.

BW-rapport nr 02-034. Bureau Waardenburg, Culemborg.

Verstoring van vogels door recreatie
  176

Underhill-Day JC & Liley D (2007). Visitor patterns on southern heaths: a review of visitor

access patterns to heathlands in the UK and the relevance to Annex I bird species. Ibis

149: 112-119.

US Fish and Wildlife Service (2012). Revised designation of critical habitat for the Pacific

Coast population of the Western Snowy Plover; final rule. Federal register / vol. 77, no. 118

/ Tuesday, June 19: 36728-36869.

Valkama J & Saurola P (2005). Mortality factors and population trends of the Eagle Owl

Bubo bubo in Finland. Ornithol Anz 44: 81-90.

Valle R & Scarton F (2020). Feasibility of counting breeding Pied Avocets and Black-winged

Stilts using drones. Wader Study Group Bulletin 120: 257-265.

Van Apeldoorn RC & Smit CJ (2006). Vuurwerk en natuur. Effecten van evenementenvuurwerk

op beschermde natuurwaarden in Zeeland. Alterra-rapport 1383. Alterra, Wageningen.

Van Dam B (2014). Vuurwerkshow Koningsdag 2014 te Sloterpark, Amsterdam. Effecten op

broedende vogels en overige soorten. Tauw, Utrecht.

Van de Voorde S, Witteveen M & Brown M (2015). Differential reactions to anthropogenic dis-

turbance by two ground-nesting shorebirds. Doi.org/10.2989/00306525.2015.1029558.

Ostrich 86: 43-52.

Van der Kolk H-J, Allen AM, Ens BJ, Oosterbeek K, Jongejans E & van de Pol M (2020a). Spa-

tiotemporal variation in disturbance impacts derived from simultaneous tracking of aircraft

and shorebirds. Doi.org/10.1111/1365-2664.13742. Journal of Applied Ecology 57: 2406-2418.

Van der Kolk H-J, Ens BJ, Oosterbeek K, Bouten W, Allen AM, Frauendorf M, Lameris TK,

Oosterbeek T, Deuzeman S, de Vries K, Jongejans E & van de Pol M (2020b). Shorebird

feeding specialists differ in how environmental conditions alter their foraging time.

Doi.org/10.1093/beheco/arz189. Behavioral Ecology 31: 371-382.

Van der Kolk H-J, Krijgsveld KL, Linssen H, Diertens R, Dolman D, Jans M, Frauendorf M,

Ens BJ & van de Pol M (2020c). Cumulative energetic costs of military aircraft, recrea­

tional and natural disturbance in roosting shorebirds. Doi.org/10.1111/acv.12546. Animal

Conservation 23: 359-372.

Van der Kolk H-J, Ens B, Oosterbeek K, Jongejans E & van de Pol M (2021a). The hidden cost

of disturbance: Eurasian Oystercatchers (Haematopus ostralegus) avoid a disturbed roost

site during the tourist season. Doi.org/10.1111/ibi.13035. Ibis.

Van der Kolk H-J, Ens BJ, Frauendorf M, Jongejans E, Oosterbeek K, Bouten W & van de Pol M

(2021b). Why time-limited individuals can make populations more vulnerable to disturban-

ce. Doi.org/10.1111/oik.08031. Oikos.

Van der Meer J (1985). De verstoring van vogels op de slikken van de Oosterschelde. Nota

85.09. Deltadienst Milieu en Inrichting / Rijkswaterstaat, Middelburg.

Van der Winden J (2002). Disturbance as an important factor in the decline of black terns

Chlidonias niger in the Netherlands. Vogelwelt 123: 33-40.

Van der Winden J, Krijgsveld KL, Inberg H & Fijn RC (2008). Beschermingsplan duin- en kust-

vogels. Basisrapport deel A: achtergronddocument. BW-project nr 05-641. Vogelbescher-

ming Nederland, Zeist / Bureau Waardenburg, Culemborg.

Van der Zande AN (1984). Outdoor recreation and birds: Conflict or symbiosis? PhD-thesis,

Leiden University, Leiden.

Verstoring van vogels door recreatie
  177

Van der Zande AN, Berkhuizen JC, van Latesteijn HC, ter Keurs WJ & Poppelaars AJ (1984).

Impact of outdoor recreation on the density of a number of breeding bird species in

woods adjacent to urban residential areas. Doi.org/10.1016/0006-3207(84)90018-1. Biolo-

gical Conservation 30: 1-39.

Van der Zande AN & Vos P (1984). Impact of a semi-experimental increase in recreation in-

tensity on the densities of birds in groves and hedges on a lake shore in the Netherlands.

Doi.org/10.1016/0006-3207(84)90086-7. Biological Conservation 30: 237-259.

Van der Zande AN & Verstrael TJ (1985). Impacts of outdoor recreation upon nest-site choice

and breeding success of the kestrel. Ardea 73: 90-99.

Van Dijk L & Veldhoen E (2011). Lemelerberg: Paden-structuur herzien om verstoring te

verminderen. Vakblad Natuur Bos Landschap 9: 31-33.

Van Dijk R, Klous R, Tuiter D, De Rooy R & Jaspers H (2019). Effecten van drones op Natura

2000-gebieden in Drenthe. Project 363389. Sweco.

Van Manen W, van Diermen J, van Rijn SHM & van Geneijgen P (2011). Ecologie van de

Wespendief Pernis apivorus op de Veluwe in 2008-2010, populatie, broedbiologie,

habitatgebruik en voedsel. Natura 2000-rapport. Provincie Gelderland Arnhem NL /

Stichting Boomtop www.boomtop.org Assen NL.

Van Rijn SHM, Krijgsveld KL & Strucker RCW (2006). Gedrag van vogels tijdens een kitesurf­

evenement in de Grevelingen. BW-rapport nr 06-251. Bureau Waardenburg bv, Culemborg.

Van Rijn SHM, Bijlsma RG & Bijmold F (2021). De mogelijke rol van natuurfotografen bij de mis-

lukking van een broedsel rode wouwen Milvus milvus op de ZW-Veluwe. De Takkeling 29-1.

Van Turnhout C (2009). Effecten van recreatie en de Tulpenrally op de broedpopulatie

tapuiten in de Noordduinen. SOVON-informatierapport 2009/01. Sovon Vogelonderzoek

Nederland, Beek-Ubbergen.

Van Turnhout C & Majoor F (2016). Populatiedynamiek en bescherming van tapuiten in de

Noordduinen in 2016. Sovon-rapport 2016/59. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.

Vas E, Lescroël A, Duriez O, Boguszewski G & Grémillet D (2015). Approaching birds with

drones: first experiments and ethical guidelines. Doi.org/10.1098/rsbl.2014.0754. Biology

Letters 11: 20140754.

Velando A & Munilla I (2011). Disturbance to a foraging seabird by sea-based tourism: Implications

for reserve management in marine protected areas. Biological Conservation 144: 1167-1174.

Venema P (1988). Verstoring van ganzen in het Leekstermeergebied. Argus 13: 11-13.

Verdaat HJP (2006). Gebiedsgebruik, gedrag en verstoring van Roodkeelduikers (Gavia stel-

lata) in de Voordelta. Afstudeerproject ter ondersteuning van de Nulmeting in het kader

van het Monitoring en Evaluatie Programma, Project Mainport Rotterdam PMR - MEP MV2.

BW-rapport nr 06-144. Bureau Waardenburg / Hogeschool Van Hall - Larenstein, Culemborg.

Verhulst S, Oosterbeek K & Ens BJ (2001). Experimental evidence for effects of human

disturbance on foraging and parental care in oystercatchers.

Doi.org/10.1016/s0006-3207(01)00084-2. Biological Conservation 101: 375-380.

Visser G (1986). Verstoringen en reacties van overtijende vogels op de Noordvaarder

(Terschelling) in samenhang met de omgeving. RIN-rapport 86/17. Rijksinstituut voor

Natuurbeheer, Texel.

Vos DK, Ryder RA & Graul WD (1985). Response of breeding great blue herons to human dis-

turbance in Northcentral Colorado. Doi.org/10.2307/1521190. Colonial Waterbirds 8: 13-22.

Vos P (1986). Plankzeilen en watervogels op het Gooimeer. Interimrapport. Staatsbosbeheer,

Utrecht.

Verstoring van vogels door recreatie
  178

Ward DH & Stehn RA (1989). Response of brant and other geese to aircraft disturbance at

Izembek Lagoon, Alaska. Final Report of U.S. Fish and Wildlife Service. Alaska Fish and

Wildlife Research Center to the Minerals Management Service, Outer Continental Shelf

Region, Anchorage, Alaska.

Ward DH, Stehn RA & Derksen DV (1994). Response of staging Brant to disturbance at the

Izembek Lagoon, Alaska. Wildlife Society Bulletin 22: 220-228.

Ward DH, Stehn RA, Erickson WP & Derksen DV (1999). Response of fall-staging Brant and

Canada Geese to aircraft overflights in Southwestern Alaska. Doi.org/10.2307/3802522.

The Journal of Wildlife Management 63: 373-381.

Watson JW (1993). Responses of nesting Bald Eagles to helicopter surveys. 21: 171-178.

Watson JW, Pierce DJ & Cunningham BC (1999). An active Bald Eagle nest associated with

unusually close human activity. Doi.org/10.2307/3536932. Northwestern Naturalist 80:

71-74.

Webb NV & Blumstein DT (2005). Variation in human disturbance differentially affects

predation risk assessment in western gulls. Doi.org/10.1650/7607. The Condor 107: 178-181.

Weigand JF & McChesney GJ (2008). Seabird and marine mammal monitoring and response

to a fireworks display at Gualala Point Island, Sonoma County, California, May to August

2007. Unpublished report. USDI Bureau of Land Management, California State Office /

USDI Fish and Wildlife Service, San Francisco Bay National Wildlife Refuge Complex,

Sacramento / Newark, VS.

Weitowitz DC, Panter C, Hoskin R & Liley D (2019). The effect of urban development on visitor

numbers to nearby protected nature conservation sites. Doi.org/10.1093/jue/juz019.

Journal of Urban Ecology 5.

West AD, Goss-Custard JD, Stillman RA, Caldow RWG, Durell SEA le V & McGrorty S (2002).

Predicting the impacts of disturbance on shorebird mortality using a behaviour-based

model. Biological Conservation 106: 319-328.

Weston MA, McLeod EM, Blumstein D & Guay P (2012). A review of flight-initiation distances

and their application to managing disturbance to Australian birds. Emu - Austral Ornitho-

logy 112: 269 - 286.

Weston MA & Stankowich T (2014). Dogs as agents of disturbance. In: Gompper ME, editor.

Free-ranging Dogs & Wildlife Conservation. Ch 4. Oxford University Press, Oxford.

White CM & Sherrod SK (1973). Advantages and disadvantages of the use of rotor-winged

aircraft in raptor surveys. Raptor Research 7: 97-104.

White CM & Thurow TL (1985). Reproduction of Ferruginous Hawks exposed to controlled

disturbance. The Condor 87: 14-22.

Whitfield DP, Ruddock M & Bullman R (2008). Expert opinion as a tool for quantifying bird

tolerance to human disturbance. Biological Conservation 141: 2708-2717.

Williams KJH, Weston MA, Henry S & Maguire GS (2009). Birds and beaches, dogs and

leashes: Dog owners’ sense of obligation to leash dogs on beaches in Victoria, Australia.

Doi.org/10.1080/10871200802649799. Human Dimensions of Wildlife 14: 89-101.

Wingfield JC & Kitaysky A (2002). Endocrine responses to unpredictable environmental

events: stress or anti-stress hormones? Doi.org/10.1093/icb/42.3.600. Integrative and

comparative biology 42: 600-609.

Wingfield JC (2018). Environmental endocrinology: insights into the diversity of regulatory

mechanisms in life cycles. Doi.org/10.1093/icb/icy081. Integrative and Comparative

Biology 58: 790-799.

Verstoring van vogels door recreatie
  179

Wolfenden AD, Slabbekoorn H, Kluk K & de Kort SR (2019). Aircraft sound exposure leads

to song frequency decline and elevated aggression in wild chiffchaffs.

Doi.org/10.1111/1365-2656.13059. Journal of Animal Ecology 88: 1720-1731.

Wolff WJ, Reijnders PJH & Smit CJ (1982). Ecological effects of tourism in the Wadden Sea: :

many questions, but few answers. In: G. Luck & H. Michaelis. Proceedings of the Wadden

Sea Symposium held on the Island Norderney. Schriftenreihe des Bundesministers für

Ernährung, Landwirtschaft und Forsten (vol 275: 85-107). Münster-Hiltrup.

Yalden DW & Yalden PE (1989). The sensitivity of breeding golden plovers Pluvialis apricaria

to human intruders. Bird Study 36: 49-55.

Yalden DW (1992). The influence of recreational disturbance on common sandpipers Actitis

hypoleucos breeding by an upland reservoir, in England. Biological Conservation 61: 41-49.

Yalden PE & Yalden DW (1990). Recreational disturbance of breeding golden plovers Pluvialis

apricarius. Biological Conservation 51: 243-262.

Yasué M (2005). The effect of human presence, flock size and prey density on shorebird

foraging rates. Journal of Ethology 23: 199-204.

Yasué M & Dearden P (2006). The effects of heat stress, predation risk and parental invest-

ment on Malaysian plover nest return times following a human disturbance. Biological

Conservation 132: 472-480.

Ydenberg RC & Dill LM (1986). The economics of fleeing from predators. In: Rosenblatt JS,

Beer C, Busnel M-C, Slater PJB, editors. Advances in the Study of Behavior. Pp 229-249.

Academic Press.

Yosef R (1997). Physical distances among individuals in flocks of greater flamingoes (Phoeni-

copterus ruber) are affected by human disturbances. Israel Journal of Zoology 43: 79-85.

Zaradic P, Pergams O & Kareiva P (2009). The impact of nature experience on willingness to

support conservation. Doi.org/10.1371/journal.pone.0007367. PloS one 4: e7367.

Zhang Y, Fox A, Cao L, Jia Q, Lu C, Prins H & Boer WF (2018). Effects of ecological and

anthropogenic factors on waterbird abundance at a Ramsar Site in the Yangtze River

Floodplain. Ambio 48: 293-303.

Verstoring van vogels door recreatie
  180

er £ p
|

Eg
EAda
ä rd
à er
zn! Den :
dc at f
K

AL Am £ ge … £
e.
wfT
R.
E
EnLL
| eebr Ee
7
Z
A
MsSe a op
Al

Bijlage 1	
Bronnen voor verstoringspercentage, verstoringsduuren verplaatsingsafstanden

Bijlage 1	 
Bronnen voor verstoringspercentage, verstoringsduur 
en verplaatsingsafstanden

Béchet et al. (2004)

Koepff & Dietrich (1986)

Bélanger & Bédard (1989)

Kushlan (1979)

Bellefleur et al. (2009)

Lensink et al. (2007)

Bijlsma (2006)

Linssen et al. (2019)

Borneman et al. (2016)

Lord et al. (2001)

Bouton et al. (2005)

McFadden et al. (2017)

Brown (1990)

McGarigal et al. (1991)

Bruderer & Komenda-Zehnder (2005)

Minaskuat Limited Partnership (2005)

Burger (1981a)

Nisbet (2000)

Burger & Gochfeld (1993)

Owens (1977)

Collop et al. (2016)

Pease et al. (2005)

Conomy et al. (1998)

Peters & Otis (2006)

De Villiers et al. (2005)

Rees et al. (2005)

Dehnhard et al. (2020)

Riddington (1996)

Delaney et al. (1999)

Scarton (2018)

Delaney et al. (2011),

Schummer & Eddleman (2003)

incl. Delaney et al. (2002)

Smit & Visser (1993)

Fernandez & Azkona (1993)

Stalmaster & Kaiser (1997)

Flemming et al. (1988)

Stillman & Goss-Custard (2002)

Fraser et al. (1985)

Stock (1992)

Gittings & O’Donoghue (2016)

Sunde et al. (2009)

González et al. (2006)

Taylor et al. (1982)

Goss-Custard et al. (2006)

Van der Kolk et al. (2020c)

Grubb & King (1991)

van Rijn et al. (2006)

Grubb et al. (2010)

Venema (1988)

Henson & Grant (1991)

Visser (1986)

Holmes et al. (1993)

Vos et al. (1985)

Holthuijzen et al. (1990)

Watson (1993)

Jansen (2011)

Watson et al. (1999)

Kahlert (1994)

White & Thurow (1985)

Kahlert (2006)

Yalden & Yalden (1990)

Klein (1993)

Yalden (1992)

Knight & Knight (1984)

Verstoring van vogels door recreatie
  182

Bijlage 2	
Achtergrond bij berekening van verstoringsgevoeligheid

Bijlage 2	 
Achtergrond bij berekening van verstoringsgevoeligheid

Foerageergroep – soort foerageert of rust in grotere groepen

Klassen:

0	
nee

1	
ja

Grootte/gewicht – Gewicht is het gemiddelde gewicht van een man en een vrouw. Voor het

rapport is gebruik gemaakt van gewichten volgens Dunning (2008), die vervolgens zijn ge-

classificeerd naar grootte. Daarbij is niet uitsluitend op gewicht gelet, maar ook op grootte (of

hoogte) van de soort.

Klassen:

1	
kleine zangvogels, kleine steltlopers, kleine sterns

2	
kleine eenden, kleine reigers, kleine roofvogels, grote zangvogels, grote stelt­lopers, sterns,

kleinere meeuwen, fuut

3	
meeste eenden, kleinere aalscholvers, middelgrote reiger, middelgrote roofvogels, grote

meeuwen, grootste steltloper (wulp), kleine ganzen

4	
grote reigers, aalscholvers, middelgrote roofvogels (visarend), meeste ganzen

5	
zwanen, grote roofvogels (zeearend, steenarend, lammergier), kraanvogel, grootste (=

Australische) pelikaan

Dieet

Klassen:

0	
(hoofdzakelijk) herbivoor

1	
omnivoor, insectivoor of schelpdieren­eter

2	
(hoofdzakelijk) carnivoor, piscivoor, aaseter

Openheid biotoop: Biotoop kan voor broedvogels geslotener zijn dan voor niet-broedvogels;

bijvoorbeeld voor meeuwen, steltlopers, sterns, sommige roofvogels.

Klassen:

0	
gesloten (bos, ooibos, gesloten (riet)moerassen)

1	
halfgesloten (parklandschap, riet, moeras, hoge ruigten, bebouwd, e.d.)

2	
open (graslanden, landbouw, duinen, heide, lage vegetaties, oevers)

3	
zeer open (meren, stranden, estuaria, wadplaten, zee)

Broedvogel: Een broedvogel of een niet-broedvogel betreffend.

Klassen:

0	
nee

1 	
ja

Schuwheid/tamheid:

1	
bijzonder schuwe soorten (zwarte specht, ijsvogel, brilduiker, slobeend, zomertaling, kleinst

waterhoen, porseleinhoen, klapekster, griel)

-1	
bijzonder niet-schuwe soorten (meerkoet, fuut, aalscholver, boerenzwaluw, huiszwaluw,

huismus).

Verstoring van vogels door recreatie
  183

Bijlage 3	
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen

Bijlage 3	 
Bufferzones en verstoringsgevoeligheid 
voor alle soortgroepen met bronnen

Bufferzone en verstoringsgevoeligheid zijn in tabel 7.2 voor elke individuele aandachtsoort

weergegeven, en per biotoop uitgewerkt in de betreffende soortteksten (HS 8 t/m 15).

In deze bijlage zijn bufferzones gepresenteerd zoals berekend op basis van 2000 vluchtafstanden

van 575 soorten gepubliceerd in 180 studies. Waarden zijn weergegeven voor vluchtafstanden

van broedende en bij niet-broedende vogels, en bij landrecreatie, waterrecreatie en luchtrecre-

atie, voor zover beschikbaar. Bij luchtrecreatie is vlieghoogte een belangrijker parameter dan

horizontale afstand; zie daarvoor §5.5. Verstoringsgevoeligheid is berekend voor veel maar

niet alle soorten (Europese wel, Australische en Amerikaanse minder). Waardes bufferzones

zijn naar boven afgerond als beschreven in tabel 4.2; verstoringsgevoeligheid afgerond naar

bovenliggende waarde. Voor berekening bufferzones zie §4.6; verstoringsgevoeligheid zie §4.5.

Alle namen van Europese vogelfamilies zijn weergegeven in het Nederlands; die van uitsluitend

Australische of Amerikaanse families niet (veel zangvogels).

Literatuurbronnen die hiervoor als basis hebben gediend zijn weergegeven onder de tabel.

Hierin is ook de data van Livezey et al. (2016) gebruikt.

Verstoring van vogels door recreatie
  184

Bijlage 3	
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen

broedend
niet-broedend

soortgroep rapport

familie wetensch./

Engels

familie Nederlands

verstoringsbron

verstorings­

gevoeligheid gem

bufferzone

gem m

# observaties

# studies

verstorings­

gevoeligheid gem

bufferzone

gem m

# observaties

# studies

Zwanen & ganzen

Anatidae / ducks, geese, swans
zwanen & ganzen
land
9
200
316
15
7
350
1853
40

water
7
300
37
16

lucht
9
7
2500
1328
10

Eenden & meerkoet

Anatidae / ducks, geese, swans
eenden
land
8
200
2
7
200
2022
101

water
7
500
909
87

lucht
10
25
1
8
2800
2

Rallidae / rails, crakes & coots
meerkoeten
land
7
150
66
9

water
7
200
25
11

Hoenders & rallen

Megapodiidae / megapodes
hoenders
land
50
42
3

Phasianidae / pheasants & allies
land
7
200
44
6
4
50
1507
27

Rallidae / rails, crakes & coots
rallen
land
4
75
444
27

water
50
7
1

Turnicidae / buttonquail
land
4
25
5
2

Reigers, lepelaar & kraanvogel

Gruidae / cranes
kraanvogels
land
7
200
2
1

Ciconiidae / storks
ooievaars
land
50
20
1
7
75
1
1

water
50
60
1
75
31
2

Threskiornithidae / ibises, spoonbills
ibissen & lepelaars
land
7
50
12
1
6
150
365
31

water
6
100
305
11

Ardeidae / herons, bitterns
reigers & roerdompen
land
8
75
74
5
6
100
829
64

water
7
50
63
6
6
150
1420
27

lucht
7
550
1

Opisthocomidae / hoatzin
water
5
75
214
2

Futen, aalscholver, duikers & zeekoet

Podicipedidae / grebes
futen
land
7
250
1
7
75
44
10

water
7
150
1
7
250
85
15

Alcidae / auks
alken
land
9

water
7
1200
20
3

lucht
9

Gaviidae / loons
duikers
land
8
350
2

water
7
1100
1
3

lucht
7
3600
1

Sulidae / gannets, boobies
genten
land
9

Anhingidae / anhingas, darters
land
100
26
5

water
75
29
2
150
222
5

Phalacrocoracidae / cormorants, shags
aalscholvers
land
50
38
2
7
150
592
35

water
75
17
2
7
150
250
14

lucht
7
7
550
1

Pelecanidae / pelicans
land
50
63
1
8
150
197
10

water
25
14
1
8
100
169
3

Verstoring van vogels door recreatie
  185

Bijlage 3	
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen

broedend
niet-broedend

soortgroep rapport

familie wetensch./

Engels

familie Nederlands

verstoringsbron

verstorings­

gevoeligheid gem

bufferzone

gem m

# observaties

# studies

verstorings­

gevoeligheid gem

bufferzone

gem m

# observaties

# studies

Steltlopers

Burhinidae / stone-curlews, thick-knees
grielen
land
6
50
13
2

Haematopodidae / oystercatchers
scholeksters
land
7
150
63
2
7
150
582
25

water
7
100
62
1
7
200
85
9

lucht
7
7
950
2

Recurvirostridae / stilts, avocets
kluten
land
7
100
34
2
7
100
324
20

water
7
150
29
2
7
200
15
7

Charadriidae / plovers
plevieren
land
7
200
118
12
7
100
1050
53

water
7
7
200
95
5

Scolopacidae / sandpipers, snipes
strandlopers & snippen
land
7
100
247
11
7
150
3277
130

water
7
100
20
1
7
400
173
36

lucht
8
700
2

Meeuwen & sterns

land
8
75
476
30
6
75
1333
35

Laridae / gulls, terns, skimmers
meeuwen, sterns & 
schaarbekken

water
8
100
145
19
6
150
310
16

lucht
8
7
550
1

Spheniscidae / penguins
land
10
50
186
1

Diomedeidae / albatrosses
albatrossen
land
9

lucht
7

Procellariidae / petrels, shearwaters, 
­diving petrels

stormvogels & pijlstorm-
vogels

Roofvogels & uilen

Pandionidae / ospreys
visarenden
land
7
300
2
7
400
3
1

water
7
150
147
3

lucht
7

land
8
550
402
14
6
200
520
35

Accipitridae / kites, hawks, eagles
havikachtigen, sperwer-
achtigen & arendach-
tigen

water
8
7
300
378
5

lucht
9
850
6
6
7

Strigidae / owls
uilen
land
7
75
357
4
4
50
96
3

lucht
7
100
35
2

Tytonidae / barn owls
kerkuilen
land
6
25
1

Falconidae / caracaras, falcons
valken & caracaras
land
7
350
3
6
150
244
20

lucht
8
300
3

Verstoring van vogels door recreatie
  186

Bijlage 3	
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen

broedend
niet-broedend

soortgroep rapport

familie wetensch./

Engels

familie Nederlands

verstoringsbron

verstorings­

gevoeligheid gem

bufferzone

gem m

# observaties

# studies

verstorings­

gevoeligheid gem

bufferzone

gem m

# observaties

# studies

Zangvogels & vergelijkbaar

Podargidae / frogmouths
land
25
2
1

Caprimulgidae / nightjars
nachtzwaluwen
land
5
25
1
4
25
1
2

Apodidae / swifts
gierzwaluwen
land
3
75
9
3

Trochilidae / hummingbirds
land
3
25
54
2

Cuculidae / cuckoos
koekoeken
land
3
50
90
9

Columbidae / pigeons, doves
duiven
land
3
25
2250
36

Upupidae / hoopoes
hoppen
land
3
50
34
3

Coraciidae / rollers
scharrelaars
land
5
50
57
3

Alcedinidae / kingfishers
ijsvogels
land
4
50
215
11

Meropidae / bee-eaters
bijeneters
land
3
75
16
3

Picidae / woodpeckers
spechten
land
5
250
8
1
4
50
172
10

Cacatuidae / cockatoos
land
25
241
11

Psittaculidae / Old World parrots
land
25
284
13

Furnariidae / ovenbirds
land
50
2

Menuridae / lyrebirds
land
25
26
1

Ptilonorhynchidae / bowerbirds
land
25
114
7

land
25
31
3

Climacteridae /  
Australasian treecreepers

Maluridae / Australasian wrens
land
25
373
7

Meliphagidae / honeyeaters
land
25
1170
49

water
25
2
1

Pardalotidae / pardalotes
land
25
7
1

Acanthizidae / Australasian warblers
land
25
386
20

Pomatostomidae / Australasian babblers
land
50
4
2

Orthonychidae / logrunners
land
25
8
2

Psophodidae / whipbirds
land
25
105
2

land
50
443
15

Artamidae / woodswallows, butcherbirds 
& allies

Campephagidae / cuckooshrikes
land
50
51
4

Falcunculidae / shriketit
land
25
4
1

Pachycephalidae / whistlers & allies
land
25
43
4

Laniidae / shrikes
klauwieren
land
7
250
6
1
5
25
61
8

Oriolidae / figbirds, orioles, turnagra
wielewalen & vijgvogels
land
2
50
88
5

Dicruridae / drongos
land
50
9
1

Rhipiduridae / fantails
land
25
332
11

Monarchidae / monarchs
land
50
373
10

Corvidae / crows, jays
kraaiachtigen
land
7
400
68
3
5
50
2445
43

Corcoracidae / Australian mudnesters
land
50
18
2

Paradisaeidae / birds-of-paradise
land
25
2
1

Petroicidae / Australasian robins
land
25
277
8

Paridae / tits, chickadees
mezen
land
4
50
77
2
2
25
1750
35

Remizidae / penduline tits
baardmezen
land
3
25
4
1

Verstoring van vogels door recreatie
  187

Bijlage 3	
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen

broedend
niet-broedend

soortgroep rapport

familie wetensch./

Engels

familie Nederlands

verstoringsbron

verstorings­

gevoeligheid gem

bufferzone

gem m

# observaties

# studies

verstorings­

gevoeligheid gem

bufferzone

gem m

# observaties

# studies

Zangvogels & vergelijkbaar vervolg

Alaudidae / larks
leeuweriken
land
6
250
74
2
4
50
342
17

Pycnonotidae / bulbuls
land
50
128
4

Hirundinidae / swallows, martins
zwaluwen
land
3
25
452
18

Cettiidae / cettia bush warblers & allies
struikzangers
land
3
25
16
1

Aegithalidae / bushtits
staartmezen
land
3
25
116
8

Phylloscopidae / leaf warblers & allies
boszangers
land
2
25
390
12

Acrocephalidae / reed warblers & allies
rietzangers
land
3
25
153
11

Locustellidae / grassbirds & allies
(snor, sprinkhaanzanger)
land
2
25
15
3

Cisticolidae / cisticolas & allies
(graszanger)
land
25
83
3

Sylviidae / sylviid babblers
grasmussen
land
3
25
1386
31

Paradoxornithidae / parrotbills & allies
diksnavelmezen
land
25
10
1

Zosteropidae / white-eyes
land
25
70
2

land
2
25
97
8

Regulidae / goldcrests, kinglets
goudhaantjes & vuur-
goudhaantjes

Troglodytidae / wrens
winterkoningen
land
2
25
139
4

Sittidae / nuthatches
boomklevers
land
2
25
47
5

Certhiidae / treecreepers
boomkruipers
land
2
25
47
7

Sturnidae / starlings, rhabdornis
spreeuwen
land
3
25
1081
18

Turdidae / thrushes
lijsters
land
5
50
112
3
3
25
3640
46

vliegenvangers
land
6
200
16
2
3
25
566
41

Muscicapidae / chats, Old World flycat-
chers

Cinclidae / dippers
waterspreeuwen
land
5
75
11
2

Nectariniidae / sunbirds
land
25
7
1

mussen
land
3
25
2440
21

Passeridae / Old World sparrows, snow-
finches

land
25
248
9

Estrildidae / waxbills, munias & allies
prachtvinken (pestvo-
gels)

Prunellidae / accentors
heggenmussen
land
3
25
233
7

Motacillidae / wagtails, pipits
kwikstaarten & piepers
land
6
250
29
2
4
25
1353
33

Fringillidae / finches, euphonias
vinkachtigen
land
4
25
1
3
25
2418
62

Emberizidae / buntings
gorzen
land
5
200
13
1
4
25
1135
24

Passerellidae / new world sparrows
land
25
202
2
25
1497
19

Icteriidae / yellow-breasted chat
land
25
14
1

land
75
390
7

Icteridae / oropendolas, orioles, black-
birds

Parulidae / new world warblers
land
25
57
1
25
111
5

Cardinalidae / cardinals & allies
land
25
50
2

Thraupidae / tanagers & allies
land
50
1

Verstoring van vogels door recreatie
  188

Bijlage 3	
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen

Literatuurbronnen voor de gebruikte vluchtafstanden

Ackerman et al. ‘04

de Villiers et al. ‘05

Anthony et al. ’95

Dear et al. ‘14

Arroyo & Razin ‘06

Dehnhard et al. ‘20

Baines & Richardson ‘07

Delaney ‘99

Baptist & Meininger ’96

Delaney et al. ‘11, including Delaney et al. 2002

Batten ’77

Dirksen et al. ‘05

Bratton ‘90

Dunnet ‘77

Baudains & Lloyd ‘07

Eason et al. ‘06

Beale & Monaghan ‘04a

Efroymson ‘00

Beale & Monaghan ‘04b

Eichelmann 2001

Béchet et al. ‘04

Erwin ‘89

Bélanger & Bédard ‘89

Fernandez & Azkona ‘93

Bellefleur et al. ‘09

Fernández-Juricic et al. ‘01

Berger ‘77

Fernández-Juricic et al. ‘05

Bijlsma ‘06

Finney et al. ‘05

Bijlsma ‘12

Flemming et al. ‘88

Blumstein ‘03

Forshaw ‘83

Blumstein et al. ‘03

Fraser et al. ‘85

Blumstein et al. ‘04

Geist et al. ‘05

Blumstein et al. ‘05 & Blumstein ‘06b

Gittings et al. 2016

Blumstein ‘06

Glover et al. ‘11

Boeker ‘70

González et al. ‘06

Booms et al. ‘10

Goss Custard et al. ‘06

Borneman et al. ‘16

Grubb & King ‘91

Bouton et al. ‘05

Grubb ‘92

Bright et al. 03

Grubb et al. ‘10

Bright et al. 04

Guay et al. ‘14

Brown ‘90

Gutzwiller et al. ‘98

Bruderer & Komenda-Zehnder ‘05

Henkens ’96

Burger ‘81a

Henson & Grant ‘91

Burger & Gochfeld ‘81

Heyland & Munro ‘67

Burger & Gochfeld ‘83

Holmes et al. ‘93

Burger & Gochfeld ‘88

Holthuijzen et al. ‘90

Burger & Gochfeld ‘93

Hume ‘76

Burger & Gochfeld ‘07

Hüppop & Hagen ‘90

Burger et al. ‘10

Ikuta & Blumstein ‘03

Burhans & Thompson ‘11

Jansen ‘11

Carrete & Tella ‘17

Kahlert ‘06

Carrier & Melquist ‘76

Kitchen et al. ‘10

Chen et al. ‘20

Klein ‘93

Collop et al. ‘16

Knight & Knight ‘84

Conomy et al. 1998

Knight ’84

Cooke ‘80

Koch & Paton ‘14

de Jong et al. ‘13

Koepff & Dietrich ‘86

Verstoring van vogels door recreatie
  189

Bijlage 3	
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen

Kong et al. 2021

Roberts & Evans ‘93

Kruger ‘16

Rodgers & Schwikert ‘02

Kury & Gochfield ‘75

Rodgers & Schwikert ‘03

Kushlan ‘79

Rodgers & Smith ‘95

Lafferty ‘01

Rodgers & Smith ‘97

Laursen et al. ‘05

Rodriguez-Prieto et al. ‘08

Lensink et al. ‘07

Ronconi & St. Clair ‘02

Lensink et al. 17

Ruddock & Whitfield ‘07

Lord et al. ‘01

Scarton ‘18

Madsen et al. ‘09

Schulz & Stock ‘92

Marcella et al.’17

Schummer & Eddleman ‘03

Marks & Hendricks ‘89

Schwemmer et al. ‘11

Martinez-Abrain et al. ‘08

Smit & Visser ‘93

Mayer et al.’19

Smith-Castro & Rodewald ‘10

McFadden et al. ‘17

Spaans et al. ’96

McGarigal et al. ‘91

Spaul ‘15

McLeod et al. ‘13

Stalmaster & Kaiser ‘97

Meininger & Graveland ‘02

Stillman & Goss Custard ‘02

Miller et al. ‘94

Stock ‘92

Miller et al. ‘01

Sunde et al. ‘09

Minaskuat ‘05

Swarthout & Steidl ‘01

Møller & Erritzøe ‘10

Taylor et al. ‘82

Møller ‘08a

Thiel et al. ‘07

Møller ‘08b

Tijsen ‘94

Møller et al. ‘07

Trimper et al. ‘98

Møller et al. ‘19

van der Meer ’85

Monie ‘11

van der Zande & Verstrael ’85

Morelli et al. ‘19

van Rijn et al. ‘06

Mori et al. ‘01

Venema ‘88

Mosbech & Boertman ‘99

Verdaat ‘06

Mosbech & Glahder ‘91

Visser ‘86

Müllner et al. ‘04

Vos ‘86

Nijland ‘97

Vos et al. ‘85

Nisbet ‘00

Waardenburg ’76

Osiejuk & Kuczynski ‘07

Waardenburg ’77

Owen ‘73

Ward et al. ‘94

Owens ‘77

Ward et al. ‘99

Paton et al. ‘00

Watson ‘93

Pease et al. ‘05

Watson et al. ‘99

Peters & Otis ‘06

Weston et al. ‘12

Platteeuw & Beekman ‘94

White & Sherrod ‘73

Platteeuw ‘95

White & Thurow ‘85

Poot et al. ‘05

Wolff et al. ’82

Price ‘03

Yalden & Yalden ’89

Rees et al. ‘05

Yalden & Yalden ‘90

Riddington et al. ‘96

Yalden ‘92

Verstoring van vogels door recreatie
  190

Bijlage 4	
Achtergrond bij bepalen minimale naderingsafstanden

Bijlage 4	 
Achtergrond bij bepalen minimale naderingsafstanden

Overzicht van de werkwijzen en formules die gehanteerd zijn om tot een definitie van minimale

naderingsafstanden (ofwel MAD, minimum approach distance) te komen. Daarbij wordt onder-

scheid gemaakt tussen broedende en niet-broedende vogels. FID staat voor flight initiation

distance ofwel vluchtafstand.

We bevelen aan om de volgende minimale naderingsafstanden te hanteren (toelichting zie §4.6):

•	
voor niet-broedende vogels: gemiddelde vluchtafstand + 1.65xSD;

•	
voor broedende vogels: 2x gemiddelde vluchtafstand.

Verstoring van vogels door recreatie
  191

Bijlage 4	
Achtergrond bij bepalen minimale naderingsafstanden

niet-broedende vogels

beoogd resultaat
formule
soort
bron

Amerikaanse zeearend
Stalmaster & Kaiser (1997)

% 'beschermd' tegen recreanten
afstand en hoogte, zeer ruim om maximale flush-dis-
tances heen

Amerikaanse zeearend
Stalmaster & Kaiser (1998)

% 'beschermd' tegen recreanten
afstand waarop 95% vogels beschermd tegen recrean-
ten

Amerikaanse zeearend
McGarigal et al. (1991)

%vlucht- of alert-reactie
afstand waarop 50-95% van populatie niet meer alert 
is of vlucht

%vlucht- of alert-reactie
afstand waarop vogels niet alert reageren
zangvogels
Fernandez-Juricic et al. 
(2001, 2005)

Taylor (2006)

%vlucht- of alert-reactie
afstand waarop 95% van vogels niet meer alert is of 
vlucht

zwanen, eenden, reigers, 
steltlopers

Laursen et al. (2005)

steltlopers, eenden, meeuwen 
Waddenzee

% vlucht-reactie
mean FID + 1 or 2x SD afh van vereist niveau van 
bescherming; afstand waarop 84-98% geen flush-res-
ponse heeft

% vlucht-reactie
afstand waarop 90% geen flush-response heeft
auerhoen
Thiel et al. (2007)

% vlucht-reactie
afstand waarop 90-99% geen flush-response heeft
Amerikaanse zeearend
Stalmaster & Newman (1978)

Holmes et al. (1993)

% vlucht-reactie
afstand waarop 90% geen flush-response heeft
diverse soorten roofvogels; val-
ken, haviken, buizerds, arenden

% vlucht-reactie
afstand waarop 95% van vogels niet vlucht
Amerikaanse zeearend
Anthony et al. (1995)

% vlucht-reactie
afstand waarop vogels niet vluchten
eenden
Fox & Madsen (1997)

% vlucht-reactie
afstand waarop 100% van vogels niet vlucht
uilen
Delaney et al. (1999)

% vlucht-reactie
afstand waarop 80-95-99% geen flush-response heeft
uilen
Swarthout & Steidl (2001)

zeekoeten
Ronconi & St. Clair (2002)

% vlucht-reactie
afstand en snelheid waarop 90% geen flush response 
heeft

% vlucht-reactie
afstand waarop 75% van vogels niet vlucht
marmeralk
Bellefleur et al. (2009)

Rodgers & Smith (1997)

afstand waarop gros niet op-
vliegt of alert raakt

gem FID + 1 SD + 40 m
reigers, steltlopers, meeuwen, 
sterns

McFadden et al. 2017

afstand waarop gros niet op-
vliegt of alert raakt

2 × (gem FID±1.6495 SD); plus voorspelbaarheid genere-
ren door vaste routes

reigers, steltlopers, meeuwen, 
eenden

Amerikaanse zeearend
Buehler et al. (1991)

minimaal oppervlak voor biotoop
minimale gemeten afstand/oppervlak om gezamenlijk 
roestende vogels te kunnen huisvesten

Rodgers & Swikert 2002

vluchtreactie minimaliseren
gem FID +1.6495 SD + 40 m
reigers, steltlopers, meeuwen, 
sterns

vluchtreactie minimaliseren
gem FID +1.6495 SD + 40 m
reigers, roofvogels
Rodgers & Schwikert (2003)

Verstoring van vogels door recreatie
  192

Bijlage 4	
Achtergrond bij bepalen minimale naderingsafstanden

broedende vogels

beoogd resultaat
formule
soort
bron

% alert gedrag voorkomen
afstand waarbij <30% vogels alert response toont
Amerikaanse zeearend
Grubb & King (1991)

black skimmer
Burger et al. (2010)

% vlucht-reactie
afstand waarop 90% geen flush-response heeft; 95% 
max FIDs

Amerikaanse zeearend
Anthony et al. (1995)

% vlucht-reactie
afstand waarop 95% geen flush-response heeft; 95% 
max FIDs

% vlucht-reactie
afstand waarbij 95% geen flush-response heeft
keizerarend
González et al. (2006)

% vlucht-reactie
% vlucht-reactie verkleinen
Amerikaanse zeearend
Watson (1993)

gier
Arroyo & Razin (2006)

% vlucht-reactie
afstand waarop effect op nest attendance beperkt is tot 
ca 10-20%

reigers, stern
Rodgers & Smith (1995)

% vlucht-reactie
gem FID + 1.6495xSD + 40m; gelijk aan hun formule voor 
niet-brv

afstand waarbij 90% v nestdesertie voorkomen
Amerikaanse zeearend
Anthony et al. (1995)

90% van nestdesertie voorko-
men

ferruginous hawk
White & Thurlow (1985)

90% van nestdesertie voorko-
men

90% v nestdesertie voorkomen; grotere buffer als laag 
prooiaanbod of slechte conditie

trompetzwaan
Henson & Grant (1991)

alert-reactie voorkomen
max alertafstand + 50 m. Combineren met borden om 
stoppende auto's en lawaai te voorkomen, en afscher-
mende vegetatie rond parkeer- en observatieplaatsen

alert-reactie voorkomen
alert-afstand; zijnde 2xFID
meeuwen
Martinez-Abrain et al. (2008)

broedhabitat ruim sluiten
buizerd
Sunde et al. (2009)

broedomstandigheden veilig 
stellen

broedsucces niet verlagen
afstand waarbinnen verlaagd broedsucces optrad
strandplevier
Schulz & Stock (1992)

effect verder verkleinen dan 
vlucht-reactie

gem FID +1.6495 SD + 40 m; volgt Rodgers and Schwikert 
2003 voor niet-brv, want is groter dan voor brv
wood stork
Bouton et al. (2005)

albatros
de Villiers et al. (2005)

gedragsverandering voorkomen
afstand + 15m waarop gedragsresponse (alarm of 
agressie); bufferzone

sterns
Nisbet (2000)

gewenning bevorderen
gewenning stimuleren door voorspelbaar regelmatige 
bezoeken

200 m van meeuwenkolonies geen boten meer
eider
Ahlund & Gotmark (1989)

kuikenpredatie voorkomen nabij 
meeuwenkolonies

'nadelige effecten' voorkomen
2*(mean FID + 1.6495 SD)
steltlopers
Koch & Paton 2014

zwarte wouw
Sergio et al. (2003)

nestdichtheid
paden nabij nesthabitat vermijden of effect op nest-
dichtheid te voorkomen

nestdichtheid
afstand waarbinnen nestdichtheid zichtbaar afneemt
boobies
Burger & Gochfeld (1993)

steenarend
Spaul 2015

nestdichtheid en broedsucces, % 
vlucht-reactie

reductie nestdichtheid en broedsucces voorkomen; 
afstand waarbuiten 77%-100% v opvliegen wordt vook-
omen; in combi met stopverbod en zorgen dat mensen 
op paden bijven; vooral in begin broedseizoen

'verstoring' voorkomen
broedhabitat ruim sluiten
sterns
Burger (1998)

'verstoring' voorkomen
restricted access, hond aan lijn, viewing facilities
korhoen
Baines & Richardson (2007)

'verstoring' voorkomen
gebied rond broehabitat sluiten
ganzen
Madsen et al. (2009)

'verstoring' voorkomen
mean FID + 2 SD
steltlopers
Scarton 2018

'verstoring' voorkomen
broedhabitat ruim sluiten
Amerikaanse zeearend
Fraser et al. (1985)

vlucht-reactie voorkomen
gem vluchtafstand
emperor penguin
Burger & Gochfeld (2007)

sterns reigers
Erwin (1989)

vlucht-reactie voorkomen
groter dan de grootste gemeten opvliegafstand (>dread 
distance')

max FID + 50 m
Amerikaanse blauwe reiger
Vos et al. (1985)

vlucht-reactie voorkomen plus 
wat extra

Verstoring van vogels door recreatie
  193

Bijlage 4	
Achtergrond bij bepalen minimale naderingsafstanden

3.5

3.0

Samenhang tussen gemeten 
vluchtafstand (uit de literatuur) 
en de bijbehorende minimale na-
deringsafstand ofwel bufferzone; 
als bufferzone = vluchtafstand + 
1.65xSD.

2.5

2.0

1.5

log(minimale naderingsafstand) (m)

lucht
water
land
verstoringsbron

1.0

Als min.naderingsafstand = vluchtafstand + 1.65*SD;
dan is in onze database de regressie: log(min naderings-
afstand) = 0.982*log(vluchtafstand)+0.276; met R2=0.941

.5

Correlatie voor alleen niet-broedende vogels, en voor 
vluchtafstanden waarvoor een SD beschikbaar is

.0

3.5
3.0
2.5
2.0
1.5
1.0
.5
.0

log(vluchtafstand) (m)

Verstoring van vogels door recreatie
  194

Bijlage 5	
Effecten van recreatievormen vergeleken

Bijlage 5	 
Effecten van recreatievormen vergeleken

Weergave van de gegevens en bronnen die ten grondslag liggen aan tabel 5.1.

groter                            <------ verstorend effect ------>                                kleiner

grootst effect
> kleiner effect
>
kleiner effect
> kleiner effect
bron
soort

Water

> motor-, zeilboot

Dietrich & Koepff '86
diverse kustvogels

roeiboot of kano 
buiten route

binnen route

motorboot
> kano, visser
Titus & van Druff '81
ijsduiker

motorboot
> kayak/kano
Chatwin et al. '13
diverse zeevogels

windsurfer
> kano
Koepff & Dietrich '86
diverse kustvogels

windsurfer
> vissers-, motor-

Madsen ‘98
watervogels

zeilboot

windsurfer
> motorbootjes,

Kahlert ‘94
middelste zaagbek

vissersbootjes

speedboot
> andere vaartuigen
Ravenscroft et al. ‘07
steltlopers

waterscooter
> andere motorboten
Burger ‘98
visdief

snelle lawaaiige boot
> langzame stillere boot
Burger ‘98
visdief

motorboot
> roeiboot
Stalmaster & Kaiser '97
Am. zeearend

> zeilboot
Owens '77
rotgans

lawaaiige kleine 
motorboot

kitesurfer
> windsurfer
Kruger, '16
diverse kustvogels

Lucht

supersonisch vl.
> groot burgervl.
Burger ‘81
diverse watervogels

> oud groot

Burger ‘83
genten

modern groot  
burgervl.

burgervl.

helikopter
> sportvliegtuig
>> straaljager
Stock ‘92
rotgans

helikopter
> sportvliegtuig
>> straaljager
Roberts ‘66
brandgans

helikopter
> straaljager
Visser ‘86
diverse kustvogels

helikopter
> straaljager
>
klein vl.
Grubb & Bowerman ’97
Am. zeearend

helikopter
> straaljager
>
sportvliegtuig
> zweefvliegtuig
Heinen ‘86
kustvogels

helikopter
> sportvliegtuig
>
groot vl.
Owen ‘73
ganzen

helikopter
> sportvliegtuig
Forshaw ‘83
kleine rietgans

helikopter
> sportvliegtuig
Ward ‘94
rotgans

helikopter
> langzaam lawaaiig

>
overige vliegtuigen
Owens '77
rotgans

vliegtuig

sportvliegtuig
> helikopter
Kushlan ’79
reigers

sport & militair vl.
> helikopter
Grubb et al. ‘92
Am. zeearend

helikopter
> klein burgervl.
Komenda Zehnder ‘03
watervogels

groot burgervl.
> helikopter & sportvl.
Lensink et al. ’05
diversen

sportvl.
> zweefvliegtuig
Smit&Visser ‘89
kustvogels

militaire helikopter
> civiele helikopter
Smit ‘04
kustvogels

helikopter
> groot burgervl.
>
klein burgervl.
> sportvliegtuig
Lensink et al. '17
kolgans, smient

> straaljager

>
helikopter
> straaljager

van der Kolk  et al. '20
steltlopers

transportvliegtuig, 
geen route

bommen gooiend

voorsp. route

Verstoring van vogels door recreatie
  195

Bijlage 5	
Effecten van recreatievormen vergeleken

groter                            <------ verstorend effect ------>                                kleiner

grootst effect
> kleiner effect
>
kleiner effect
> kleiner effect
bron
soort

Land

visser/jager
> wandelaar
>
fietser
> auto
Rees et al. ‘05
wilde zwaan

jager
> verjaging
>
wandelaar, auto
Béchet et al. ‘04
sneeuwgans

Gonzalez et al. '06
keizerarend broedend

jager
> ecotourist/camper
>
stilstaande auto, 
wandelen

hond
> wandelaar
Van der Zande et al. ‘84
vooral zangvogels

hond
> anders op land
Lafferty ‘01b
strandplevier

hond
> anders op land
Lord et al. '01
rosse plevier

wandelaar met hond
> wandelaar
Taylor et al. ‘05
diverse

wandelaar met hond
> wandelaar
Yalden & Yalden ‘90
goudplevier

wandelaar met hond
> wandelaar
Ravenscroft et al. ‘07
steltlopers

wandelaar met hond
> wandelaar
Glover et al. '11
steltlopers

hond aangelijnd
> hardloper, wandelaar
Lord et al. ‘01
rosse plevier

wandelaar
> fiets
>
observatiebus
> snelle auto
Pease '05
eenden

hardloper
> wandelaar
Glover '11
steltlopers

landbouwvoertuig
> lawaai en

geweerschoten

>
wandelaar
White & Thurow ‘85
koningsbuizerd ferruginous 
hawk

wandelaar
> auto
Stalmaster & Kaiser '97
Am. zeearend

wandelaar
> auto
Holmes et al. '93
roofvogels

wandelaar
> auto
Skagen '80
Am. zeearend

wandelaar
> auto
Klein '93
diverse watervogels

wandelaar
> auto
Guay '14
watervogels

wandelaar
> auto
Gonzalez et al. '06
keizerarend

wandelaar
> auto
Henson & Grant '91
trompetzwaan

wandelaar
> voertuig zonder motor >
voertuig met motor
Larson et al. '16
diverse

fietser
> auto
Stolen ‘03
reigers

auto langzaam of stil
> auto doorrijdend
Stolen ‘03
reigers

bus
> auto
Schlacher et al. '13
steltlopers, sterns

Land / Water / Lucht

wandelaar
> boot, auto
Stalmaster & Kaiser '97
Am. zeearend

wandelaar = boot
Scarton '18
kustbroedvogels broedend

wandelaar (frequentie) > watersport (duur)
>
vliegtuig
Grubb & King '91
Am. zeearend

wandelaar
> vliegtuig
Fraser et al. '85
Am. zeearend

wandelaar, auto
> sportvliegtuig of

Henson & Grant '91
trompetzwaan

helikopter lager dan 
650 m

landrecreatie
> vliegtuigen op voor-

Lensink et al. '17
kolgans

spelbare route

landrecreatie
> vliegtuig
Gonzalez et al. '06
keizerarend broedend

vliegtuig
> visser, jager, wande-

Rees et al. '05
wilde zwaan

laar, auto

vliegtuig
> wandelaar
Owens '77
rotgans

> wandelaar, off-road

Bornemann et al. '16
scholekster broedend

straaljagers, helikop-
ters

vehicle

vaartuig
> helikopter
Stalmaster & Kaiser '97
Am zeearend

windsurfer,  
motorbootjes

> wandelaar
>
helikopter, straaljager 
(hoogste %)

Kahlert '94
middelste zaagbek broe-
dend.

Verstoring van vogels door recreatie
  196

EES EA
e Wp
-
%
As
=
dt
© 4 me
„ek,
nn

À
ve
aa
ha
ON
i
(in dE
u
Doden
REA
Knie
RN
AA
tnt
TE

p
Bi:
cad ME
Be

TL gj
EE

iN

É
} Re

„te an
io ú
ie
} Is d
ï ee:
|
‚nl
:

À
m
Me
zl
EE
TRA
ú

;
5
fe
Î
ij
EN!