Verstoring van vogels door recreatie. Literatuurstudie van verstoringsgevoeligheid en overzicht van maatregelen. Deel 1 Hoofdrapport
Algemene literatuurstudie in opdracht van Vogelbescherming Nederland over het effect van recreatie op vogels. Het rapport beschrijft verstoringsafstanden, bufferzones, de impact per type recreatie en maatregelen (zonering, voorlichting, handhaving). Het gaat niet specifiek over de casus Schutterij Sint Andreas of de Schande.
Gegevens
| Veld | Waarde |
|---|---|
| Van | vogelbescherming (opdrachtgever) |
| Datum | 2022-03-31 |
Verwijst naar
Geen verwijzingen.
Verwezen door
- Bijlage bij besluit – Inventarislijst (geen datum)
Andere berichten in dit document
Bron
- Document: zk-76815-schutterij-woo-prov/krijgsveld-2022-verstoring-van-vogels-geanonimiseerd.pdf
- Zaak: zk-76815-schutterij-woo-prov
- Inventarisnummer: 95
- Pagina: 1
- PDF openen
Tekst
Verstoring van vogels
door recreatie
Literatuurstudie van
verstoringsgevoeligheid en
overzicht van maatregelen
Deel 1 Hoofdrapport
Verstoring van vogels
door recreatie
Literatuurstudie van verstoringsgevoeligheid
en overzicht van maatregelen
Deel 1 Hoofdrapport
Colofon
Verstoring van vogels door recreatie. Literatuurstudie van verstoringsgevoeligheid en
overzicht van maatregelen. Deel 1 Hoofdrapport.
Dit rapport is geschreven in opdracht van Vogelbescherming Nederland, Postbus 925,
3700 AX Zeist; 030 - 69 37 700, info@vogelbescherming.nl.
Wijze van citeren:
(2022). Verstoring van vogels door recreatie.
Literatuurstudie van verstoringsgevoeligheid en overzicht van maatregelen. Deel 1 hoofdrapport
& deel 2 soortbesprekingen. Uitgave Vogelbescherming Nederland, Zeist.
Datum: 31 maart 2022
Erratum d.d. 24 juni 2022: Bijlage 3, figuur p.102 en foto p.111 gecorrigeerd.
Kader ‘Effecten van geluid op vogels’:
Vormgeving en infographics: Designimals,
Beeldredactie:
Tekstredactie:
Overname van teksten en figuren uit dit rapport is mogelijk met toestemming
van Vogelbescherming Nederland en auteurs.
Inhoud
Voorwoord
6
Dankwoord
7
Samenvatting
8
1
INTRODUCTIE
11
1.1
Aanleiding
11
1.2
Doel en achtergrond van dit rapport
12
1.3
Ontwikkeling van recreatie in Nederland
13
1.4
Studies naar de effecten van recreatie
15
1.5
Leeswijzer
16
2
AANPAK, DEFINITIES EN ONDERZOEKSVRAAG
17
2.1
Relevante definities
18
2.2
Afbakening literatuurstudie
21
2.3
Aanpak literatuurstudie
22
2.4
Behandelde recreatievormen
23
2.5
Soortselectie en indeling biotopen
23
3
DE GEVOLGEN VAN VERSTORING VOOR VOGELS
24
3.1
Fysiologie en gedrag
26
3.2
Reproductie en overleving
30
3.3
Populatiegrootte
34
3.4
Draagkracht leefgebied
36
4
VERSTORINGSGEVOELIGHEID EN VERSTORINGSAFSTANDEN
45
4.1
Verschillen in verstoringsreacties
47
4.2
Tolerantie en gewenning
54
4.3
Vluchtafstanden
60
4.4
Verstoringsduur, -percentage en verplaatsing
63
4.5
Verstoringsgevoeligheid
66
4.6
Bufferzones
69
5
VERSTORING PER TYPE RECREATIE
95
5.1
Intensiteit, duur & frequentie
98
5.2
Voorspelbaarheid en gedrag van de recreant
98
5.3
Snelheid en geluid
100
5.4
Impact van recreatievormen vergeleken
100
5.5
Effect van de diverse recreatievormen
105
6
HOE BEPERKEN WE HET EFFECT VAN RECREATIE?
124
6.1
Strategie 1 – Zonering en slim combineren van functies
126
6.2
Strategie 2 – Voorlichting
132
6.3
Strategie 3 – Handhaving
135
6.4
Aanpak van en keuzes in maatregelen
136
Literatuurlijst
149
BIJLAGEN
Bijlage 1 Bronnen voor verstoringspercentage, verstoringsduuren verplaatsingsafstanden 182
Bijlage 2 Achtergrond bij berekening van verstoringsgevoeligheid
183
Bijlage 3 Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen
184
Bijlage 4 Achtergrond bij bepalen minimale naderingsafstanden
191
Bijlage 5 Effecten van recreatievormen vergeleken
195
KADERS
• Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten
39
• Effecten van geluid op vogels
75
• Muziekfestivals
83
• Vuurwerk
89
• Drones
120
• Wetgeving en verstoring
138
• Lezenswaardige literatuur
144
Voorwoord
Wat is dat toch heerlijk, om buiten in de natuur je hoofd te verzetten. Al wandelend over het
strand snuif je de frisse lucht op, je kletst met je vrienden over van alles en nog wat. Meeuwen,
scholeksters en drieteenstrandlopers vliegen op en je geniet van het schouwspel. Iedereen blij,
je kunt er weer tegenaan in de komende werkweek.
Zo herkenbaar, dit! Door de coronacrisis trekken we meer dan ooit naar buiten, de natuur in.
Naar het strand, het bos in, over de stille heide, het water op. Op de fiets, lekker op een kleedje
in het warme zand, in een zeilboot, op je surfplank, met je loopclubje. We zijn met z’n allen in
onze prachtige natuur op vele manieren actief – of juist niet, dat mag ook. Onze behoefte aan
natuur is groot.
Maar we wonen in een dichtbevolkt land. Zeker: we hebben als mensen recht op ontspanning in
de natuur, het is zo vanzelfsprekend. Natuur is goed voor lichaam en geest. Natuur verwondert,
prikkelt, inspireert en heeft een positief effect op ons stressniveau. Maar natuur is méér dan
een decor voor onze activiteiten. Onze leefomgeving is bijvoorbeeld ook de leefomgeving voor
vogels waarvoor wij verantwoordelijkheid dragen, een verantwoordelijkheid die zelfs wettelijk
is vastgelegd.
Recreatie werkt op allerlei manieren verstorend op vogels. En als vogels dezelfde taal zouden
spreken, hadden ze zich al lang laten horen. Door verstoring worden ze genoodzaakt hun gedrag
te veranderen. Daardoor worden ze van hun voedsel afgesneden, worden hun levenskansen
verminderd en komt hun voorplanting in gevaar. Voor sommige vogelsoorten is recreatiedruk
de belangrijkste factor voor hun achteruitgang. Dit rapport gaat precies over alle effecten die
de diverse vormen van recreatie heeft op vogels. Het is een degelijke review van alle beschik-
bare kennis.
Het goede nieuws is dat we met de kennis uit dit rapport ook de effecten van recreatie op vogels
kunnen verminderen. We kunnen op een verantwoorde manier genieten van vogels en natuur.
Door rekening te houden met vogels, door te zoneren in tijd en ruimte, door begrip en draagvlak
bij het grote publiek te krijgen. Het is op allerlei manieren mogelijk om recreatie te combineren
met bescherming van vogels en natuur. Niet altijd en overal, maar wel vaak en op veel plaatsen.
Volgens Vogelbescherming Nederland en de ANWB is het goed mogelijk om de stakeholders
op het gebied van natuurbescherming en recreatie te verenigen. Met als gezamenlijk doel het
delen van de ruimte, met respect voor natuur en vogels. Want een wereld zonder vogels is toch
saaier, stiller, met minder kleur en beweging.
Floris van Hest
Marga de Jager
Directeur Vogelbescherming Nederland
Bestuursvoorzitter ANWB
Verstoring van vogels door recreatie
6
Dankwoord
Veel Wetlandwachten van Vogelbescherming Nederland hebben ons op basis van hun ervaringen
in het veld inzichten gegeven over de effectbeperkende maatregelen die gepresenteerd worden
in dit rapport. Zij geven aan welke maatregelen ze tegenkomen in hun beschermingsgebied en
hoe effectief die zijn.
Hoe de recreatiedruk in Nederland zich heeft ontwikkeld in de afgelopen jaren, kon mede in-
zichtelijk worden gemaakt doordat cijfers hierover ter beschikking werden gesteld door Rederij
Doeksen, Stichting Het National Park De Hoge Veluwe, Pim Nouwens van Visit Veluwe, Erik
Meijles van de Rijksuniversiteit Groningen en Marieke Kuipers van PWN.
Dirk van Straalen (DMP) voorzag ons van gegevens over verstoorde en onverstoorde wetlands
in de Delta. Petra Manche hielp met de analyse van de gegevens van vogels in verstoorde en
onverstoorde wetlands. Martin Poot las de soortteksten kritisch door en voorzag ze van waarde
volle aanvullingen.
Hans Slabbekoorn schreef, als internationaal gerenommeerd deskundige op het gebied van de
verstorende effecten van geluid op dieren, het kader in dit rapport over de effecten van geluid
op vogels.
Binnen Vogelbescherming functioneerden de volgende personen als inhoudelijke begeleidings-
groep en/of hebben anderszins bijgedragen aan dit rapport: Marijke van de Staak, Leo Bruinzeel,
Ruud van Beusekom, Astrid Doesburg, Harm Dotinga, Roef Mulder, Nico Korporaal en Noor van
der Hoeven.
Dit rapport is in de eerste plaats een review. De inzichten die konden ontstaan in deze review
zijn volledig afhankelijk van de vele onderzoeken naar verstoring door recreatie die daaraan ten
grondslag liggen. We danken zowel de onderzoekers als de vele opdrachtgevers voor hun visie
en inspanningen om het onderzoek te (laten) doen en voor het publiceren van de resultaten.
Verstoring van vogels door recreatie
7
Samenvatting
Recreatiedruk en vogels
Voor wie buiten is, is verstoring een ongrijpbaar verschijnsel. Een vogel blijft gewoon zitten of
hij vliegt weg, zonder dat dat direct verdere consequenties lijkt te hebben. Die enkele recreant
(die ieder individu tenslotte is) is ook niet wat maakt dat verstoring zo’n belangrijk thema is voor
vogels. Het venijn zit hem erin dat de permanente stroom aan mensen of activiteiten maakt dat
vogels keer op keer hun natuurlijk gedrag onderbreken. Het is dan ook de hoge recreatie-inten-
siteit waardoor sprake is van vaak substantiële effecten.
Met het stijgende aantal mensen in het kleine Nederland, neemt de recreatiedruk in onze na-
tuurgebieden gestaag toe. Dit effect wordt nog versterkt door de gestaag toenemende verste-
delijking, waardoor een steeds groter aantal mensen op een steeds kleiner wordend oppervlak
aan buitengebied haar ontspanning probeert te vinden. Voor natuurbeschermers is dit een lastig
dilemma. Enerzijds is natuurbeleving belangrijk voor iedereen, en niet minder voor de natuur
zelf die er indirect baat bij heeft wanneer mensen haar kennen en waarderen. Anderzijds heeft
de hoge recreatiedruk forse invloed op vogelpopulaties.
Sinds de vorige versie van dit rapport (Krijgsveld et al. 2008) is veel nieuw onderzoek gedaan
naar verstoring. Deze studies maken duidelijk dat recreatie in zijn huidige vorm op grote schaal
grote negatieve effecten heeft op soortsamenstelling, verspreiding en aantallen van Nederlandse
vogels. Dit kan beheerders inzichten geven om effectieve maatregelen te treffen om recreatie
in goede banen te leiden, en zo effecten op vogels te beperken.
Doel rapport en nieuwe inzichten
In dit rapport geven we een geactualiseerd overzicht van de kennis over effecten die recreatie
heeft op vogels, en van de maatregelen die ingezet kunnen worden om deze effecten te beper-
ken. Op basis van de literatuur en deskundigenoordeel zijn inzichten in effecten toegepast op
de Nederlandse biotopen en soorten. Verstoringsafstanden zijn daarbij geactualiseerd.
De belangrijkste verstoringsbronnen op een rij
•
Waterrecreatie heeft een zeer grote impact, door de combinatie van grote verstorings
afstanden (waarbij hele oppervlaktes water leeg-verjaagd worden), lange verstoringsduren
en hoge percentages verstoorde vogels;
•
Op land hebben wandelen en fietsen op zich relatief weinig effect, maar is de impact vooral
groot door de hoge intensiteit waarmee dit voor kan komen;
•
Luchtrecreatie leidt tot de grootste vluchtafstanden, maar deze verstoring is doorgaans kort
van duur en niet frequent, en onder die voorwaarden is de impact beperkt. Van langzamere
vliegtuigen of verstoringsbronnen die op één plek in de lucht bewegen is de impact juist
heel groot;
•
Snellere, lawaaiiger en onvoorspelbaarder recreatievormen hebben een grotere impact.
Denk aan speedboten, kitesurfers, helikopters (HS 5, kader geluid);
•
Impact op vogels is groter naarmate het gebied opener is; de effecten reiken dan verder en
Verstoring van vogels door recreatie
8
hebben zo een groter en langduriger verstorend effect. Op het water en op het strand reikt
het effect van recreatie daardoor verder dan in het bos;
•
Met name in open gebieden (kust, meren) waar verstoringsbronnen over grote afstanden
worden opgemerkt, en in gebieden met een zeer hoge recreatiedruk (bossen, stranden) zijn
de effecten van recreatie aanzienlijk (HS4).
De belangrijkste gevolgen op een rij
•
Of recreatie wezenlijke gevolgen heeft, hangt af van vorm, duur en frequentie van de recre-
atie. Een tijdelijke verstoring heeft doorgaans weinig consequenties; alert zijn en opvliegen
voor predatoren is immers aan de orde van de dag voor vogels (§4.1, 5.1);
•
Recreatie in zijn huidige vorm heeft op grote schaal effecten op veel soorten in alle biotopen,
resulterend in lagere aantallen en/of lager broedsucces. Hierdoor is de draagkracht voor
vogels van veel recreatief druk bezochte gebieden in Nederland al substantieel verlaagd
(§3.3 en 3.4, kader recreatiedruk en vogels op meren). Verstoring is dus een vorm van ver-
slechtering van leefgebied;
•
Voor broedende vogels bestaan effecten uit lagere broeddichtheden en broedsucces, o.a.
door stress (meetbaar in hormoonconcentraties: §3.1) en predatie. Voor pleisterende vogels
bestaan effecten uit verlaagde dichtheden en veranderd gebiedsgebruik; veroorzaakt door
verminderde voedselopname, hoger energieverbruik en het verlaten van optimale rust- en
foerageergebieden (§3.2).
•
Gewenning is iets anders dan tolerantie. Bij gewenning leren individuele vogels door ervaring
dat een verstoringsbron ongevaarlijk is, maken ze daardoor een andere inschatting van de
situatie, en reageren om die reden niet meer. Bij tolerantie verdraagt de vogel het risico dat
de mens vormt, omdat andere belangen zwaarder wegen. Maar omdat de vogel de recreant
dan nog steeds als gevaarlijk beschouwt, kunnen nog steeds effecten optreden, bijvoorbeeld
op het broedsucces of op de kans dat de vogel langere tijd in het gebied blijft. Hierdoor kan
uiteindelijk de draagkracht van een gebied verslechteren. Bij gewenning treden deze nega-
tieve effecten niet op. Het verschil tussen tolerantie en gewenning is dus belangrijk (§4.2).
De belangrijkste maatregelen op een rij
•
Voorspelbaarheid in de bewegingen van mensen vergroten. Daarmee neemt de gevaarfactor
af en kan gewenning toenemen, waardoor de verstorende effecten kleiner worden. Denk
aan vaste routes en vaargeulen (§4.2, 5.2).
•
Recreatievrije gebiedsdelen zijn nodig in de biotopen met de hoogste impact van recreatie,
bijvoorbeeld in specifieke seizoenen en op specifieke locaties. Door gebieden efficiënt in te
richten zodat recreanten niet overal komen, wordt ruimte geboden aan vogels/soorten die
niet goed tegen verstoring kunnen. De Boschplaat op Terschelling, de Oostvaardersplassen
en de Veluwe zijn hier een voorbeeld van (§6.1).
•
Door minimale naderingsafstanden ofwel bufferzones aan te houden ten opzichte van vo-
gelsoorten worden effecten voorkomen (§4.6);
•
Drie strategieën leiden, onder voorwaarden toegepast en slim gecombineerd, tot verminde-
ring van verstoring: zonering, communicatie/educatie en handhaving. Zonering is te realiseren
door afsluiting in ruimte of in tijd, (on)aantrekkelijk maken van gebieden, en doordachte si-
tuering van functies (paden, recreatievormen, voorzieningen); communicatie is een effectief
Verstoring van vogels door recreatie
9
middel om bewustzijn te vergroten en zo de impact van verstoring te verkleinen. Borden of
flyers werken wanneer de informatie navolgbaar is en aangeeft wat waar waarom niet kan,
maar ook waar het dan wél kan; handhaving is een belangrijke voorwaarde voor de effecti-
viteit van maatregelen. In de regel zijn al deze methoden nodig (HS 6);
•
Effectieve maatregelen komen tot stand door eerst een analyse van het gebruik van het
gebied (door zowel recreanten als vogels) te maken, en voor beide de gewenste doelen te
bepalen.
Verstoring van vogels door recreatie
10
Foto Chris van Rijswijk
Introductie
Hoofdstuk 1
Introductie
1. Introductie
Hoofdstuk 1.
Introductie
1.1 Aanleiding
Mensen gaan om allerlei redenen de natuur in: een frisse neus halen, met de hond een lekkere
wandeling maken, buiten sporten, mooie natuurfoto’s maken of vogels kijken, gewoon even de
benen strekken, of tot rust komen. De Nederlandse natuurgebieden zijn overwegend opengesteld
voor publiek. Dat is ook belangrijk: elke persoon geniet op zijn eigen manier van het buiten zijn,
groen en natuur zijn belangrijk voor ons welbevinden, en door de verbinding met de natuur
ontstaat ook de behoefte deze te willen behouden (Zaradic et al. 2009, Marzluff & Swift 2017).
Nederland is echter een dichtbevolkt land. Per vierkante kilometer wonen er zo’n 500 mensen,
en de mate van verstedelijking is navenant hoog. Het totale oppervlak aan beschermde en
onbeschermde natuurrijke gebieden wordt met de toenemende verstedelijking in hoog tempo
kleiner. De degradatie en fragmentatie van deze gebieden is niet alleen in Nederland maar
wereldwijd de belangrijkste oorzaak van het verlies aan biodiversiteit (Newbold et al. 2015). De
hoge bevolkingsdichtheid en toenemende verstedelijking betekenen een hoge en toenemende
recreatiedruk in het buitengebied. Zeker in 2020, toen door het Corona-virus een hoop andere
vrijetijdsbestedingen wegvielen en een vakantie in het buitenland ook niet mogelijk was, wer-
den de Nederlandse natuurgebieden massaal opgezocht. Het bezoek aan natuurgebieden lag
daardoor 25-40% hoger dan in de voorgaande jaren (zie §1.3).
Verstoring van vogels door recreatie
11
Verstoring van vogels door recreatie
11
Verstoring van vogels door recreatie
11
Hoofdstuk 1.
Introductie
Al die recreatie heeft verstorende effecten op de vaak kwetsbare natuur. In een groeiend aantal
meta-studies zijn verstorende effecten van recreatie op dieren op grote schaal aangetoond
(Steven et al. 2011, Larson et al. 2016, Bötsch et al. 2018, Doherty et al. 2021). Steven et al. bij-
voorbeeld reviewden 69 wetenschappelijke studies naar de effecten van recreatie op vogels,
waarvan maar liefst 61 een negatief effect aantoonden.
Met de toenemende recreatiedruk neemt daarom ook de noodzaak toe om recreatie op zo’n
manier te sturen dat de impact op de natuur zo klein mogelijk blijft. Hiertoe is inzicht nodig in
waar die effecten dan uit bestaan en wanneer en waarom ze optreden. In dit rapport reiken we
op het gebied van vogels de kennis aan die hierover beschikbaar is.
1.2 Doel en achtergrond van dit rapport
Review van effecten op vogels
Dit overzichtsrapport betreft vele studies omtrent verstoring van vogels door recreatie. De
belangrijkste resultaten van nationale en internationale studies worden erin besproken. Deze
resultaten zijn geplaatst in het licht van de Nederlandse situatie, met voor Nederland belangrijke
vogelsoorten en Nederlandse recreatievormen. Tevens wordt besproken hoe verstoring werkt;
welke processen maken dat een vogel minder of meer verstoord wordt. De bevindingen zijn
veralgemeniseerd en toegankelijk gemaakt in tabellen, waarmee per biotoop en per soortgroep
inzicht verkregen kan worden in het te verwachten verstorende effect. Daarnaast vindt u een
overzicht van maatregelen om verstoring door recreatie te beperken en hun effectiviteit. Het
rapport is daarmee niet alleen een samenvattend document van wetenschappelijke kennis, maar
ook een naslagwerk bij (de advisering voor) beheer en beleid.
Dit rapport is een geactualiseerde versie van twee voorgaande rapporten (Krijgsveld et al.
2004b, Krijgsveld et al. 2008) en vervangt de vorige versies.
Toepassing en wijze van interpretatie verstoringsafstanden
De verzamelde kennis in deze uitgave is bedoeld als hulpmiddel om mogelijke effecten in te
kunnen schatten van bestaande gebruiksvormen, van inrichting en beheer alsmede van nieuwe
plannen en/of projecten met name op het gebied van recreatie. Om dit te faciliteren, hebben
we de resultaten die beschreven zijn in de literatuur zoveel mogelijk vertaald naar algemeen
toepasbare inzichten. De verstoringsafstanden die in het rapport zijn beschreven zijn echter
gebaseerd op bestaand onderzoek in bestaande unieke situaties. De vorige rapportages werden
veelvuldig gebruikt in natuurtoetsen en effectenstudies. Daarbij werden gepresenteerde soort-
specifieke verstoringsafstanden geregeld als absolute waarden gehanteerd en los van andere
ecologisch relevante factoren als verstoringsduur en -intensiteit, jaarcyclus en motivatie van
de vogels. Deze studie geeft goede handvatten voor natuurtoetsen, maar de tabellen zijn niet
bedoeld noch bruikbaar als ‘kookboek’ voor beoordelingen. We wijzen er op dat de getallen
altijd in de juiste context moeten worden gebruikt en dat het beter is om locatie-specifiek
ecologisch onderzoek uit te voeren.
Verstoring van vogels door recreatie
12
Hoofdstuk 1.
Introductie
1.3 Ontwikkeling van recreatie in Nederland
Balmford et al. (2015) berekenden dat jaarlijks maar liefst 8 miljard mensen een bezoek brengen
aan de natuurparken in de wereld, waarvan 80% in de VS en Europa. Ook in Nederland, het
dichtstbevolkte land van Europa op Malta na, leidt de hoge bevolkingsdichtheid ertoe dat de
recreatiedruk in de natuurgebieden hoog is. En die druk neemt steeds verder toe. Het aantal
recreanten in de Nederlandse natuurgebieden groeit gestaag.
Zeker in 2020, het jaar dat de wereld getroffen werd door het coronavirus, trokken we massaal
de natuurgebieden in (Wandelnet factsheet corona 20201). Op de Veluwe was het aantal over-
nachtingen op campings en in huisjes tijdens de zomervakantie 20-40% hoger in coronajaar
2020 dan in 2019 (gegevens VisitVeluwe.nl2). In de overige maanden was de bezetting vaak
juist substantieel lager. Op de Hoge Veluwe was het in het coronajaar 2020 juist rustiger dan
‘normaal’ (zie fig 1.1). Dit kwam doordat veel van de reguliere bezoekers niet konden komen: het
Kröller-Müller-museum was gesloten, bezoeken uit het buitenland waren onmogelijk, en mid-
delbare scholen waren dicht (mond. med. Stichting Het Nationale Park De Hoge Veluwe). Ook
op de Waddeneilanden was het rustiger dan normaal, waardoor bijvoorbeeld strandbroeders
direct een hoger broedsucces hadden (Kleefstra 2020). In het Noordhollands Duinreservaat
nam de recreatiedruk juist enorm toe; hier waren in 2020 30% meer bezoeken dan in 2019. Op
alle mooie dagen in het voorjaar en de zomer was het daar zo druk als normaliter op zondagen
(gegevens PWN3).
60000
800000
50000
700000
600000
40000
aantal bezoekers
500000
aantal parkeerders op zondag
30000
400000
Nationaal Park de Hoge Veluwe
Noordhollands Duinreservaat
300000
20000
2000 2002 2004 2006 2008 2010
2012
2014
2016
2018 2020
2000 2002 2004 2006 2008 2010
2012
2014
2016
2018
2020
Figuur 1.1 Ontwikkeling recreatie Hoge Veluwe en Noordhollands Duinreservaat. Het aantal bezoekers op de Veluwe was
lange tijd min of meer constant, maar toont de afgelopen 10 jaar een stijgende lijn en is in die tijd met 25% toegeno-
men. In de duinen is het aantal bezoeken sinds 2000 met ca. 30% toegenomen (bronnen: Veluwe: 2008-2020 Stichting
het Nationale Park de Hoge Veluwe; 2002-2007 GOBT 2008 – toeristische cijfers Gelderland 2002-2007; Noordhollands
Duinreservaat: PWN).
1 www.wandelnet.nl/feiten-cijfers
2 https://slider.toerismevan.nl/toerisme-in-gelderland-tijdens-corona/?slide=8
3 Puur Water & Natuur; gegevens met dank aan Marieke Kuipers, PWN.
Verstoring van vogels door recreatie
13
Hoofdstuk 1.
Introductie
Maar liefst twee derde van de Nederlanders (11 miljoen) wandelt voor hun plezier. De helft van de
wandelaars vertrekt daarbij te voet vanuit huis, een kwart pakt de auto om naar een startpunt
te rijden. De helft van de Nederlanders (8 miljoen) fietst voor hun plezier (Wandelnet, cijfers
20201). Mensen wandelen en fietsen vooral in de omgeving van hun huis, wat betekent dat vooral
rond de grote steden de recreatiedruk in de natuurgebieden hoog is (Langers 2018). Landelijk
gebied en bos zijn daarbij verreweg de meest favoriete bestemmingen; landelijk gebied veelal
doordeweeks omdat het dichtbij huis is, bos vooral in het weekend.
Bezoekersaantallen van verschillende natuurgebieden laten de groei in recreatie goed zien.
Het aantal bezoekers op de Hoge Veluwe bijvoorbeeld neemt sinds 2012-2013 toe, en was in
2019 maar liefst 25% hoger dan 10 jaar eerder (fig. 1.1). In het Noordhollands Duinreservaat is
het aantal bezoeken van 2000 tot 2019 toegenomen met 25% (fietsers) tot 40% (wandelaars).
Dit gebied ontvangt jaarlijks maar liefst zo’n 5 miljoen bezoeken (fig. 1.1). Rond de Waddenzee
is het beeld iets anders. Het aantal recreanten op Terschelling toont al decennia een gestaag
stijgende lijn (fig. 1.2) (weergegeven aan de hand van het aantal passagiers dat per veerdienst
naar Terschelling is vervoerd, in een prachtige langjarige dataset gepubliceerd door Sijtsma et
al. 2008). Recreatie door vaarrecreanten op de Waddenzee zelf lijkt echter niet verder toe te
nemen: sinds 2005 neemt het aantal passages door de sluizen van en naar de Waddenzee zelfs
af (fig. 1.2). De verklaring hiervoor is dat passanten langer in de havens blijven liggen (Sijtsma
et al. 2008, Kooistra 2019, Meijles et al. 2019). Daarmee neemt weliswaar de recreatie op de
eilanden verder toe, maar ogenschijnlijk de vaarrecreatie op de Waddenzee niet.
Met de toenemende aantallen recreanten neemt ook de druk op de natuur toe, en daarmee de
noodzaak om de kennis over de effecten van recreatie te actualiseren en de mogelijkheden in
kaart te brengen om deze effecten te beperken.
500000
200000
Waddenzee
400000
150000
passagiers veerdienst Terschelling
sluispassages Waddenzee
300000
100000
200000
# sluispassages
50000
100000
# passagiers veerdienst Terschelling
0
0
1930
1940
1950
1960
1970
1980
1990
2000
2010
2020
Figuur 1.2 Ontwikkeling recreatie
Waddengebied. Aantal passagiers
op de veerdienst naar Terschel-
ling (bron: 1930-2003 Sijtsma et al.
2008; 2003-2020 Rederij Doeksen),
en aantal sluispassages door de 6
grote Waddenzeesluizen (bron:
Meijles et al. 2019). Het aantal pas-
sagiers op veerdiensten vertoont
een blijvend stijgende lijn. Ook
het aantal eilandovernachtingen
in de Waddenhavens neemt toe,
ondanks het sinds 2007 dalende
aantal sluispassages. Dit doordat
boten langer in de havens blijven
liggen.
Verstoring van vogels door recreatie
14
Hoofdstuk 1.
Introductie
1.4 Studies naar de effecten van recreatie
Met de toenemende recreatiedruk in natuurgebieden is ook het aantal studies naar de effecten
van recreatie op de natuur toegenomen. De eerste studies naar de effecten van verstoring ver-
schenen halverwege de jaren zestig, en namen snel toe in aantal tot een piek eind jaren tachtig.
Keller vond in 1995 in een literatuuronderzoek 200 studies naar het effect van verstoring op
vogels (Keller 1995). Mengak et al. onderzochten 25 jaar later de effecten van menselijke ver-
storing op uitsluitend steltlopers, en citeerden daarbij maar liefst zo’n 175 publicaties (Mengak
et al. 2019). In 2016 onderzochten Larson et al. de effecten van recreatie wereldwijd op dieren,
en analyseerden daarvoor 274 artikelen. In 93% daarvan werd een effect van recreatie ge-
meld, en 60% van die effecten betrof een negatief effect. Onder vogels (40% van de studies)
kwamen vooral negatieve effecten op roofvogels en steltlopers veel voor (Larson et al. 2016).
De hoeveelheid studies waarin voor vele soorten negatieve gevolgen van allerhande soorten
verstoring wordt aangetoond is daarmee bijzonder groot.
Dankzij deze veelheid aan onderzoek neemt langzamerhand de kennis over verstoring toe, wat
helpt om tot een goede oordeelsvorming te komen over de mogelijke invloed van recreatie op
vogels. Desondanks blijft het van het grootste belang om in elke situatie goed na te denken
over de impact die een verstoring op een vogel kan hebben: wat is de duur en intensiteit van
de verstoring; zegt een verstoringsafstand wel iets over het effect dat de verstoring heeft op
de lokale populatie?
Deze kennis kan worden toegepast in beoordelingen over bestaand of toekomstig recreatief
gebruik, met name waar het gebieden betreft met een beschermde status, zoals speciale be-
schermingszones onder de Vogelrichtlijn. Met de huidige kennis dat recreatie wel degelijk ne-
gatieve effecten heeft op de soortsamenstelling, de verspreiding en de aantallen van vogels,
noopt dit beheerders om maatregelen te treffen om recreanten in goede banen te leiden en zo
effecten op vogels te beperken (zie HS 6).
11 Miljoen Nederlanders
wandelen voor hun
plezier. Vooral in de
omgeving van hun huis.
Daardoor is vooral rond
steden de recreatiedruk
in natuurgebieden hoog.
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
15
Hoofdstuk 1.
Introductie
1.5 Leeswijzer
Na deze inleiding en een methodisch hoofdstuk (HS 2) waarin de werkwijze, keuze van soorten,
biotopen en recreatievormen uiteen worden gezet, is het rapport onderverdeeld in twee delen.
In deel 1 (hoofdrapport) behandelen we de effecten van recreatie op vogels in algemene zin:
• Gevolgen van verstoring voor vogels (HS 3);
• Factoren die de impact van verstoring bepalen (HS 4);
• Impact van de verschillende vormen van recreatie (HS 5), en tot slot;
• Hoe beperken we het effect van recreatie? (HS 6).
In deel 2 (soortbesprekingen) behandelen we de effecten van recreatie per biotoop. Voor de
soorten waarvoor die biotopen van belang zijn, en met de recreatievormen die in die biotopen
voorkomen:
• Indeling van soorten over biotopen en toelichting op de werkwijze (HS 7);
• Bos (HS 8);
• Hei, hoogveen & vennen (HS 9);
• Moeras (HS 10);
• Zoete meren (HS 11);
• Rivieren & beken (HS 12);
• Boerenland (HS 13);
• Kust, strand & duinen (HS 14);
• Zee & grote zoute wateren (HS 15).
Daarnaast behandelen we in zeven kaders een aantal specifieke onderwerpen die zijdelings
aan verstoring door recreatie gerelateerd zijn:
• Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten;
• Lezenswaardige literatuur;
• Geluid;
• Muziekfestivals;
• Vuurwerk;
• Drones;
• Wetgeving en verstoring.
Verstoring van vogels door recreatie
16
Foto Marc Guyt / Agami
2. Aanpak, definities en
onderzoeksvraag
Hoofdstuk 2
Aanpak, definities en
onderzoeksvraag
Hoofdstuk 2. Aanpak, definities
en onderzoeksvraag
Dit rapport bevat een overzicht van effecten van recreatie en van maatregelen om deze effecten
te voorkomen of te beperken. Het overzicht is tot stand gekomen op basis van een review van
de verstoringsliteratuur aangaande vogels, en geïnterpreteerd voor de Nederlandse vogelpo-
pulatie en biotopen met de kennis en expertise van de auteurs.
Actualisatieslag
Het rapport is een geactualiseerde versie van twee voorgaande rapporten (Krijgsveld et al.
2004b, Krijgsveld et al. 2008), beide opgesteld in opdracht van Vogelbescherming Nederland.
Dit rapport betreft een update; alle kennis uit het 2008-rapport is in de huidige versie opge-
nomen, en is geactualiseerd op basis van nieuwe literatuur. Het rapport vervangt daarmee het
2008-rapport.
Verstoring van vogels door recreatie
17
Verstoring van vogels door recreatie
17
Hoofdstuk 2.
Aanpak, definities en onderzoeksvraag
Ten opzichte van de vorige versies is het volgende gewijzigd:
• Aanvulling met verschenen literatuur vanaf 2008. Sindsdien is veel gepubliceerd over het
onderwerp, met veel voorbeelden waaruit blijkt dat recreatie een grote impact kan hebben
op een veelheid aan soorten;
• Actualisatie naar huidige inzichten ten aanzien van o.a. effecten, verstoringsafstanden,
gewenning en verstoringsgevoeligheid;
• Bespreking van effecten van nieuwe verstoringsbronnen: o.a. drones, vogelfotografen, sup-
pen, paramotoren en paragliden;
• Actualisatie van kennis over relevante vogelsoorten op basis van de huidige beschermde
status van de diverse vogelsoorten;
• Effecten van recreatie uitgewerkt per biotoop;
• Overzicht van mogelijkheden om effecten van recreatie te beperken, op basis van literatuur
en ervaringen uit het veld;
• Inzicht in de impact van recreatie in belangrijke Nederlandse vogelgebieden op dit moment,
aan de hand van een aantal case studies;
• Informatiekaders over verstoringsvormen die niet direct recreatie betreffen maar die hier
wel aan gerelateerd zijn en die wel op vergelijkbare wijze verstorend kunnen zijn voor vogels,
zoals drones, vuurwerk en muziekfestivals.
2.1 Relevante definities
Het begrip ‘verstoring’ heeft aangaande vogels een ruime betekenis door de grote variatie
in oorzaken en effecten van het verschijnsel. In deze review wordt onder verstoring verstaan:
‘Alle reacties van gedragsmatige of fysiologische aard van vogels die het gevolg zijn van aan-
wezigheid van mensen’.
Feitelijk gaat het daarbij altijd om een verstoringsbron (zoals een wandelaar of een kitesurfer)
die leidt tot een verstoringsreactie van een vogel of groep vogels. Voor de duidelijkheid en
leesbaarheid van de tekst wordt dit onderscheid steeds zoveel mogelijk benoemd.
Het begrip recreatie omvat alle vrijetijdsbestedingen die worden uitgeoefend in natuurrijke
omgevingen en daarmee potentieel in de nabijheid van vogels. In dit rapport is de recreant, al
dan niet met een vervoermiddel, altijd de verstoringsbron.
Verstoringsreacties
De verstoringsreactie kan uiteenlopen van een verhoogde hartslag tot een permanent vertrek
uit een gebied. Door deze reactie kan bij de vogels een verlies van tijd en energie optreden,
mogelijk doorwerkend op reproductiesucces of overleving (zie fig. 3.1), wat uiteindelijk leidt tot
een verminderde draagkracht van het leefgebied. Met de volgende indeling van verstorings
reacties duiden we de consequenties van verstoring:
1. Onrust: alle reacties van gedragsmatige of fysiologische aard van vogels die het gevolg zijn
van aanwezigheid van recreanten;
2. Vertrek: alle reacties die leiden tot verplaatsingen van vogels die het gevolg zijn van
Verstoring van vogels door recreatie
18
Hoofdstuk 2.
Aanpak, definities en onderzoeksvraag
aanwezigheid van recreanten;
3. Verslechtering draagkracht leefgebied: permanente verslechtering van het leefgebied als
gevolg van de aanwezigheid van recreanten; gebied wordt langdurig ongeschikt als foerageer-
of rustgebied, broedsucces is lager en vestiging door broedende vogels is minder.
Maten voor verstoringsafstanden
Met verstoringsafstand wordt bedoeld: de afstand waarbinnen vogels negatieve effecten
ondervinden van een naderende verstoringsbron. Meestal wordt de afstand bedoeld waarop
vogels alert worden (alertafstand), of waarop ze opvliegen of wegvluchten (vluchtafstand, in
het Engels flight initiation distance of FID). Algemeen wordt daarbij aangenomen dat vogels
die heel dicht benaderd kunnen worden, het minst gevoelig voor verstoring zijn. Hoewel dit
het geval kan zijn (bijvoorbeeld bij groepen foeragerende vogels), kunnen er andere processen
meespelen waardoor juist het tegenovergestelde aan de orde is (bijvoorbeeld bij vogels die
op een nest zitten en daarom pas op het allerlaatste moment weg zullen vluchten, zie §3.2 en
4.1). Een heel kleine verstoringsafstand betekent in die gevallen niet dat de vogel goed tegen
verstoring kan, maar juist dat de verstoring grote gevolgen kan hebben voor de vogel. De vlucht-
afstand is voor niet-broedende vogels dan ook een toepasselijker maat voor verstoring dan
voor vogels die ook eieren of kuikens moeten verdedigen. Voor die vogels kan beter een maat
voor verstoringsafstand gebruikt worden waarin op zijn minst ook effecten op het broedsucces
verdisconteerd zijn, zoals een bufferzone waarbuiten effecten verwaarloosbaar zijn. Informatie
over vluchtafstanden kan dus niet geïnterpreteerd worden zonder andere factoren daarin te
betrekken (zie HS 4 Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden).
Verstoringsafstand is feitelijk een zuiverder begrip dan vluchtafstand, omdat dat de afstand is
waarbinnen een vogel verstoord raakt. De verstoringsafstand kan dan ook verstoring van vogels
op nesten omvatten. Maar wat is de verstoringsafstand dan wel en hoe kwantificeer je die? Juist
omdat verstoring op diverse wijze tot uiting kan komen, is een eenduidige verstoringsafstand
moeilijk te definiëren. In een van zijn eerste artikelen beschreef Blumstein de alertafstand als
goede maat voor fitness-gerelateerde effecten van verstoring (Blumstein et al. 2005). Deze
maat was namelijk, samen met de verstoringsfrequentie, goed gecorreleerd met effecten die
van invloed konden zijn op de fitness, zoals voedselopname. Ook Martínez-Abraín et al. conclu-
deerden dat de alertafstand een goede afstand is om verstoring in een broedkolonie meeuwen
te voorkomen (Martínez-Abraín et al. 2008a). Deze alertafstand is eigenlijk hetzelfde als de
detectieafstand, namelijk de afstand waarbij de vogel voor het eerst een dreiging opmerkt.
Feitelijk is dit een goeie parameter om verstoringseffecten te bepalen, omdat het zuiver weer-
geeft wanneer de vogel de verstoringsbron opmerkt. De alertafstand kan nuttig zijn om vast te
stellen of de vogel hinder ondervindt van recreanten, vooral bij vogels die op een nest zitten, of
in situaties waar voldoende voedselopname cruciaal is. In veel andere gevallen heeft het alert
zijn echter heel weinig negatieve consequenties voor voedselopname, reproductief succes of
overlevingskansen. Alertafstanden zijn bovendien minder eenduidig vast te stellen dan vlucht-
afstanden, en ervaring en afstemming tussen onderzoekers is hier dan ook van belang (Guay
et al. 2013b). Het nadeel van alle gestandaardiseerde verstoringsafstanden is dat weliswaar
aspecten als grootte van de vogel en openheid van het habitat erin zijn betrokken, maar niet
per se de impact die de verstoring heeft op de vogel.
Verstoring van vogels door recreatie
19
Hoofdstuk 2.
Aanpak, definities en onderzoeksvraag
Verstoringsgevoeligheid betreft de mate waarin een verstoring effect heeft op overleving of
reproductief succes van een vogel. Verstoringsgevoeligheid wordt bepaald door een combinatie
van soortspecifieke eigenschappen (zoals verstoringsafstand) en locatie- en situatiespecifieke
factoren (zoals fase in het broedseizoen, conditie van de vogel, openheid van het leefgebied).
Veelvuldig wordt in natuurtoetsen de term verstoringsgevoeligheid gekoppeld aan een vogel-
soort. Dan wordt bijvoorbeeld gesteld dat roerdompen verstoringsgevoeliger zijn dan blauwe
reigers. Dat is inherent onjuist, omdat de verstoringsgevoeligheid afhankelijk is van locatie en
situatie. Doorgaans bedoelt men dat de vluchtafstanden verschillend zijn of dat het permanent
verlaten van leefgebieden bij de ene soort sneller optreedt dan bij de andere soort. Maar in de
regel is deze afstand of reactie weliswaar soortspecifiek maar vooral ook locatie- en situatie-
specifiek. Het landschap en zijn bewoners zijn erg bepalend voor de reactie op een stimulus
(zie HS 3 Effecten van verstoring en §4.5 voor een kwantificatie van verstoringsgevoeligheid).
In deel 2 van dit rapport (HS 7 t/m 15) is om deze reden een overzicht van verstorende effecten
per biotoop (leefgebied; bv. bos, meren, kust & duinen) gemaakt. Hier wordt voor elk biotoop
de impact van recreatieve verstoring besproken voor de soorten die in die biotoop voorkomen.
Parameters waarmee verstoring wordt bepaald
• fysiologische veranderingen
• verstoringsafstand
• percentage verstoorde vogels
• duur dat vogels verstoord zijn
• afstand van verplaatsing na een verstoring
• dichtheid foeragerende, pleisterende of broedende vogels
• broedsucces
• soortenrijkdom in een gebied
• type, frequentie, intensiteit, duur en gedrag van de verstoringsbron
Vooral het percentage vogels dat verstoord wordt en de duur dat ze verstoord zijn spelen
hierin een grote rol die vaak ten onrechte genegeerd wordt. Ook de aard en het gedrag van de
verstoringsbron heeft een grote invloed op de verstoringsafstand die eveneens vaak en ten
onrechte genegeerd wordt.
Bij onderzoek naar de effecten van verstoring op vogeldichtheid of soortenrijkdom, wordt
vaak geen rekening gehouden met het feit dat een gebied al verstoord kan zijn op het moment
dat een beoordeling van een nieuwe verstoringsbron gedaan wordt. De aantallen vogels kun-
nen dan in de uitgangssituatie al verlaagd zijn. In dit proces kunnen bepaalde soorten uit een
biotoop verdwijnen, terwijl ze wel afhankelijk zijn van deze biotoop. Of ze worden vervangen
door andere, minder kritische soorten. Een heidegebied bijvoorbeeld herbergt een heel ander
soortenspectrum dan een woonwijk, met heel andere eisen aan de leefomgeving. Om te kunnen
bepalen of de aantallen verlaagd zijn door de verstoringsbron is het daarom noodzakelijk om te
weten hoeveel vogels er in het betreffende gebied aanwezig zijn bij afwezigheid van verstoring.
Meestal is dit niet bekend, en wordt het probleem opgelost door gebieden te selecteren die qua
habitat vergelijkbaar zijn voor de betreffende soort (zie HS 6).
Verstoring van vogels door recreatie
20
Hoofdstuk 2.
Aanpak, definities en onderzoeksvraag
2.2 Afbakening literatuurstudie
De effecten van recreatie op vogels zijn zeer divers. Er is dan ook een grote hoeveelheid litera-
tuur over dit onderwerp beschikbaar. Uit dit aanbod zijn die onderwerpen geselecteerd waarbij
wordt ingegaan op de volgende aspecten:
• De directe effecten van de diverse vormen van recreatie. Hiermee wordt verstoring van
vogels bedoeld die optreedt door de directe aanwezigheid en het gedrag van bijvoorbeeld
wandelaars, motorboten en dergelijke in een gebied. Het onderzoek beperkt zich tot versto-
ring ten gevolge van visuele stimuli en geluid;
• Maatregelen om verstoring door recreatie te beperken. Doel hierbij is het geven van voorbeel-
den van effectieve verstoringsbeperkende maatregelen, en een handvat voor het uitwerken
van zulke maatregelen in uiteenlopende leefgebieden.
Naast de effecten van ‘pure recreatievormen’ (zie §2.5), behandelen we enkele activiteiten en
onderwerpen die raken aan recreatie, die aan populariteit hebben gewonnen en in de vorige
versie niet aan bod zijn gekomen. Dat wat bekend is uit de literatuur over deze activiteiten/
onderwerpen wordt in een aantal aparte kaders weergegeven:
• Muziekfestivals in de open lucht, openluchttheaters of -concerten. Dit is een activiteit die
heel anders is dan wat wordt verstaan onder recreatie, waarbij mensen zich verpozen in de
natuur. Omdat het aantal muziekfestivals in natuurrijke gebieden aanzienlijk is toegenomen
de afgelopen jaren, en omdat veel van de effecten die op kunnen treden nauw verbonden
zijn aan de effecten van recreatie, is in een kader aandacht besteed aan dit onderwerp. Het
kader over effecten van geluid sluit hier nauw op aan;
• Vuurwerk. Deze activiteit gaat veelal samen met de hierboven genoemde festivals. Om een
oordeel over het al dan niet toestaan van vuurwerk te kunnen geven, is inzicht in de effecten
nuttig. Ook aan dit onderwerp is daarom een kader gewijd;
• Drones worden meer en meer in recreatieve zin gebruikt. Omdat drones veelal ook profes-
sioneel worden ingezet, gaat de beschikbare verstoringsliteratuur vaak over deze professi-
onele toepassingen. De bestaande inzichten over de verstorende effecten van drones in al
deze toepassingen wordt daarom toegelicht in een kader.
Inzicht in de effecten
van vuurwerk helpt om
te kunnen bepalen waar
en wanneer het kan
worden toegestaan.
Foto Pixabay
Verstoring van vogels door recreatie
21
Hoofdstuk 2.
Aanpak, definities en onderzoeksvraag
• In het kader ‘Wetgeving en verstoring’ komt kort het juridisch aspect aan bod. Wat zegt
de Nederlandse wetgeving over verstoring van vogels door recreatie? Dit is bedoeld om de
juridische Nederlandse praktijk omtrent dit onderwerp te schetsen en geenszins als een
uitputtend overzicht van jurisprudentie.
Buiten beschouwing laten we de verstorende effecten van onderstaande activiteiten, tenzij
relevant in het kader van verstoring door recreatie:
• Veranderingen in leefgebied door fysiek contact (bijvoorbeeld beschadiging van (oever)
vegetatie, nesten of vertroebeling van het water), door het toevoegen van stoffen (o.a.
vervuiling, uitzetten vis, etensresten recreanten) of door ruimtebeslag/habitatverlies bij de
aanleg van aan recreatie gerelateerde voorzieningen;
• Onderzoeksactiviteiten, waarbij bijvoorbeeld nesten actief worden opgezocht. Zie hiervoor
bv. Götmark (1992) en Ibanez-Álamo et al. (2012);
• Jacht. Dit wordt kort besproken in §4.2 in het kader van sensitisatie. Incidenteel komt jacht
aan de orde waar het gerelateerd is aan verstoring van vogels, zoals voor bufferzones van
enkele ganzen- en eendensoorten;
• Verlichting is een vorm van verstoring, die ook wel optreedt in samenhang met recreatie
(zoals verlichting van parkeerplaatsen, fiets- en wandelpaden. In een review van Spoelstra
& Visser (2013) over effecten van licht op vogels staan veel nuttige referenties over dit
onderwerp.
2.3 Aanpak literatuurstudie
Het rapport van 2008 is gebruikt als basisbron. Dit is aangevuld met literatuur over het on-
derwerp die sinds 2008 is verschenen (ruim 200 publicaties) of die sinds het vorige rapport is
gevonden. In totaal 180 publicaties zijn gebruikt voor gegevens over vluchtafstanden (zie HS 4).
Voor het vinden van literatuur is, naast kennis van de auteurs over nieuwe studies, gebruik
gemaakt van online platforms en zoekmachines, zoals Research Gate, Web of Science, Google
Scholar en Google zelf. Sinds 2008 hebben deze platforms een sterke ontwikkeling doorgemaakt,
waarmee publicaties over het onderwerp relatief eenvoudig zijn te vinden. Voor de zoekopdrach-
ten zijn met name Engelse en Nederlandse zoektermen gebruikt. Wetenschappelijke studies
worden grotendeels in het Engels gepubliceerd en zijn daarmee goed afgedekt. Grijze literatuur
daarentegen omvat vrijwel uitsluitend studies uit Nederland en Groot-Brittannië, in mindere
mate aangevuld met rapportages uit de VS, Australië, België en Duitsland. Grijze literatuur uit
andere delen van Europa ontbreekt door de taalbarrière vrijwel geheel.
Het overzicht van maatregelen om verstoring te beperken is, aanvullend op de literatuur, tot
stand gekomen door informatie te verzamelen van wetlandwachten van Vogelbescherming
Nederland. Zij hebben goede input geleverd over zowel een scala aan maatregelen in de Ne-
derlandse praktijk als over de effectiviteit van die maatregelen.
Verstoring van vogels door recreatie
22
Hoofdstuk 2.
Aanpak, definities en onderzoeksvraag
2.4 Behandelde recreatievormen
Recreatie in Nederland kent vele vormen, eigenlijk zoveel als het landschap te bieden heeft. De
meest voorkomende vormen van recreatie zijn in dit rapport behandeld, alsook recreatievormen
die weliswaar niet per se veel voorkomen maar wel een grote impact kunnen hebben op vogels,
bijvoorbeeld doordat ze in open habitats uitgeoefend worden.
Ook aan een aantal relatief nieuwe recreatievormen is aandacht besteed:
• kitesurfen
• drones
• jetski’s
• mountainbikes en fatbikes
• geocaching
• natuurfotografie.
De effecten van de verschillende typen verstoringsbronnen zijn terug te vinden in HS 5, samen
met de verschillen in effecten tussen die typen. Onder de biotopen (HS 8 t/m 15) worden de effec-
ten van de diverse recreatievormen op de daar voorkomende vogelsoorten in detail behandeld.
2.5 Soortselectie en indeling biotopen
In HS 8 t/m HS 15 worden de effecten van recreatie op een groot aantal aandachtsoorten be-
sproken, onderverdeeld naar de biotoop waar deze soorten voorkomen.
Er is gekozen voor een indeling naar biotoop, omdat de leefomgeving van een soort in sterke
mate bepaalt welke recreatievormen er voorkomen en hoe de lokaal aanwezige soorten reageren
op die verstoring (zie §2.1 kopje verstoringsgevoeligheid).
De gekozen biotopen onderscheiden zich door de recreatievormen die er voorkomen, door de
gevoeligheid van het landschap (open of gesloten, toegankelijk of ontoegankelijk), en natuurlijk
ook door de soorten die er voorkomen in verschillende periodes van het jaar (broedtijd versus
winter).
Zowel de selectie van soorten als de indeling over de biotopen wordt besproken in HS 7. Kort
samengevat worden alle rodelijstsoorten en vogelrichtlijnsoorten behandeld.
Verstoring van vogels door recreatie
23
Foto Jouke Altenburg
3. De gevolgen van verstoring voor
vogels
Hoofdstuk 3
De gevolgen van verstoring voor
vogels
Hoofdstuk 3. De gevolgen van
verstoring voor vogels
Hoofdstuk samengevat
• Of recreatie wezenlijke gevolgen heeft, hangt af van vorm, duur en frequentie van de recre-
atie. Een tijdelijke verstoring heeft doorgaans weinig consequenties; alert zijn en opvliegen
voor predatoren is immers aan de orde van de dag voor vogels;
• Wanneer door verstoring verlies aan draagkracht optreedt is sprake van wezenlijke verstoring.
Dit is aan de orde wanneer door verstoring broedsucces en overlevingskansen afnemen, of
de dichtheid van broedende, foeragerende of rustende vogels omlaag gaat. In algemene zin
is dan sprake van verslechtering van het leefgebied;
• Voor broedende vogels kan verstoring leiden tot afname in dichtheid van broedparen en/
of broedsucces, zoals door stress en toegenomen predatie. Ook wanneer foeragerende
oudervogels verstoord worden kan het broedsucces afnemen doordat jongen niet genoeg
voedsel krijgen of doordat ouders langer van het nest of de kuikens weg zijn;
• Buiten de broedperiode kan verstoring leiden tot verminderde voedselopname, hoger ener-
gieverbruik, en het verlaten van optimale rust- en foerageergebieden;
• Recreatie in zijn huidige vorm heeft op grote schaal effecten op veel soorten in alle biotopen,
resulterend in lagere aantallen en/of lager broedsucces. Hierdoor is de draagkracht voor
vogels van veel recreatief drukbezochte gebieden in Nederland al substantieel verlaagd;
• Met name in open gebieden (kust, meren) waar verstoringsbronnen over grote afstanden
worden opgemerkt en waar vaak een zeer hoge recreatiedruk is, is dit het geval.
Verstoring van vogels door recreatie
24
Verstoring van vogels door recreatie
24
Verstoring van vogels door recreatie
24
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
In dit hoofdstuk geven we een overzicht van de belangrijkste processen die bepalen of een
vogel verstoord wordt, en waarom vogels verschillend reageren op recreatie. We geven daarbij
inzicht in de gevolgen van verstoring voor vogels en vogelpopulaties. Verstoring kan op een
viertal niveaus tot uiting komen (fig 3.1).
1. Fysiologische effecten en gedragsveranderingen
2. Reproductie en overleving
3. Populatiegrootte
4. Draagkracht leefgebied en biodiversiteit
In de volgende paragrafen behandelen we elk van deze niveaus meer in detail. Kort samengevat
komt het hier op neer: verstoring van individuele vogels kan zichtbare en onzichtbare effecten
hebben (fig 3.1). Fysiologische reacties van een dier zijn onzichtbare effecten, zoals een
verhoogde hartslag of veranderde hormoonspiegels door stress. Vaak zijn deze effecten mild,
en helpen ze het dier in een staat van paraatheid te komen in reactie op de verstoringsbron.
Wanneer stress lang aanhoudt kan dit echter negatieve gevolgen hebben voor broedsucces
of overleving. Gedragsveranderingen zijn zichtbare effecten, zoals opkijken, stoppen met
foerageren, of wegvliegen van individuele vogels of van hele groepen vogels. Beide typen ef-
fecten zijn een directe reactie op de verstoringsbron en hebben op korte termijn vaak weinig
consequenties voor individu of populatie. Volgend op deze directe reacties kunnen op de lan-
gere termijn echter ernstiger indirecte gevolgen optreden, zoals effecten op verspreiding en
op reproductie en overleving, en daarmee uiteindelijk ook op de populatiegrootte. Wanneer
broedsucces en overleving afnemen, en effecten op populatieniveau optreden, vermindert
daarmee de draagkracht van het leefgebied voor die soort, en verslechtert het leefgebied.
Al deze aspecten worden in de volgende paragrafen verder toegelicht.
directe effecten
indirecte effecten
POPULATIEGROOTTE
OVERLEVING &
REPRODUCTIE
FYSIOLOGISCHE &
GEDRAGSVERANDERINGEN
VERSTORING
•
Duur
•
Frequentie
•
Type
•
Voorspelbaarheid
Effecten op populatie:
•
Verspreiding/dispersie
•
Dichtheid
Effecten op overleving:
•
Wintersterfte
•
Predatierisico
•
Habitatverlies
Fysiologische effecten:
•
Stress
•
Energie-uitgave
•
Conditie
Schaal:
•
Lokaal
•
Landelijk
•
Hele flyway
Gedragsmatige effecten:
•
Opvliegen
•
Onrust
•
Voedselopname
•
Samenstelling van groepen
Effecten op reproductie:
•
Vestigingskans
•
Legselgrootte
•
Nestsucces
•
Groei kuikens
•
Verplaatsing opgroeigebied
DRAAGKRACHT VAN GEBIED GAAT ACHTERUIT
Fig 3.1 De manier waarop verstoring kan uitwerken op een individuele vogel of een populatie. Fysiologische en gedrags-
veranderingen werken door op reproductie en/of overleving en uiteindelijk op populatiegrootte. Directe effecten (fysiolo-
gische en/of gedragsmatige veranderingen) en indirecte effecten spelen hierin een rol. De aandachtsstreepjes geven aan
welke processen daarbij van invloed zijn. Verstoring kan zo de draagkracht van een leefgebied voor vogels verminderen.
Verstoring van vogels door recreatie
25
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
3.1 Fysiologie en gedrag
Fysiologische effecten
Verstoring induceert een stressreactie die zich kan uiten in een verandering in fysiologie en
gedrag. Deze reactie is een belangrijk overlevingsmechanisme dat het dier in staat stelt om
adequaat te reageren op gevaar (Wingfield & Kitaysky 2002) en zich zo te redden uit penibele
situaties (Angelier et al. 2009). Voorbeelden van stressreacties zijn verhoogde hartslag of ver-
hoogde concentraties stresshormonen zoals glucocorticoïden of corticosteroïden (Millspaugh
& Washburn 2004). Initieel kan deze stressreactie dus geen kwaad. Langdurige blootstelling
aan stressoren kunnen echter wel nadelige effecten hebben. Een verhoogde hartslag betekent
namelijk ook een hogere energie-uitgave (Storch et al. 1999, Bisson et al. 2011, Haase et al. 2016).
En langdurig verhoogde concentraties stresshormonen hebben allerlei cumulatieve effecten
zoals dieetveranderingen, verlies aan gewicht of spiermassa door verhoogde energie-uitgave
en ziektes (Blanchard et al. 2003, Wingfield 2018) en leiden op termijn tot negatieve effecten
op lichaamscondities, voortplanting en overleving van adulten en/of kuikens (Breuner 2011,
Strasser & Heath 2013, Bötsch et al. 2020). Bij langdurige, frequente of grote stress kunnen
dus problemen ontstaan.
Stressreacties zijn daarmee een goede indicator voor verstoring. Ely et al. (1999) en ook
Ackerman et al. (2004) lieten bijvoorbeeld heel mooi zien dat kolganzen een 3x tot ruim 4x
zo hoge hartslag hadden als ze door een verstoring opvlogen dan in niet-verstoorde omstan-
digheden, en een 1,5 tot 2x zo hoge hartslag wanneer ze alert waren. In situaties waarbij een
vogel geen ogenschijnlijke gedragsverandering laat zien (bijvoorbeeld omdat hij op de eieren
blijft zitten) kan op basis daarvan verkeerd geconcludeerd worden dat de vogel niet verstoord
wordt. Fysiologische parameters zijn in zulke situaties een betere maat om te oordelen of
verstoring optreedt dan gedragsveranderingen. Op dezelfde manier kan de fysiologische re-
actie ook inzichtelijk maken of gewenning optreedt. De hartslag van vireo’s bijvoorbeeld (een
Amerikaanse zangvogel) was na een verstoring slechts heel kort verhoogd en zakte snel terug
naar normaal, wat op gewenning duidt (Bisson et al. 2011). Bij Amerikaanse scholeksters werd
een vergelijkbaar resultaat gevonden; bij eerste nadering van een verstoringsbron verhoogde
de hartslag. Maar nadat de vogel vervolgens een inschatting had gemaakt of er gevaar was of
niet, keerde de hartslag terug naar normaal (bij een overvliegend vliegtuig) of verliet de vogel
het nest (bij een naderende wandelaar) (Borneman et al. 2014). Hüppop & Hagen (1990) lieten
aan de hand van hartslagfrequentie zien dat scholeksters wenden aan allerlei recreatievormen,
maar alleen dan wanneer die bronnen voorspelbaar voor ze waren. Tekenend is dit proces ook
bij zeevogels op de Galapagos Eilanden, die bekend staan om hun grote mate van tamheid,
waarbij bezoekers tot op enkele meters van broedende vogels kunnen komen. Het blijkt echter
dat de hartslag van vogels die op minder dan achttien meter werden benaderd, toenam tot een
factor vier (Jungius & Hirsch 1979).
Studies aan stresshormonen laten wat ingrijpender effecten van verstoring door recreatie
zien dan die aan hartslagfrequenties. Auerhoenders bijvoorbeeld vermijden gebieden waar
geskied en gewandeld wordt (Coppes et al. 2017). Vogels dichter bij deze verstoorde gebieden
hadden hogere concentraties stresshormonen in het bloed dan vogels verder weg, wat poten-
tieel gevolgen kan hebben voor conditie en overleving (Thiel et al. 2008a, Thiel et al. 2008b).
Kuikens van kool- en pimpelmezen in een bos hadden minder antistoffen in hun bloed wanneer
Verstoring van vogels door recreatie
26
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
ze aan meer recreatie waren blootgesteld, als gevolg van verhoogde corticosteron-niveaus.
Hierdoor hadden deze mezen een slechter uitvliegsucces (Bötsch et al. 2020). Dat verhoogde
concentraties stresshormonen iets zeggen over het optreden van verstoringseffecten, blijkt
ook uit het feit dat ze samen met andere effecten van verstoring optreden, zoals opvliegen en
langer foerageren om te compenseren voor foerageertijd die eerder verloren is gegaan door
een verstoring (onderzoek door Tarjuelo et al. (2015) aan kleine trappen). Zeker bij chronische
stress door permanente verstoring komen de consequenties van verhoogde concentraties
stresshormonen aan het licht, zoals bij permanente blootstelling aan het geluid van wegverkeer
(Strasser & Heath 2013) (zie kader over geluid). Overigens reageerden de pimpelmezen in het
onderzoek van Bötsch et al. niet alleen op recreanten, maar op vergelijkbare wijze op koolme-
zen: de competitie om nestholtes genereerde voor de kleinere pimpelmezen ook veel stress. Dit
geeft goed de moeilijkheden weer van het onderzoek naar de effecten van langdurige stress
op dieren (Crespi et al. 2013).
Over het algemeen lijkt de impact van stress door verstoring mild van aard. Tegelijkertijd is er
nog veel onbekend over de relaties tussen hormonen, voortplanting en overleving, en de voor-
beelden geven aan dat zelfs kleine veranderingen in concentraties stresshormonen negatieve
effecten kunnen hebben op broedsucces en doorstroom van vogels in verstoorde gebieden.
Gedragsveranderingen
Gedragsveranderingen zijn in het veld eenvoudiger vast te stellen dan fysiologische reacties.
Ook effecten op broedsucces, overleving of populatiegrootte zijn veel moeilijker vast te stellen
(zie fig. 3.1). Verreweg de meeste studies gaan daarom over verstoringsafstanden. Er verschij-
nen echter steeds vaker meta-analyses waarin effecten van recreatie op grote schaal geduid
worden. Informatieve voorbeelden waarin verstoringsafstanden gebruikt worden om algemene
patronen in verstoringsgevoeligheid te duiden zijn de studies van Blumstein et al. (2005), Møller
(2008b), Møller et al. (2014), (Samia et al. 2017) en Dertien et al. (2021). Dit is mogelijk dankzij
het groeiende aantal publicaties over verstoring van vogels, in combinatie met het beschik-
baar komen van grote databestanden over gebiedsgebruik van zowel vogels als mensen, over
verstedelijking en over beschikbaarheid van leefgebied (zie ook §3.3 over populatie-effecten).
De verstoringsafstand waarop vogels alert worden of opvliegen voor een verstoringsbron zegt
veel over de impact van een verstoring. Als een foeragerende vogel niet stopt met foerageren
bij een naderende verstoringsbron, wordt aangenomen dat er geen sprake is van verstoring.
Door vast te leggen bij welke afstand de vogel wel alert wordt, en vooral bij welke afstand hij
opvliegt, kan dus ook bepaald worden bij welke afstand verstoring uitgesloten kan worden. Er
zijn ondertussen zeer veel verstoringsafstanden verzameld en gepubliceerd. Bij wijze van voor-
beeld: Livezey et al. (2016) publiceerden een database met 2.177 vluchtafstanden van broeden-
de vogels en 34.775 vluchtafstanden van niet-broedende vogels (zie ook §4.3 over verstorings-
afstanden). Hoewel verstoringsafstanden soortspecifiek zijn, zijn ze ook afhankelijk van heel
veel andere factoren. Denk aan wind, kou, openheid van het habitat, het soort verstoringsbron
en het gedrag van die verstoringsbron, groepsgrootte, voedselbeschikbaarheid ter plekke,
voedselbeschikbaarheid elders, territorialiteit en bovenal of de vogel op eieren of kuikens zit
of niet. Verstoringsafstanden kunnen dus ook niet zonder meer gebruikt worden om te bepalen
of een vogel in andere situaties wel of niet verstoord wordt, maar moeten altijd zorgvuldig
Verstoring van vogels door recreatie
27
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
ecologisch geïnterpreteerd worden. De laatste jaren worden mede om die reden vaker buffer-
zones of drempelwaardes gebruikt, om effecten van verstoring te voorkomen; zie bijvoorbeeld
de review van Dertien et al. (2021) over drempelwaarden om verstoring door recreatie te voor-
komen. Bij bufferzones wordt een meer integrale beoordeling gemaakt van het effect van een
verstoringsbron dan alleen op basis van een verstoringsafstand. In HS 4 gaat we in detail in op
verstoringsafstanden.
Verstoring leidt tot
minder foerageertijd en
hogere energie-uitgaves.
Voor ganzen kan dit
tot problemen leiden,
omdat ze veel tijd nodig
hebben om te foerage-
ren, en hun vliegkosten
hoog zijn (zie §3.4).
Foto Herman Feenstra
De voedselopname kan worden beïnvloed door verstoring. Zowel verhoogde alertheid (vaker
opkijken, alarmeren) als vluchtgedrag kan de verstoorde vogels confronteren met extra ener-
gie-uitgaven of met tijdverlies, waarvoor door extra voedselopname of extra foerageertijd
gecompenseerd moet worden. Voedselopname is minder eenvoudig te bepalen dan een versto-
ringsafstand, maar is wel een gedragsverandering die gemeten kan worden in het veld. Soms
worden modelmatige berekeningen van voedselopname en energiehuishouding van individuen
toegepast om verstoringseffecten te bepalen (Nolet et al. 2016, Van der Kolk et al. 2020c).
Grémillet et al. (1995) berekenden zo op basis van de energiehuishouding van aalscholvers
de gevolgen van een verstoring van 30 minuten in een aalscholverkolonie: een extra voedsel
behoefte van 23 gram vis per aalscholver, of maar liefst 23 kilo voor een doorsnee kolonie. Niet
elke verstoring leidt evenwel direct tot een toename in energie-uitgave of voedselopname. Veel
verstoringen kunnen door vogels worden opgevangen door tijdelijk intensiever te foerageren.
Een voorbeeld hiervan is een populatie kleine trappen in Spanje, die na de weekenden, wanneer
er altijd veel verstoring was door zowel jacht als recreatie, proportioneel meer tijd besteedden
aan foerageren (Tarjuelo et al. 2015). Vogels in getijdengebieden, zoals in de Delta en de Wad-
denzee, zijn bijvoorbeeld gevoelig voor effecten op voedselopname, omdat ze alleen kunnen
foerageren tijdens de laagwaterperiodes. Veel studies laten zien dat vogels minder foerageren
in verstoorde dan in onverstoorde gebieden (zoals wulpen in Li et al. 2020). Afhankelijk van
de omstandigheden kunnen soorten dit verlies al dan niet compenseren. Scholeksters in de
Waddenzee bijvoorbeeld hadden weinig last van straaljageroefeningen op de Vliehors, behalve
in vorstperioden in de winter, wanneer een hoge voedselbehoefte gepaard gaat met een lage
voedselbeschikbaarheid. Onder die omstandigheden had een verstoring veel meer effect, wat de
overlevingskansen kan verlagen (Van der Kolk et al. 2020c). Scholeksters en wulpen verhoogden
Verstoring van vogels door recreatie
28
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
na verstoorde situaties de snelheid waarmee ze prooien vangen (Fitzpatrick & Bouchez 1998)
en strandlopers gingen meer ’s nachts foerageren (Burger & Gochfeld 1991). Hudson grutto’s
(Hudsonian godwit) daarentegen foerageerden significant minder in Chileense baaien bij een
betrekkelijk lage recreatiedruk van honden en wandelaars, dan in rustige baaien (86% vs 81%;
Navedo et al. 2019). Yasué (2005) liet een vergelijkbaar resultaat zien voor kleinere soorten
steltlopers (kleinste strandloper (least sandpiper) en Amerikaanse bontbekplevier (semipalmated
plover), en ook aan ganzen, reigers, rallen en aalscholvers zijn studies gedaan waaruit naar
voren komt dat door recreatie een verlies aan foerageertijd kan optreden (zie bv. Riddington
et al. 1996, Burger & Gochfeld 1998 en Velando & Munilla 2011).
Of zulke verloren foerageertijd gecompenseerd kan worden, is vooral afhankelijk van de inten-
siteit, frequentie en duur van de verstoring (zie HS 5), en ook van o.a. de kwaliteit van het
habitat en de conditie van de vogel, helemaal als de vogel wegvliegt naar een ander gebied. Zo
zijn scholeksters in de Waddenzee die vooral op wormen foerageren, gevoeliger voor tijdsverlies
door o.a. verstoring dan scholeksters die vooral schelpdieren eten op de wadplaten. Ineffici-
ënte scholeksters zijn eerder beperkt in hun mogelijkheden om te compenseren voor verloren
foerageertijd, en zijn daardoor kwetsbaarder voor de gevolgen van verstoring (Van der Kolk et
al. 2020b). Vergelijkbare effecten van foerageerstrategie zijn gevonden voor wulpen in China
(Li et al. 2020). Dergelijke effecten zijn zeker niet beperkt tot steltlopers in intergetijdengebie-
den. Ook alpenkraaien op een beschermd eiland voor de kust van Bretagne (Ouessant) hadden
onvoldoende tijd om het verlies aan foerageertijd te compenseren. Door de hoge recreatiedruk
besteedden zij maar liefst 50% minder tijd aan foerageren dan verwacht. In combinatie met
het verlies aan foerageergebied door de recreatie, hadden met name de jonge alpenkraaien het
moeilijk. Hun overleving was lager naarmate er meer recreanten op het eiland waren. Vooral
in augustus stierven veel jonge alpenkraaien. In die periode zijn er veel uitgevlogen jongen die
nog moeten leren om efficiënt te foerageren, en is tegelijkertijd de recreatiedruk in Frankrijk
maximaal (Kerbiriou et al. 2009) (zie ook HS 4).
Door recreatie kunnen vogels bovendien worden verdreven uit de betere foerageergebieden.
Wanneer vogels door verstoring een gebied vermijden en uitwijken naar een andere locatie,
al dan niet tijdelijk, komen ze doorgaans terecht op een plek waar de voedselopname lager is.
Omdat het voedselaanbod zelf er lager is of omdat er meer concurrentie is van andere vogels
(Smit & Visser 1989, Velando & Munilla 2011). Dit kan dan weer gevolgen hebben voor de tijds-
besteding en de energiehuishouding van de vogels. Ook dit effect is voor veel soorten op veel
plaatsen waargenomen, zij het in verschillende mate (Mitchell et al. 1988, Riddington et al. 1996,
Mathers et al. 2000, Collop et al. 2016, Linssen et al. 2019, Van der Kolk et al. 2020c). Voor de
effecten op verspreiding van vogels zie hierna onder populatiegrootte (§3.3).
Verstoring van vogels door recreatie
29
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
3.2 Reproductie en overleving
Reproductie (broedsucces) en overleving zijn fitness-parameters die samen het aantal nako-
melingen bepalen dat een vogel krijgt in zijn leven. Zij bepalen daarmee mede of de (lokale)
populatie van de soort een gunstige staat van instandhouding heeft. De hiervoor besproken
fysiologische en gedragsmatige effecten van verstoring kunnen zich vertalen in verlaagde
reproductie en overleving. Op het moment dat dit gebeurt is sprake van draagkrachtverlies
van een gebied. Aantonen dat (herhaalde) verstoring leidt tot veranderingen in deze schakels
van de keten is minder eenvoudig dan het vaststellen van een verstoringsafstand. Het aantal
studies hierover is dan ook navenant kleiner dan het aantal studies over verstoringsafstanden.
De belangrijkste inzichten uit studies over broedsucces en overleving in relatie tot verstoring
zijn hieronder samengevat. Zie voor meer informatie de bespreking van effecten onder de
diverse biotopen en soortgroepen (HS 8 t/m 15).
Broedende vogels
Verlaagd broedsucces treedt met name op daar waar
intensieve recreatie op grote schaal plaatsvindt in
gebieden die voor vogels primair broedhabitat zijn.
Het belangrijkste voorbeeld hiervan zijn onze stran-
den, dijken, duinen en kwelders, maar ook in bossen
zijn dergelijke effecten waargenomen. Daarmee treft
dit bij uitstek een aantal specifieke soortgroepen, na-
melijk steltlopers, sterns, roofvogels en zangvogels.
Strandbroeders en andere kustbroedvogels die
voor hun nestplaats afhankelijk zijn van stranden en
strandjes, dijken, schorren en inlagen, hebben in Ne-
derland vrijwel geen onverstoorde broedhabitat ter
beschikking. Vrijwel alle stranden in Nederland zijn
Strandbroeders hebben vrijwel geen
vrij toegankelijk, en de intensiteit van de recreatie is
onverstoord broedhabitat ter beschikking.
Foto Hans Peeters
er bovendien hoog. Door deze enorme mate van toe-
gankelijkheid in combinatie met de openheid van de
habitat en de afhankelijk van de soorten van specifiek dit type habitat, heeft recreatie op deze
groep vogels bij uitstek een substantieel effect op reproductie. Effecten betreffen verminderde
kans op vestiging van broedparen, verlaagde aantallen broedgevallen, verlaagd uitkomstsucces
van de eieren, slechtere groei van de kuikens en verlaagd uitvliegsucces van de jongen. Er
is veelal ook een direct verband tussen recreatie en toegenomen predatie. Er zijn veel studies
gepubliceerd waarin deze effecten worden aangetoond, waaronder een substantieel aantal over
de Nederlandse kustgebieden (Tulp 1998, Verhulst et al. 2001, Majoor et al. 2002, Meininger
& Graveland 2002, Majoor & Meininger 2005, Foppen et al. 2006). Als voorbeeld: broedende
scholeksters op de kwelders van Schiermonnikoog verlaagden hun investering in de kuikens
wanneer er wandelaars (onderzoekers) in hun territoria liepen. Verstoring van foeragerende
adulten tijdens de eifase resulteerde in een vermindering van voedselopname en verminderde
incubatieduur van de eieren. Verstoring van families met kuikens leidde ertoe dat minder voedsel
aan de kuikens werd overgedragen (Verhulst et al. 2001). Op het onverstoorde eiland Griend
Verstoring van vogels door recreatie
30
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
was het broedsucces van strand- en bontbekplevieren groter dan op stranden met recreatie op
Terschelling en Vlieland (Tulp (1998). Toen in het coronajaar 2020 de recreanten in het vroege
voorjaar wegbleven van Schier, namen de aantallen broedpogingen van strandbroeders toe
(Kleefstra 2020). Zo ook neemt broedsucces toe wanneer maatregelen getroffen worden om
verstoring te verminderen (bv. Faulhaber et al. 2016). Zie ook HS 14.
Dergelijke problemen door verstoring spelen niet alleen in Nederland maar voor strandbroeders
wereldwijd (Leseberg et al. 2000, Lord et al. 2001, Ruhlen et al. 2003, Beale & Monaghan 2005,
Colwell et al. 2005, Lafferty et al. 2006, McGowan & Simons 2006, Yasué & Dearden 2006,
Liley & Sutherland 2007, Underhill-Day & Liley 2007, Borneman et al. 2016, Stien & Ims 2016,
Mengak et al. 2019). Borneman et al. lieten zien dat uitkomstsucces en kuikenoverleving van
Amerikaanse scholeksters daalden door de aanwezigheid van wandelaars en terreinwagens op
het strand. Stien & Ims (2016) lieten zien dat door verstoring de predatie van eidernesten toe-
nam, omdat de adult vaker van het nest was. Ook was predatie van eiderkuikens in crèches op
het water hoger wanneer er in het opgroeigebied waterrecreatie plaatsvond (Åhlund & Götmark
1989, Keller 1991). De belangrijkste verstoringsbronnen bij dit alles zijn wandelaars en honden
en dan vooral loslopende honden (zie ook HS 14). In het weekend, als de recreatiedruk het
hoogst is, is de overleving van kuikens van strandbroeders (dwergplevier, piping plover) het
laagst, o.a. doordat ze minder kunnen foerageren en naar minder geschikte foerageerhabitats
uit moeten wijken; in de loop van de week ebt dit effect weer wat weg (DeRose-Wilson et al.
2018). Toegang tot onverstoord foerageerhabitat van goede kwaliteit heeft daarbij groot effect
op groei en overlevingskansen van de kuikens (Stantial et al. 2021). Beperking van toeganke-
lijkheid van stranden leidt vrijwel direct tot verbetering van broedsucces en herstel van popu-
laties (Arts 2000, Herrier 2002, Colwell et al. 2005, Finney et al. 2005, Lafferty et al. 2006,
Dana & Mark 2015). Om effecten te beperken zijn legio andere maatregelen uitgewerkt, die goed
kunnen werken (zie HS 6).
Loslopende honden
veroorzaken van alle
vormen van land-
recreatie de meeste
verstoring. In het broed-
seizoen verstoren ze
nesten en vangen
kuikens. Daarbuiten
jagen ze vogels op.
Foto Jouke Altenburg
Roofvogels en zangvogels die in bossen broeden vormen een andere groep waarvoor effecten
door recreatie vanaf wegen en paden op broedsucces veelvuldig zijn aangetoond. Van Reijnen
en Foppen lieten al in 1995 zien dat verkeerslawaai een wezenlijk effect op zangvogels in het
bos kon hebben, in de vorm van lagere soortenrijkdom, lagere dichtheid van aantallen, hogere
doorstroom en grotere dispersie van mannetjes; waarbij de habitatkwaliteit dus lager wordt door
Verstoring van vogels door recreatie
31
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
het lawaai (Foppen & Reijnen 1994, Reijnen & Foppen 1994, 1995, Reijnen et al. 1995). Sindsdien
is in allerlei studies aangetoond dat ook recreatie zulke effecten kan hebben langs wegen en
wandelpaden, en op allerlei soorten vogels. Het nestsucces van bijvoorbeeld nachtzwaluwen
en boomleeuweriken op de Veluwe was lager in opengestelde dan in voor publiek gesloten ge-
bieden (Bijlsma 2006). In Engeland was door hoge recreatiedruk niet alleen het broedsucces
van nachtzwaluwen lager, maar ook de broeddichtheid (Murison 2002, Langston et al. 2007).
Provençaalse grasmussen kwamen op drukke plekken bij de ingang van wandelgebieden en
bij parkeerplaatsen op heides later tot broeden en hadden vaker mislukte legsels, met name
door wandelaars met loslopende honden (Murison et al. 2007). Veel van deze studies betreffen
broedsucces en broedvogeldichtheid van zangvogels in het bos, waarbij lagere vestigingskans
en toegenomen predatie door recreatie belangrijke oorzaken van verslechterd broedsucces
zijn (Glądalski et al. 2016, Bötsch et al. 2017, Bötsch et al. 2018). Ook kan een vrouwtje kleinere
legsels produceren (Dillon & Conway 2018, Hutfluss & Dingemanse 2019). Daarnaast kan de
groei van kuikens door menselijke drukte achterblijven, wat naar voren kwam toen tijdens de
coronapandemie in het voorjaar van 2020 het stadspark in Boedapest ineens 40% drukker was,
en koolmeeskuikens daardoor veel lichter van gewicht waren (Seress et al. 2021).
Ook onder roofvogels kunnen dergelijke effecten optreden. Het incident waarbij vogelfotografen
een nest rode wouwen zodanig verstoorden dat de jongen verlaten werden en stierven (Veluwe,
juni 2020) is een extreem voorbeeld van een direct gevolg van verstoring op broedsucces (Van
Rijn et al. 2021) (zie §5.5). Bij roofvogels komt het verstorende effect van recreatie doorgaans
tot uiting in een lagere dichtheid van nesten nabij wegen en paden. Bovendien kan door in-
tensieve recreatie in de omgeving het foerageersucces verslechteren, waardoor de kuikens
niet voldoende voedsel krijgen, en het uitvliegsucces lager wordt (Van der Zande & Verstrael
1985, Krüger 2002, Arroyo & Razin 2006, Martínez-Abraín et al. 2010, Kettel et al. 2018, Pero-
na et al. 2019). Er zijn ook aanwijzingen dat bij roofvogels recreatie leidt tot stress, met een
slechter broedsucces tot gevolg (Strasser & Heath 2013). Sommige soorten roofvogels (zoals
torenvalken, zie ook Van der Zande & Verstrael 1985) lijken hier gevoeliger voor dan andere,
bijvoorbeeld slechtvalken.
Ook voor soorten die in grasland, in hoogveen en heide en op de toendra broeden is aange-
toond dat struinen en ook recreatie over paden leidt tot een afname van broeddichtheden en
broedsucces. Zie hiervoor §9.3.
Buiten de broedperiode
Effecten op overleving buiten de broedperiode zijn lastig aan te tonen, omdat sterfte door-
gaans niet onmiddellijk optreedt, maar pas op langere termijn en in samenspel met een hoop
andere variabelen. Verstoring verslechtert de overlevingskansen van individuen wanneer die
verstoring plaatsvindt op een moment dat de vogel het al moeilijk heeft, zoals in de winter
bij periodes met strenge vorst, als energiekosten hoog zijn en voedselbeschikbaarheid laag.
Foeragerende scholeksters in de Baie de Somme in Frankrijk konden onder ‘normale’ voedsel
omstandigheden 1 tot 1,5 keer per uur verstoord worden zonder dat dit effect had op hun over-
leving. Onder slechte voedselomstandigheden (weinig kokkels en streng winterweer) konden de
vogels echter slechts 0,2 tot 0,5 keer per uur verstoord worden voordat dit gevolgen had voor
hun overleving (Goss-Custard et al. 2006). Voor overtijende scholeksters en rosse grutto’s op
Verstoring van vogels door recreatie
32
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
hoogwatervluchtplaatsen in de Waddenzee werd een vergelijkbaar resultaat gevonden; onder
‘normale’ weersomstandigheden hadden de lokale verstoringen weinig effect op energie-uitgave
en overlevingskansen van de vogels. Maar bij periodes met strenge vorst konden verstoringen
sneller resulteren in lagere overlevingskansen (Linssen et al. 2019, Van der Kolk et al. 2020a).
Dergelijke effecten kunnen eveneens aan de orde zijn bij verhoogde waterstanden of bij een
sneeuwdek. Ook tijdens de seizoenstrek kunnen effecten op overleving optreden, omdat de
vogel dan zelf grote prestaties moet leveren, bovendien weinig energiereserves heeft en weinig
tijd om te foerageren of uit te rusten. In dergelijke situaties kunnen enkele verstoringen per dag
al voldoende zijn om effect te sorteren. De tijd en energie die het kost om enkele keren per dag
extra op te vliegen, kan dan resulteren in een negatieve balans. Hierdoor kan de wintersterfte
van soorten die hier overwinteren groter worden (Stillman et al. 2012). Vogels op doortrek naar
het zuiden kunnen een tekort aan energie of rust oplopen waardoor ze de tocht minder suc-
cesvol voltooien. Vogels op doortrek naar de broedgebieden kunnen door verstoring mogelijk
niet genoeg opvetten om een succesvol broedseizoen te hebben. Dit is met name voor ganzen
berekend, die hoge vliegkosten hebben en relatief veel tijd nodig hebben om voldoende voedsel
binnen te krijgen (Madsen 1995, Klaassen et al. 2006, Drent et al. 2007, Nolet et al. 2016). Maar
ook voor zangvogels zijn de (voedsel)omstandigheden waarbij ze overwinteren van invloed op
het broedsucces in de zomer daarna (bijvoorbeeld voor boerenzwaluwen (Saino et al. 2004) en
Amerikaanse roodstaarten (Marra et al. 1998). Of verstoring hier voor zangvogels ook een rol in
kan spelen is niet onderzocht. Daarnaast kan door verstoringen sprake zijn van een verhoogd
predatierisico. En wanneer vogels door verstoring verjaagd worden uit hun foerageer- of rust-
gebieden, kan dit habitatverlies ook bijdragen aan verhoogde sterfte (Béchet et al. 2004). Vaak
betreft het soorten als zwanen, ganzen, steltlopers en ook kraanvogels die in Nederland op
doortrek zijn en hier pleisteren, en die zich verzamelen voor de trek op verzamelplaatsen, of
overwinteren. Omdat deze soorten buiten het broedseizoen alle in open gebieden leven waar
een verstoringsbron ver reikt, en bovendien in groepen opereren die allemaal gelijk reageren
op een verstoringsbron, kunnen de effecten ook bij een lage verstoringsfrequentie al groot zijn.
Ganzen kunnen door
verstoring te weinig
opvetten.
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
33
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
3.3 Populatiegrootte
De populatiegrootte van een soort kan kleiner worden door recreatie ofwel doordat de habitat-
kwaliteit verslechtert en dus de dichtheid aan vogels lager wordt, ofwel doordat de verspreiding
van de vogels verandert. Dit kan plaatsvinden op verschillende populatieniveaus. Of effecten
van recreatie invloed hebben op populatieniveau hangt o.a. af van de omvang van de verstoring,
het habitattype en of er alternatieve gebieden in de nabije omgeving aanwezig zijn waar geen
verstoring plaatsvindt.
Bij onderzoek naar de effecten van verstoring op vogeldichtheid in tijd, waarbij de aanwezige
aantallen in het gebied voor en na de verstoring worden vastgesteld, is niet uit te sluiten dat
de gemeten dichtheden door andere in tijd variërende factoren beïnvloed zijn. Of dat door
eerdere verstoringen al veel vogels uit het gebied verdwenen zijn. Om te kunnen bepalen of de
aantallen verlaagd zijn door de verstoring is het noodzakelijk om te weten hoeveel vogels er in
het betreffende gebied aanwezig zijn bij afwezigheid van verstoring. Meestal is dit niet bekend,
en wordt het probleem opgelost door gebieden te selecteren die qua habitat vergelijkbaar zijn
voor de betreffende soort (zie HS 6).
De schaal waarop populatie-effecten optreden, kan variëren van lokaal tot landelijk en zelfs tot
de hele flyway-populatie. Effecten op lokale populaties zullen het eerst optreden, omdat relatief
geringe effecten op verspreiding of dichtheid hier al effect kunnen sorteren op de gehele lokale
populatie. Effecten op landelijke populaties zijn aan de orde wanneer een soort landelijk op
slechts een heel beperkt aantal plaatsen voorkomt. Dit maakt dat bijvoorbeeld sommige moe-
rasbroedvogels kwetsbaar zijn, omdat moeras een vrij zeldzame habitat is in Nederland (zie Van
der Winden (2002) over recreatie-effecten op de Nederlandse broedpopulatie zwarte sterns).
Ook wanneer alle broedgebieden van een soort zwaar verstoord zijn kan de landelijke popula-
tie onder druk komen te staan, zoals het geval is bij de strandbroeders (zie §3.2 reproductie
strandbroeders hierboven). Voor deze groep is het goed mogelijk dat de gehele flyway-popu-
latie negatief beïnvloedt wordt door recreatie op vrijwel alle stranden waar deze groep broedt.
Dichtheid
In de meeste gevallen betreft dit vermijding nabij paden en wegen, of nabij vaarroutes. Een deel
van de vogels mijdt de nabijheid van recreanten. Hoe groter dit deel is hoe meer de dichtheid
afneemt; en hoe groter de verstoringsafstand is hoe groter het gebied waarin de dichtheid
afneemt. Dit onderstreept het belang van het minimaliseren van verstoringafstanden (zie §4.2
over het bevorderen van gewenning en HS 6 over het beperken van effecten).
Veel broedvogels hebben lagere dichtheden langs wegen en paden. Dit geldt in allerlei biotopen,
of ze nu gesloten of open zijn, en of ze nu toegankelijk zijn of ontoegankelijk (Reijnen et al. 1995,
Hootsmans et al. 2006, Bötsch et al. 2018). En het geldt voor een breed scala aan soortgroepen,
van vele kleinere soorten zangvogels tot aan kraaien, hoenders, weidevogels, steltlopers en
andere watervogels en roofvogels (Klein et al. 1995, Reijnen et al. 1996, Hootsmans et al. 2006,
Martínez-Abraín et al. 2010, Tost et al. 2020). De dichtheid van boomleeuweriken op Engelse
heidevelden bijvoorbeeld was maar liefst 50% lager in de drukst bezochte gebieden (Mallord
et al. 2007b) Afscherming – zoals meer ondergroei langs een bospad – en zonering zorgt wel
Verstoring van vogels door recreatie
34
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
voor een kleiner effect (Tost et al. (2020) en Goss-Custard et al. (2020), zie HS 6). De dichtheid
neemt meer af en over een grotere afstand naarmate de recreatie-intensiteit groter is of de
recreatievorm bedreigender (honden, geen vaste routes; zie bv Pearce-Higgins et al. (2007)
over goudplevieren en grutto’s langs een wandelroute in grasland).
Lagere dichtheden bij niet-broedvogels ontstaan op vergelijkbare wijze langs wegen en paden
en routes, en vooral daar waar recreatie intensief is en onvoorspelbaar. Zhang et al. (2018)
beschrijven hoe de dichtheid van watervogels in de uiterwaarden van de Yangtse-rivier lager
was naarmate er meer menselijke activiteiten waren. Liley & Sutherland (2007) berekenden
dat als er geen recreatie zou zijn langs een strand van 9 kilometer bij Norfolk in Engeland, dat
de populatie bontbekplevieren dan maar liefst 85% groter zou zijn. Terwijl een verdubbeling
van de recreatiedruk hier tot een afname van 25% zou leiden. Ook op het water zien we ver-
laagde dichtheden van watervogels rond bijvoorbeeld vaarroutes van schepen (Verdaat 2006,
Schwemmer et al. 2011). Voedselaanbod en de mate van openheid van het landschap hebben
veel invloed op het optreden van dergelijke dichtheidseffecten. Wanneer er meer voedsel in
een gebied beschikbaar is, is het belang voor vogels om er te blijven groter, en zal de dichtheid
aan vogels minder snel afnemen (Peters & Otis 2006). In biotopen die aantrekkelijk zijn voor
mensen om te recreëren, wordt vaker een grotere afname aan vogeldichtheid waargenomen
(Burton 2007).
Verspreiding
Verstoring kan ertoe leiden dat vogels permanent het gebied verlaten. Afhankelijk van de situ-
atie (recreatiedruk, type recreatie, voedsel- of habitatbeschikbaarheid, competitie) kunnen dit
gebieden dichterbij of verder weg zijn. Als gevolg van deze her-distributie kunnen populatie-
effecten op grotere schaal optreden door een verstoring op één locatie.
Omdat broedende vogels gebonden zijn aan een specifieke locatie, zoeken zij doorgaans geen
ander gebied op als ze al een nest hebben. Effecten op verspreiding van broedende vogels komt
dan ook eerder tot uiting in dichtheden en in de kans dat een soort zich vestigt in een gebied,
zoals bij strandbroeders. Wel zijn effecten waargenomen op de dispersie van jonge vogels. Foppen
& Reijnen (1994) lieten in hun onderzoek naar de effecten van wegverkeer bijvoorbeeld zien
dat jonge fitissen verder van hun geboortegrond vlogen in meer verstoorde situaties. Ook kan
recreatiedruk een groot effect hebben op populatieniveau als die populatie een klein oppervlak
beslaat. Een voorbeeld hiervan is de populatie alpenkraaien op het eiland Ouessant voor de
kust van Bretagne, al genoemd onder §3.1. Het massale toerisme in augustus leidt er daar toe
dat adulten en pas uitgevlogen jongen verjaagd worden uit hun reguliere foerageergebied, en
daardoor niet genoeg voedsel weten te verzamelen (Kerbiriou et al. 2009). Omdat het eiland de
enige plek langs de Franse kust is waar de alpenkraai nog broedt, heeft de hoge recreatiedruk
er op populatieniveau effect.
Bij niet-broedvogels zijn effecten op verspreiding veelal onderzocht aan ganzen en steltlopers.
Er zijn meerdere studies waarin ganzen die ‘s winters of op doortrek naar de broedgebieden
ernstig werden verstoord, uitweken naar andere gebieden (Madsen 1995, Béchet et al. 2003,
Kahlert 2003). Vaak was dat naar gebieden waar ze eerder succesvol hadden gefoerageerd, ook
als dit tegen de trekrichting in was. Eveneens vaak betrof het gebieden die gesloten waren voor
Verstoring van vogels door recreatie
35
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
publiek. Sensitisatie door jacht speelt in veel van deze onderzoeken een grote rol. Stetlopers
kunnen hoogwatervluchtplaatsen (hvp’s) tijdelijk of permanent verlaten als daar veel verstoring
plaatsvindt. Kanoeten en rosse grutto’s verlieten hun hvp in de monding van de Dee in Engeland
toen de recreatiedruk hier toenam. Ze vlogen voortaan naar een hvp die 20 kilometer verder-
op lag, en even zoveel verder van hun foerageergebieden (Mitchell et al. 1988). Scholeksters
op Vlieland verlieten kleinere hvp’s nabij menselijke activiteit in de ochtend nadat de eerste
mensen in het gebied langs kwamen, om uit te wijken naar een geïsoleerder liggende hvp op
de Richel, en ook in periodes van het jaar dat er veel recreatie op het eiland was (Van der Kolk
et al. 2020c, Van der Kolk et al. 2021a).
3.4 Draagkracht leefgebied
De draagkracht van een leefgebied verslechtert wanneer reproductie en overleving achter-
uitgaan. Wanneer de draagkracht terugloopt, is sprake van effecten van verstoring, omdat
het gebied dan minder individuen van een soort kan herbergen. Uiteindelijk neemt dan de
populatie-omvang in zo’n gebied af. Dergelijk verlies aan draagkracht is niet aan de orde op het
moment dat vogels enkel een keer opvliegen of onrustig worden. De recreatiedruk is tegen-
woordig echter op veel plaatsen zo groot en vooral zo alom aanwezig, dat de draagkracht van
gebieden er wel degelijk door achteruitgaat (zie ook kader relatie recreatiedruk en vogels). De
effecten op reproductie en overleving en op populatiegrootte, zoals geschetst in de voorgaande
paragrafen, zijn hier de voorbeelden van.
Door deelgebieden af
te sluiten op plekken
met veel recreatie, kan
de draagkracht voor
vogels hier worden
behouden. Zie HS 6.
Foto Karen Krijgsveld
Er zijn legio voorbeelden van achteruitgang van vogelaantallen en verlies aan draagkracht
in gebieden door recreatiedruk (zie ook §3.3). Al in de jaren tachtig en negentig verschenen
hier de eerste publicaties over, en sindsdien is de recreatiedruk substantieel toegenomen (zie
§1.3). In deze periode groeide ook het besef (en de hoeveelheid bewijs) dat langs wegen en
paden de vogels in lagere aantallen voorkwamen en dat dit het gevolg was van verstoring (zie
§3.3). Steven et al. (2011) lieten in hun review zien dat recreatie een aantoonbaar effect had op
de aantallen vogels in maar liefst 28 van de 33 studies.
Verstoring van vogels door recreatie
36
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
Verlies aan draagkracht is vooral aangetoond in open gebieden zoals kustgebieden en meren.
Henkens stelde midden jaren negentig al vast dat in het IJmeer minder watervogels aanwezig
waren in periodes met veel recreatie, en dat deze vogels uitweken naar rustiger, onverstoorde
gebieden buiten het IJmeer (Henkens 1996). Hoeveel meer recreatie dan toen is er nu in het
IJmeer? Burton (2007) liet op elegante wijze met een aantal case studies zien dat aantallen
vogels lager zijn en hun gedrag anders is nabij gebieden die door mensen gebruikt worden.
Ook de kustbroedvogels, die wereldwijd massaal niet tot broeden komen of een sterk geredu-
ceerd broedsucces hebben door de hoge recreatiedruk op stranden, zijn een goed voorbeeld
van draagkrachtverlies (zie §3.2). Verlies aan draagkracht voor vogels door recreatiedruk is
sindsdien in allerlei gebieden voor allerlei soorten aangetoond.
Wat voorbeelden hiervan: scholeksters mijden een hoogwatervluchtplaats op Vlieland waar
veel recreatie plaatsvindt, en wel juist in die periodes dat daar veel recreanten zijn. Ze zoeken
dan een onverstoorde hoogwatervluchtplaats op, die verder weg van de foerageergebieden ligt
(Van der Kolk et al. 2021a). In Noordwest-Spanje waren de aantallen watervogels lager door
waterrecreatie in een intergetijdengebied (Arizaga et al. 2020). De aantallen rode grutto’s
(Hudsonian godwits) in Chili waren lager in een baai met recreatie dan in een vergelijkbare baai
zonder recreatie (Navedo et al. 2019). Door de hoge recreatiedruk waren stranden in Vancouver
minder geschikt (sterk gereduceerde aantallen en meer vluchtbewegingen) voor steltlopers
op trek tussen broed- en overwinteringsgebieden (Murchison et al. 2016), wat betekent dat de
waarde van deze stranden als stop-over-site achteruitgaat door de hoge recreatiedruk. Ook
voor de Engelse stranden werd dit verband al lang geleden vermoed (Pfister et al. 1992). In de
estuaria van de Dee in Engeland is recreatie aangewezen als één van de belangrijkste factoren
waardoor de vogelaantallen in het gebied afnemen (Mitchell et al. 1988, Still et al. 2015). Voor
de Solent bij Southampton werd eveneens een dergelijke conclusie getrokken op basis van
rekenmodellen: bijna 50% van dit intergetijdengebied was verstoord door recreatie, tot uiting
komend in verminderde voedselopname en verlaagde overleving van de vogels daar (Stillman
et al. 2012). De diversiteit aan steltlopers en waadvogels was lager op stranden en andere
kustgebieden in Tunesië als daar recreatie plaatsvond (Hamza 2020). Kleine zwanen lieten bij
een hoge recreatiedruk meer van het aanwezige voedsel staan (Gyimesi et al. 2012). Of grauwe
ganzen potentiële ruigebieden in Denemarken gebruikten, werd vooral bepaald door de mate
van verstoring die in deze gebieden plaatsvond (Kahlert 2003).
Hoewel verlies aan draagkracht van gebieden door recreatie vooral is aangetoond in open
gebieden, treden dergelijke effecten ook op in meer besloten habitat zoals bos: de aantallen
bosvogels (en ook de soortenrijkdom) in bossen met veel recreatie waren lager dan in bossen
met lage recreatiedruk (Fernández-Juricic 2000, Coppes et al. 2017, Bötsch et al. 2018). Ook
de bevinding van Bijlsma (2006) op de Veluwe, en van Murison (2002) in Engeland, dat het
broedsucces van nachtzwaluwen en boomleeuweriken lager was in voor publiek opengestelde
delen van de Veluwe dan in gesloten delen, en de broeddichtheid lager (Murison 2002 ten aan-
zien van de nachtzwaluw), is een goed voorbeeld van verlies aan draagkracht door recreatie.
De nabijheid van steden heeft een vergrotend effect op het verlies van draagkracht voor vogels
in de omringende gebieden (Murison 2002, Liley & Clarke 2003, McKinney et al. 2006, Zhang et
al. 2018, Weitowitz et al. 2019). Dat komt doordat het aantal mensen dat deze natuurgebieden
bezoekt groter is. Door de hogere recreatiedruk wordt in deze gebieden een groter effect op
Verstoring van vogels door recreatie
37
Hoofdstuk 3.
De gevolgen van verstoring voor vogels
bijvoorbeeld broedsucces, nestdichtheid of vogelaantallen gemeten. Verstedelijking betekent dus
niet alleen dat er minder habitat beschikbaar blijft, maar ook dat de resterende habitats nabij
steden minder geschikt zijn voor vogels om te leven. Dit houdt in dat voor vogels die van deze
gebieden afhankelijk zijn, maatregelen om effecten te verminderen heel belangrijk zijn (zie HS 6).
Dit effect op de draagkracht betekent dat vogels minder gebruik kunnen maken van gebieden
waar een hoge recreatiedruk is, en dat deze drukbezochte gebieden dus een lagere waarde
hebben voor vogels, puur omdat er meer recreatie is. Zulke effecten kunnen heel goed alleen in
bepaalde seizoenen aan de orde zijn, zoals wanneer de recreatiedruk hoog is, of juist wanneer
een specifieke groep vogels gebruik maakt van het gebied. Deze bevinding benadrukt het belang
van het instellen van (tijdelijke) rustgebieden voor vogels en het treffen van maatregelen om
de gevolgen van recreatie te beperken (zie HS 6).
Om te illustreren hoe recreatie de vogelaantallen in Nederland beïnvloedt, hebben we in het
kader over recreatiedruk op meren een aantal voorbeelden uitgewerkt van situaties waar de
aantallen watervogels op Nederlandse meren worden gestuurd door de intensiteit van recreatie
op die meren.
In natuurtoetsen wordt vaak onderscheid gemaakt tussen verstoring en verslechtering. Er
zijn daar zelfs aparte toetsen voor ontwikkeld (o.a. Heijligers 2014). Uit voorgaande blijkt echter
dat dit juridische onderscheid ecologisch geen hout snijdt. Verstoring is hetzelfde als verslech-
tering omdat het bij verstoring in juridische zin feitelijk gaat om draagkrachtvermindering en
niet of een vogel een keer opvliegt. Zie hiervoor ook het kader over wetgeving en verstoring.
Grote bonte specht. Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
38
KADER
Recreatiedruk en vogels op
meren: case studies over
draagkrachteffecten
KADER
Recreatiedruk en
vogels op meren: case studies over
draagkrachteffecten
Recreatiedruk en vogels op
meren: case studies over
draagkrachteffecten
Slobeend. Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
39
Verstoring van vogels door recreatie
39
KADER
Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten
Om enige feitelijke onderbouwing te ge-
ven voor de veranderingen in gebiedsgebruik
Veranderingen in gebieds
gebruik door recreatie?
In veel waterrijke gebieden is de recreatiedruk
door vogels als gevolg van recreatie, presen-
in de zomerperiode hoog. De intensieve recre-
teren we in dit hoofdstuk een aantal cases van
atieve periode liep jarenlang min of meer van-
seizoenspatronen van ‘wintervogels’ ofwel
af april (Pasen) tot en met september. Tegen-
van soorten die in Natura 2000-context als
woordig start het seizoen al vroeger en loopt
‘niet-broedvogels’ geclassificeerd zijn. We
langer door, omdat het weer dat toelaat. In
geven voorbeelden van enerzijds gebieden
intensief gebruikte gebieden kan de recreatie-
waar niet of nauwelijks recreatie (boten) aan-
druk er voor zorgen dat potentieel geschikte
wezig is en anderzijds gebieden die jaarrond
gebieden ongebruikt blijven. De vogels gaan
geopend zijn.
pas naar die gebieden toe als het recreatie-
seizoen ten einde is. Dat leidt in natuurtoet-
sen geregeld tot een omgekeerde redenatie.
Dan wordt op basis van de aantallen vogels
die er zich de afgelopen jaren bevonden, ge-
concludeerd dat het recreatieseizoen geen
of beperkte overlap vertoont met de periode
dat ‘wintervogels’ of ‘niet-broedvogels’ aan-
wezig zijn. De conclusie is dan geregeld dat
extra recreatieve ontwikkelingen (o.a. aanleg
jachthavens) mogelijk zijn zonder dat er sig-
nificant negatieve effecten optreden op het
leefgebied van vogels waarvoor die gebieden
zijn aangewezen. Maar klopt die redenatie?
In feite zijn veel waterrijke gebieden in de zo-
Watervogels zoals aalscholvers die zich na het broedseizoen in
groepen op meren verzamelen, worden daar vaak verstoord door
waterrecreanten. Foto Hans Peeters
mer vanuit het perspectief van leefgebieden
voor vogels ’overbelast’. Vogels kunnen er
simpelweg niet terecht om te ruien, rusten of
Kader samengevat
foerageren door de voortdurende onrust. De
•
De timing van aankomst in de nazomer van
watervogels als fuut, tafeleend, wintertaling en
situatie is vergelijkbaar met een project dat
de stikstofbelasting doet toenemen in een Na-
krakeend verschilt tussen recreatief afgesloten
tura 2000-gebied waar de stikstofbelasting al
en opengestelde wetlands.
te hoog is, en dat daarom als significant ne-
•
In afgesloten gebieden kunnen de aantallen vanaf
gatief wordt geclassificeerd. Een extra haven,
juni toenemen en in augustus september pieken.
in een door recreatie overbelast gebied, zou
•
In opengestelde gebieden pieken de aantallen
later en zijn de aantallen lager dan in vergelijkbare
in dit licht ook als een significant negatieve
ontwikkeling kunnen worden geclassificeerd.
gebieden die afgesloten zijn.
De reeds ingezette verslechtering van het
•
Dit betekent dat gebieden met lage aantallen
leefgebied neemt immers niet af door deze
watervogels in de periode juni-oktober mogelijk
extra ontwikkelingen. En het proces herstel-
recreatief overbelast zijn. Het is zaak deze mo-
gelijkheid uit te sluiten alvorens geconcludeerd
len (rust) wordt moeilijker omkeerbaar.
kan worden dat de gebieden an sich geen waarde
hebben voor watervogels in die periode.
Verstoring van vogels door recreatie
40
KADER
Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten
permanent afgesloten. In het Veluwemeer
zijn relatief kleine stukken permanent afge-
sloten voor boten en is het merendeel vrij
Veranderde timing van water
vogels op meren met veel en
weinig verstoring
De Nederlandse wetlands zijn jaarrond van
toegankelijk. Ze zijn onderling vergelijkbaar
belang voor vogels. Veel soorten gebruiken ze
in waterdiepte en aanbod aan waterplanten,
om te broeden, maar de gebieden worden ook
waardoor we een vergelijkbaar gebruik door
voor andere functies gebruikt. Die functies
de vogels verwachten. We presenteren infor-
kunnen overlappen in tijd en ruimte, omdat
matie over vijf soorten vogels die de meren
verschillende soorten vogels ze op verschil-
en plassen in Nederland jaarrond gebruiken
lende manieren en momenten gebruiken (zie
en waarvan verschillende deelpopulaties
tekstblok slobeend). In de periode juni-sep-
doortrekken.
tember zijn meren en plassen van groot be-
De aankomstdatum van de vijf eenden-
soorten is steevast later in de recreatief
lang voor watervogels. Waterplanten en hun
zaden alsmede plankton zijn dan immers
intensief en jaarrond gebruikte gebieden
overdadig aanwezig. Dat is een topperiode
dan in de deels afgesloten gebieden (fig. A,
voor watervogels omdat ze profiteren van het
B). Het sterkst is het effect zichtbaar bij de
uitbundige voedselaanbod. Eenden vervan-
Veluwerandmeren waar alle soorten later en
gen hun slagpennen en kunnen in die periode
in lagere aantallen aanwezig zijn. Bij de ove-
niet vliegen. Tijdens deze periode is het dus
rige gebieden hebben de verschillen tussen
van groot belang dat ze zich in een rustige
soorten te maken met voedselbeschikbaar-
en voedselrijke omgeving bevinden. Wij ver-
heid, tradities, gevoeligheid voor onrust in
gelijken vier verschillende wetlands op het
een bepaalde situatie en risico op predatie.
gebruik door watervogels: Krammer-Volke-
Dat veroorzaakt ook verschillen binnen een
rak, Loenderveense Plas, Lauwersmeer en de
gebied (fig. C). Het zou daarom zeker nuttig
Veluwerandmeren. De Loenderveense Plas is
zijn om van meer gebieden op een systema-
geheel afgesloten voor vaarverkeer en in het
tische wijze deze informatie te verzamelen
Krammer en Lauwersmeer zijn grote delen
en te bewerken.
Dec
Nov
Okt
Sep
Aug
Jul
Figuur A Aankomstdatum (ge-
definieerd als de eerste maand
waarin minimaal 65% van het sei-
zoensmaximum aanwezig is) van
5 soorten watervogels in verschil-
lende natuurgebieden. Met grijs is
de intensieve recreatieperiode in
de nazomer weergegeven. Water-
vogels komen op de drukbezochte
Veluwerandmeren steevast later in
het seizoen aan dan op meren die
deels of geheel gesloten zijn voor
vaarrecreatie.
Jun
Fuut
Krakeend
Kuifeend
Slobeend
Tafeleend
Wintertaling
Veluwerandmeren
(meest opengesteld)
Lauwersmeer
(veel gesloten)
Loenderveense plas
(geheel gesloten)
Krammer
(deels gesloten)
Verstoring van vogels door recreatie
41
KADER
Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten
Figuur B Seizoenspatronen van zes watervogelsoorten in deels afgesloten meren en in het hoofdzakelijk opengestelde Veluwerandmeer.
Met grijs is de intensieve recreatieperiode in de nazomer weergegeven.
Veel eenden, zoals deze
krakeenden, zoeken na
het broedseizoen de
Veluwerandmeren op
om er in soms grote
groepen te ruien, rusten
en foerageren. Water
recreatie op zulke plaat-
sen verdrijft de vogels
naar elders.
Foto Jan Lok
Verstoring van vogels door recreatie
42
KADER
Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten
Slobeenden in gezel-
schap van kuifeenden
en krakeenden op de
Veluwerandmeren.
Foto Hans Peeters
zich duidelijk vroeger op ruiplaatsen dan de
wijfjes. Dat geldt voor Nederlandse slobeend-
mannetjes al vanaf juni. In juni-augustus ruien
Een voorbeeld van functio
neel gebruik door slobeen
den van wetlands
De slobeend kan als voorbeeld dienen voor
slobeenden alle slagpennen tegelijk en kun-
de complexiteit van seizoenspatronen en het
nen dan dus niet vliegen. Ze zoeken daarom
gebruik van wetlands door watervogels. Slob
vanaf juni zeer rustige gebieden op omdat
eenden broeden in Nederland, maar ons land
ze niet in staat zijn om weg te vliegen bij on-
wordt tijdens de trekperiode en in de winter
rust. In een ongestoord wetland zijn zodoende
hoge aantallen in het voorjaar gebaseerd op
ook gebruikt door slobeenden die noordelij-
een mix van broedvogels en doortrekkers,
ker en oostelijker van ons land broeden. Dat
vanaf juni verzamelen mannetjes van de
betekent dat er in de wetlands zowel indivi-
Nederlandse populatie zich in rustgebieden.
duen van broedpopulaties aanwezig kunnen
Daarna nemen de aantallen toe doordat de
zijn, als pleisteraars die op doortrek zijn.
Slobeenden zijn jaarrond in Nederland
Nederlandse vrouwtjes en jongen er bij ko-
aanwezig met kleine aantallen in de winter,
men en slobeenden vanuit het buitenland
hoge aantallen in de doortrekperiode en la-
zich voegen bij de Nederlandse individuen.
In maanden oktober-november dalen de aan-
gere aantallen bij aanvang van de broedperi-
tallen weer omdat de meeste slobeenden ver-
ode. Dat komt doordat individuen uit landen
ten noorden van ons hier deels overwinteren
der naar het zuiden gaan.
en doortrekken. Maar het is nog ingewikkel-
Dus in ongestoorde gebieden als Loender-
der. Slobeendpopulaties die in West-Europa
veen, Krammer en Lauwersmeer zijn hoge
broeden, komen vroeger uit de overwinte-
aantallen aanwezig in de periode juni-au-
ringsgebieden naar hun broedgebied dan
gustus. Soms met twee pieken veroorzaakt
door verschillende deelpopulaties. Vanaf
soortgenoten die noordelijker broeden. En
september nemen de aantallen flink af door
de Nederlandse broeders zijn ook vroeger
klaar met broeden en verzamelen zich dan in
wegtrek naar het zuiden. In een recreatief
wetlands. Dus de timing van de verschillende
druk gebruikt gebied als het Veluwemeer zijn
deelpopulaties schuift in elkaar, waardoor het
de aantallen pas maximaal in november. Dat
seizoenspatroon vertroebelt. En dan is het
wordt dus veroorzaakt doordat de recreatie
nog een stapje complexer. Want de mannetjes
het gebied in de periode juni-september on-
zorgen niet voor hun jongen en verzamelen
geschikt maakt.
Verstoring van vogels door recreatie
43
KADER
Recreatiedruk en vogels op meren: case studies over draagkrachteffecten
Uitgewerkt voorbeeld 1: Timing en aantallen in de Krammer
In de Krammer ligt een rustgebied voor watervogels, de Nieuwkooper eilanden, dat volledig is
afgesloten voor recreatie. Ernaast ligt een gebied (Noorder-Krammer) dat geheel toegankelijk
is voor boten. Omdat daar veel waterplanten groeien zijn er automatisch toch delen met minder
boten omdat het fysiek lastig te bereiken is. Hoewel deze gebieden een vergelijkbaar oppervlak
hebben, zijn de aantallen eenden in het afgesloten gebied veel hoger, in het bijzonder is dit
Figuur C Aantallen van verschil-
lende eendensoorten per maand.
Hierbij is het afgesloten gebied
de Nieuwkooper eilanden en het
(deels) toegankelijke gebied Noor-
derkrammer & Krammersche Slik-
ken West. Beide gebieden hebben
een vergelijkbare oppervlakte.
herkenbaar voor kuifeend en krakeend (fig. C).
Uitgewerkt voorbeeld 2: Timing en aantallen in de Loosdrechtse Plassen
Ook in de omgeving van Loosdrecht zijn drie meren die vergelijkbaar zijn in abiotiek, waterplan-
ten en oppervlak. Dat zijn de Wijde Blik, Spiegelplas en Loenderveense Plas. Al deze gebieden
hebben redelijk helder water met waterplantenvelden in de ondiepe delen. De Loenderveense
Plas is jaarrond afgesloten voor vaarverkeer en de andere twee zijn opengesteld. In de toegan-
kelijke gebieden zijn slobeend en wintertaling volledig afwezig, terwijl deze wel voorkomen in
het afgesloten gebied. Kuifeend en tafeleend zijn wel in beide gebieden aanwezig, maar in het
gebied met recreatie bereiken deze soorten pas hun piek in december, terwijl dit in het afge-
sloten gebied een half jaar eerder is (fig. D). Ook in de Loosdrechtse Plassen zijn de effecten
van vaarrecreatie dus goed herkenbaar.
Figuur D Seizoensverloop van de
aantallen eenden (4 soorten) op
plassen rond Loosdrecht. Hierbij
worden twee gebieden onderschei-
den waarbij het grootste verschil
is dat het ene afgesloten is voor
recreatie en het andere vrij toe-
gankelijk. Vraagtekens geven aan
dat er voor de betreffende maand
geen telgegevens beschikbaar zijn.
In het toegankelijke gebied zijn de
vogelaantallen substantieel lager
en komen vogels later aan.
Verstoring van vogels door recreatie
44
Foto Richard Diepstraten / Kina
4. Verstoringsgevoeligheid en
verstoringsafstanden
Hoofdstuk 4
Verstoringsgevoeligheid
en verstoringsafstanden
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en
verstoringsafstanden
Hoofdstuk samengevat
• Vluchtafstanden zijn het best te begrijpen door de mens te zien als predator en de reactie
van de vogel als een kosten-baten-afweging tussen vluchten of blijven: een gevaarlijker ver-
storingsbron leidt tot eerder opvliegen, terwijl een te verdedigen belang (kuikens, voedsel)
leidt tot later opvliegen en grotere gevolgen.
• Vluchtafstanden zijn groter naarmate de vogelsoort groter is en de verstoringsbron frequen-
ter of bedreigender. Bovendien verschillen ze met de leefwijze van de soort, de seizoenen,
het habitat en het weer.
• Verstoringsgevoeligheid is groter als de verstoring grotere consequenties heeft (bijvoorbeeld
nestverlies, verlies foerageertijd bij extreem winterweer).
• In natuurtoetsen is het zaak om niet alleen vluchtafstanden te gebruiken. Verstoring uit zich
immers ook in verslechtering van broed- en foerageersucces en in verlaagde dichtheden.
• Bufferzones ofwel minimale naderingsafstanden kunnen verstoring voorkomen of beperken.
Ze zijn groter dan vluchtafstanden omdat ze rekening houden met niet-zichtbare verstoring
(broedsucces, broeddichtheid, aantallen vogels) en zijn daarmee effectiever om verlies aan
draagkracht te beperken.
• Gewenning is wezenlijk anders dan tolerantie. Bij vogels die een verstoringsbron tolereren
(dus die niet wegvluchten) kan sprake zijn van andere negatieve effecten.
• Gewenning is zeer effectief om de impact van recreatie op vogels te verminderen. Gewenning
kan bevorderd worden door voorspelbaar gedrag van de recreant te regelen, zoals door de
juiste inrichtingsmaatregelen.
Verstoring van vogels door recreatie
45
Verstoring van vogels door recreatie
45
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Verstoringsafstanden: Effecten van omgeving
Bufferzones: Door meer afstand te
houden wordt lagere broeddichtheid
groepen vogels
vliegen snel op
of vogelaantallen voorkomen.
Geen gewenning: Een vogel die niet
wegvlucht kan wel lagere overlevingskansen
of een lager broedsucces hebben
Wel gewenning: Vaste
routes, paden, gedrag leiden
tot minder verstoring
struweel langs
bospaden verkleint
verstoring
Kleine vluchtafstand maar grote
verstoringsgevoeligheid leidt tot
verlies van nest of kuikens.
in open habitat is de
vluchtafstand groter dan in
gesloten habitat
Gevaarlijker verstoringsbron:
Vrij wandelen/struinen heeft veel
grotere effecten dan vaste paden.
Verstoring van vogels door recreatie
46
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Hoe een vogel reageert op een verstoringsbron varieert sterk. Deze variatie is gerelateerd aan
bijvoorbeeld de fase in de jaarcyclus en de conditie van de vogel, van de habitat en van het
gedrag van de verstoringsbron. Het is dus niet mogelijk om ‘de’ vluchtafstand van de soort
te weten, want die is niet constant. Van belang is om de verstoring te relateren aan gevolgen
voor broedsucces of overlevingskansen. En dus om die te koppelen aan de habitatkwaliteit.
De vluchtafstand is daarin slechts één van de factoren. In dit hoofdstuk bespreken we welke
factoren meespelen bij de verstoringsreactie van een vogel. We behandelen de inzichten in
verstoringsafstanden van soorten, en geven een overzicht van verstoringsgevoeligheid van
vogels en een minimale naderingsafstand.
4.1 Verschillen in verstoringsreacties
De kosten en baten van vluchten of blijven
Wanneer een vogel een naderende predator opmerkt, moet hij beslissen of hij blijft zitten of
wegvlucht (Stankowich & Blumstein 2005). Bij deze beslissing speelt een afweging tussen het
risico om verwond of gedood te worden enerzijds en de nadelen van het vluchten ander-
zijds (Ydenberg & Dill 1986). Het resultaat van die beslissing wordt doorgaans gemeten aan
de vluchtafstand: dat is namelijk de afstand waarbij het risico van blijven groter wordt dan de
voordelen ervan. Vogels zien ook de mens als predator, als een risico op verwonding of dood,
en ze maken bij nadering van een mens dan ook dezelfde risico-afweging (Frid & Dill 2002, Beale
& Monaghan 2004a). De verstoring die een mens veroorzaakt wordt daarom veelal gemeten
aan de hand van de vluchtafstand voor die menselijke ‘predatoren’ (Blumstein 2006a, Livezey
et al. 2016). Via dit principe kan verstoring ook worden verminderd: door minder de indruk te
wekken een gevaarlijke predator te zijn, kunnen mensen helpen om de balans te verschuiven
van vluchten naar blijven (zie §4.2 en HS 6).
Voor vogels met eieren of jongen omvat de beslissing om te vluchten of te blijven ook de zorg
voor de nakomelingen. Het vluchtgedrag van de ouders beïnvloedt immers ook de overlevings-
kansen van de kuikens (Clark & Ydenberg 1990a, Lima 2009). De kosten en baten voor zowel
ouder als nakomelingen moeten nu worden meegewogen. De resulterende vluchtafstand is
die afstand waarbij het reproductief succes zo optimaal mogelijk is. Daar ligt een complexe kos-
ten-baten-afweging aan ten grondslag, waarin zowel de eigen overleving van de ouder als de
overleving van de kuikens meetelt (Clark & Ydenberg 1990b). En daar spelen allerlei factoren
een rol in, zoals leeftijd, sekse, mate waarin de broedperiode gevorderd is, en ook mogelijk scha-
delijke omgevingstemperaturen (Biermann & Robertson 1981, Yasué & Dearden 2006, Dowling &
Bonier 2018). Op individueel niveau wegen bovendien habitat, weersomstandigheden, conditie
van ouders en kuikens, en ook ervaring en persoonlijkheid van de ouders mee (Dingemanse et
al. 2010, Tost et al. 2020). Bovenstaande werd verwoord door De Jong et al. (2013) in een artikel
over keuzes die broedende wulpen maken ten aanzien van vluchtafstanden. Vluchtafstanden
van niet-broedende vogels zijn dus wezenlijk anders dan die van vogels op nesten.
Verstoring van vogels door recreatie
47
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
De beslissing om wel of niet weg te vluchten is in essentie afhankelijk van vier aspecten:
• Investeringen in een locatie (zoals eieren of jongen, voedselterritorium, gebiedskennis);
• Voedselbeschikbaarheid en –behoefte;
• Aanwezigheid van alternatieve foerageer- of rustgebieden;
• Risico van predatie.
Deze factoren bepalen feitelijk de vluchtafstand. Ze worden in het vervolg van deze paragraaf
nader besproken. Vooral predatierisico omvat vele aspecten die van invloed zijn op vluchtgedrag.
Verstoring uit zich echter in meer dan alleen opvliegen. Vogels die niet wegvluchten kunnen
immers wel lagere overlevingskansen hebben of een lager broedsucces (zie HS 3). Een ver-
storingsafstand zou al deze aspecten moeten omvatten, en niet alleen of een vogel wegvliegt
of niet. Met dit doel werken we in voorliggend rapport naar de verstoringsgevoeligheid van
vogels toe (zie hiervoor §4.5).
Investeringen in een locatie
Vluchtgedrag treedt bij vogels met eieren of jongen veel minder op dan bij foeragerende of
rustende vogels. Dit is logisch gezien het zwaarwegende belang van een succesvolle broedpo-
ging (zie vorige paragraaf). Wanneer een oudervogel het nest verlaat stelt hij eieren of jongen
bloot aan een verhoogde kans op predatie en aan de directe invloed van weersvariabelen zoals
zon en neerslag. Dit betreft niet alleen vogels op nesten in bomen, maar ook grondbroeders
als kiekendieven en boomleeuweriken, en nestvlieders als grutto’s, kieviten en strandplevieren.
Vluchtafstanden zijn voor deze groep vogels dan ook niet te vergelijken met die van niet-broe-
dende vogels, want veel kleiner (zie Livezey et al. (2016), Ruddock & Whitfield (2007) en §4.3).
Vluchtafstanden zijn hier niet zonder meer te gebruiken, omdat er sprake is van veel ernstiger
verstoring wanneer een vogel van de kuikens of eieren vliegt dan wanneer een vogel opvliegt
van een foerageer- of rustgebied. En ook wanneer geen sprake is van opvliegen van het nest, kan
het broedsucces nog steeds lager zijn door verstoring, zoals duidelijk werd in een broedkolonie
kaalkopooievaars (wood stork), waar intensieve waterrecreatie en wandelaars enkel tot schijn-
baar irrelevante gedragsveranderingen in de ooievaars leidden zonder dat ze opvlogen, maar
waar het broedsucces spectaculair lager was dan zonder verstoring (Bouton et al. 2005). Hier is
het dus beter een andere maat dan de vluchtafstand te gebruiken om verstoring te voorkomen,
zoals een bufferzone of een minimale naderingsafstand (zie §4.3 en 4.5).
De fase in het broedseizoen is ook van invloed op het vluchtgedrag. Nesten worden vooral
vroeg in het seizoen verlaten, wanneer de eieren nog niet of nog maar net gelegd zijn. De ou-
der heeft dan nog relatief weinig in het legsel geïnvesteerd en heeft nog goede kansen op een
vervolglegsel op een veiliger plek (Biermann & Robertson 1981, Keller 1995). Pas uitgevlogen
jongen die al wel zelfstandig zijn, reageren door hun geringe ervaring vaak weer weinig op
menselijke activiteiten en lijken daarmee toleranter voor verstoring.
Wat voorbeelden hiervan: broedsels van eiders mislukten vaker naarmate verstoring door be-
zoekers eerder in het broedseizoen plaatsvond (Bolduc & Guillemette 2003). Grauwe ganzen
waren minder geneigd het nest te verlaten naarmate de eieren langer bebroed waren. De vogels
namen dus meer risico (kleinere verstoringsafstand) naarmate de kans groter was dat de eie-
ren uit zouden komen (Osiejuk & Kuczynski 2007). Watervogels op een nest lieten motorboten
Verstoring van vogels door recreatie
48
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
wezenlijk dichterbij komen alvorens te vluchten dan niet-broedende soortgenoten op hetzelfde
meer (Rodgers & Smith 1997) (o.a. grote zilverreiger, bruine pelikaan, slangenhalsvogel (Anhinga)
en kaalkopooievaar (woodstork)). Hetzelfde gold voor sterns en meeuwen bij wandelaars op
stranden (Mallory 2016). Broedende uilen in de VS vluchtten bij verstoringen door helikopters
minder weg tijdens de eileg- en incubatiefase dan tijdens de uitvliegfase van de jongen (Dela-
ney et al. 1999) (Mexican spotted owl). En ook Amerikaanse zeearenden die niet op het nest
zaten vlogen vaker op dan wanneer ze wel op het nest zaten, en werden het meest verstoord
bij het foerageren (Grubb & King 1991). Juveniele marmeralken (marbled murrelets) vluchtten
later dan adulten weg voor bootjes van vogelkijktours (Bellefleur et al. 2009), en ook juveniele
steltlopers (11 soorten) hadden kortere vluchtafstanden dan adulten op een stop-over site waar
ze foerageerden (Koch & Paton 2014). Hier kan gewenning dan weer een rol spelen: subadulte
Amerikaanse zeearenden waren juist sneller verstoord dan adulten, daar waar vaarbewegingen
over een rivier zeer voorspelbaar waren, en waar adulten dus waarschijnlijk meer gewend waren
aan de recreatie (Stalmaster & Kaiser 1997) (zie ook §4.2 gewenning).
Voedselterritoria zijn ook een investering in een locatie die maakt dat vogels zich minder snel
zullen laten verjagen, zeker wanneer er bovendien veel concurrentie is om voedsel.
Deze papegaaiduikers
op de Shetlandeilanden
hebben een nest en vlie-
gen daarom niet weg
van de fotograaf. Door
wat afstand te houden
(afzetten met touwen)
neemt het broedsucces
in dergelijke kolonies
echter toe (zie §14.5).
Foto Hans Peeters
Voedselbeschikbaarheid en -behoefte
In gebieden met veel voedsel blijven vogels langer zitten en is de verstoringsafstand dus kleiner
(als alles verder hetzelfde is) dan in gebieden met minder voedsel. Het belang van blijven is
in het voedselrijke gebied immers hoger. Hetzelfde geldt voor vogels met hogere voedselbe-
hoefte, zoals trekvogels die net aankomen op een stop-over-site waar ze kunnen uitrusten en
foerageren. Deze vogels laten zich weliswaar dichter benaderen, maar een verstoring heeft ook
een groter effect en het is dus belangrijker om de verstoring te voorkomen: de individuen zijn
in die situatie verstoringsgevoeliger (zie §4.5).
Verstoring van vogels door recreatie
49
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Wat voorbeelden: foeragerende vogels in getijdegebieden laten zich aan het begin van de
laagwaterperiode, wanneer er nog een grote motivatie om te foerageren bestaat, moeilijker
verstoren (kleinere verstoringsafstand) dan aan het eind van de laagwaterperiode wanneer al
voor het grootste deel in de voedselbehoefte is voorzien (Fox et al. 1993, Marsden 2000). Om-
gekeerd vlogen steenlopers die in een bijvoer-experiment een betere conditie hadden gekregen,
eerder en verder weg dan steenlopers die niet waren bijgevoerd (Beale & Monaghan 2004b).
Amerikaanse zeearenden jaagden na aanvankelijke verstoringen vroeg op de dag snel verder,
maar naarmate het aantal verstoringen in de loop van de dag toenam, wachtten ze steeds lan-
ger alvorens de jacht weer te hervatten. ’s Ochtends is de motivatie om te foerageren groter;
dan namen de vogels grotere risico’s (Stalmaster & Kaiser 1998). Ook bij grote zilverreigers in
Brazilië werd dit verband gevonden (Piratelli et al. 2015).
Vogels met hele kleine vluchtafstanden, die dus pas vluchten wanneer de verstoringsbron zeer
dicht is genaderd, kunnen dus vogels zijn die nauwelijks in staat zijn om in hun dagelijkse ener-
giebehoefte te voorzien. In zulke gevallen zijn de verstoringsafstanden substantieel kleiner dan
gebruikelijk voor de soort of soortgroep. Voor deze vogels tellen de kosten van wegvluchten
extra zwaar, omdat ze de extra energie-uitgave en het tijdverlies niet of nauwelijks kunnen
compenseren. Deze situatie kan zich voordoen bij extreme weersomstandigheden zoals bij
scholeksters in het Waddengebied en in het Exe-estuarium in Engeland (West et al. 2002, Van
der Kolk et al. 2020a, Van der Kolk et al. 2020b). In dit soort situaties kan verstoring leiden tot
verlaagde overlevingskansen (Van der Kolk et al. 2021b). Om effecten te verminderen kunnen
maatregelen getroffen worden om juist onder dergelijke omstandigheden verstoring te voor-
komen. Een voorbeeld hiervan is het tegengaan van zwaar verstorende activiteiten zoals jacht,
maar potentieel ook van bijvoorbeeld wandelen met honden in gebieden met veel watervogels
gedurende perioden met streng winterweer wanneer er sneeuw en ijs ligt (Ellis 2012) (zie ook
§3.2 en HS 6).
Tot slot speelt concurrentie om voedsel een rol in dit verband. Wanneer vogels vanuit een ver-
stoord gebied uitwijken naar een ander gebied, zij het aangrenzend of verder weg, dan voegen
ze zich bij de daar reeds aanwezige vogels. De dichtheid aan vogels neemt daar toe en daarmee
ook de competitie om voedsel. Voedsel raakt hierdoor mogelijk sneller op of de voedselopname
per tijdseenheid wordt lager door de onderlinge competitie. De verstoorde vogels kunnen bo-
vendien te maken krijgen met (al dan niet tijdelijke) voedselterritoria van andere individuen, wat
kan leiden tot allerlei sociale interacties, met tijdverlies en lagere voedselopname als gevolg.
De initiële verstoring kan dus langduriger en ingrijpender consequenties hebben dan alleen het
wegvliegen van de oorspronkelijke foerageerplek. Bovendien kan door dergelijke processen de
vluchtafstand afnemen; als nabijgelegen gebieden ‘vol’ zijn, zal de vogel langer op zijn eigen
plek blijven omdat hij geen andere keus heeft. De verstoringsafstand is dan kleiner, maar de
zorg is dat voedselopname door de verstoring afneemt. In dit geval is er geen zichtbaar effect
van de verstoring, maar wel een fysiologisch effect (lagere voedselopname, meer stress). Hier-
door wordt de draagkracht van het gebied toch lager, wat zich op termijn zal uiten in verlaagde
aantallen vogels. Het doel is hier dus om niet alleen naar vluchtafstanden te kijken, maar om
bufferzones te voorspellen die groot genoeg zijn om ook dergelijke effecten op vogeldichtheden
en draagkracht te voorkomen.
Verstoring van vogels door recreatie
50
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Alternatieve voedsel- of rustgebieden
Wanneer alternatieve voedsel- of rustgebieden niet aanwezig zijn in de nabije omgeving, of
van veel slechtere kwaliteit zijn, blijven vogels langer in het verstoorde gebied dan wanneer
alternatieve gebieden wel voorhanden zijn. Dit betreft niet alleen voedselgebieden maar ook
rustgebieden en in mindere mate mogelijk ook broedgebieden (denk aan strandbroeders).
Generalisten hebben op vergelijkbare wijze meer uitwijkmogelijkheden en kunnen dus grotere
vluchtafstanden hebben dan specialisten, die minder alternatieve opties hebben. De generalis-
ten zijn daarnaast minder gevoelig voor de verstoring dan de specialisten (Beale & Monaghan
2004b).
Voorbeelden hiervan: Overwinterende rotganzen meden verstoorde gebieden nabij wegen in
het begin van de winter, en foerageerden in de minder verstoorde gebieden. Aan het eind van
de winter, nadat de voedselbronnen elders waren uitgeput, namen de ganzen de verstoorde
gebieden echter wel in gebruik (Owens 1977). Eenzelfde gedrag werd waargenomen bij kleine
zwanen die in eerste instantie windturbines meden, maar later in de winter toen voedsel schaar-
ser werd niet meer (Fijn et al. 2012). Sneeuwganzen die werden bejaagd of verjaagd, hadden
een verlaagde energie-opname doordat ze uitweken naar weliswaar minder verstoorde, maar
ook minder voedselrijke habitats (Béchet et al. 2004). Deze voorbeelden betreffen alle ganzen,
omdat aantallen vogels en voedselaanbod voor deze soortgroep relatief eenvoudig te bepalen
zijn. Voor andere soortgroepen zullen echter dezelfde wetmatigheden gelden (denk aan stelt-
lopers, andere watervogels).
Rotganzen op
Terschelling mijden in
het begin van de winter
de verstoorde gebieden
langs wegen. Pas in
de loop van de winter,
als er elders minder
voedsel is, komen ze
dichterbij wegen.
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
51
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Risico van predatie
Het risico om gepredeerd te worden is dé reden waarom vogels wegvluchten van recreanten.
Heel veel van de verschillen in vluchtreacties van vogels zijn dan ook terug te voeren op het
predatierisico dat ze ervaren wanneer een recreant in de buurt komt. De mate waarin een re-
creant als risico ervaren wordt, komt op drie fronten tot uiting:
1. Verstoringsbron (bijvoorbeeld type, intensiteit, duur & frequentie, voorspelbaarheid);
2. Habitat (bijvoorbeeld open of gesloten, vluchtmogelijkheden);
3. Vogel zelf (bijvoorbeeld lichaamsgrootte, relatieve hersengrootte, leeftijd, hoogte van
positie, groepsgrootte).
Niet-aangelijnde hond
rent enthousiast naar
de vogels op een ven.
Voor de vogels betekent
dit: gevaar, wegwezen.
In dit gebied geldt een
aanlijnplicht, wat de
eigenaars van de hond
niet gezien hebben of
negeren.
Foto Karen Krijgsveld
1. Gevaar van de verstoringsbron. Hoe gevaarlijker de verstoringsbron is in de belevenis van
de vogel, hoe eerder hij ervan wegvlucht. Er zijn recreatievormen die een reëel gevaar vormen,
met name honden en dan vooral als ze loslopen. Honden doden daadwerkelijk wel vogels (Wil-
liams et al. 2009, Glover et al. 2011, Doherty et al. 2016), maar ook het spelend achter een vogel
aanjagen wordt door de vogel natuurlijk heel anders beleefd dan door de hond. Dit is ook de
reden dat de vluchtafstand voor wandelaars met honden, zeker als ze loslopen, groter is dan
zonder honden (zie §5.4). Naast honden gaat een gevaar uit van bijvoorbeeld verstoringsbron-
nen die veel geluid maken, die onverwachtse en snelle bewegingen maken, of die gericht op de
vogel afkomen. Om deze reden ook leiden verstoringsbronnen die zich in de lucht bevinden
tot grotere vluchtafstanden dan bronnen op de grond (cf. het risico van roofvogels). De duur
en frequentie dat de verstoringsbron in de omgeving is, maken dat de dreiging langer duurt of
intensiever is, waardoor ook een sterkere of langduriger reactie optreedt. En bovendien geldt
dat hoe onvoorspelbaarder de verstoringsbron zich beweegt of gedraagt, hoe groter de drei-
ging is die ervan uitgaat, en hoe groter dus het effect. Deze relaties tussen vluchtafstand en
verstoringsbron zijn onder andere uitgezocht door Stankowich & Blumstein (2005). Zij lieten
aan de hand van een meta-analyse van een groot aantal in de literatuur gevonden gegevens
(en soorten), zien dat de vluchtreactie groter werd naarmate een groter risico ervaren werd,
zoals bij de snelheid van de predator (lees: verstoringsbron), alsook grootte en gerichtheid van
nadering. Het is een logisch verband: een snelle reactie op een potentieel dodelijke predator
is belangrijk voor de overleving (zie ook §4.3 verstoringsafstanden, HS 5 verstoringsbronnen).
Verstoring van vogels door recreatie
52
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
2. Ten tweede is de biotoop van invloed op het risico dat de vogel ervaart. In een open landschap
is de verstoringsbron over veel grotere afstand zichtbaar, en daar zijn de verstoringsafstanden
dan ook groter. Watervogels hebben bijvoorbeeld op meren een grotere verstoringsafstand
dan op rivieren, waarschijnlijk omdat verstoringen op meren vanaf grotere afstanden worden
opgemerkt en vogels daarom eerder reageren, en mogelijk ook omdat groepen op meren in het
algemeen groter zijn dan op rivieren (Mayer et al. 2019). De afstand waarop de verstoringsbron
in beeld komt speelt hier ook mee, omdat het in de gaten houden van een predator ook kosten
met zich meebrengt: de vogel kan minder opletten op eventuele andere predatoren in de buurt,
en kan ook minder foerageren. Daardoor valt de beslissing om weg te vliegen eerder wanneer
de zogenaamde start-afstand verder weg is, zoals in open landschappen het geval is (Blumstein
2003, Cooper & Blumstein 2014). Ook grotere afstand tot beschutting leidt tot een grotere
vluchtafstand (Holmes et al. 1993, Hill et al. 1997, Stankowich & Blumstein 2005), en vogels die
op een hogere plek zitten lijken zich veiliger te voelen, want zij vluchten later weg dan vogels
die op de grond zitten (Swarthout & Steidl 2001, Fernández-Juricic et al. 2002, Chen et al. 2020).
3. Tot slot verschilt de vluchtreactie per vogelsoort en zelfs per individuele vogel. Het bekendste
voorbeeld hiervan is dat vluchtafstand toeneemt met de lichaamsgrootte van de vogelsoort
(Rodgers & Schwikert 2003, Blumstein 2006a, Koch & Paton 2014). Soorten met een relatief
groter hersenvolume (geassocieerd aan slimheid, zoals kraaien) vluchten later (Samia et al.
2015a). Ditzelfde lijkt zelfs op te gaan voor verschillen tussen individuen van een soort: eider-
vrouwtjes met een grotere kop (ofwel relatief groot hersenvolume) waren beter in staat om
risico’s te evalueren, wat voordelig was in seizoenen met veel predatie, maar juist nadelig (want
kostbaar) in seizoenen met weinig predatie (Öst & Jaatinen 2015). Daarnaast zijn leeftijd en
ervaring van de vogel van invloed op de verstoringsafstand: juveniele dieren hebben (door een
gebrek aan ervaring) kleinere vluchtafstanden (Koch & Paton 2014), en eerdere ervaringen met
een verstoringsbron leidt tot grotere vluchtafstanden (Stankowich & Blumstein 2005, Glover et
al. 2011). Allerlei andere individuele omstandigheden kunnen een rol spelen in hoe een predatie-
risico ervaren wordt. Zo was de kans op verstoord gedrag bij grauwe ganzen groter tijdens de
rui, wanneer ze niet van een predator weg konden vliegen, dan voor de rui (Kahlert 2006). En
het predatierisico verklaart ook waarom tijdens het jachtseizoen of in gebieden waar gejaagd
wordt, de vluchtafstand van veel individuen, zowel de bejaagde als de onbejaagde, groter wordt
(zie sensitisatie in §4.2). Ook groepsgrootte valt te scharen onder het risico van predatie: in
grotere groepen is de vluchtafstand groter dan wanneer dezelfde soort alleen zit. Dit speelt
meest onder watervogels. In een groep is het weliswaar veiliger, maar daar bepaalt ook de
meest nerveuze vogel de vluchtafstand, omdat die het eerst opvliegt en daarbij de hele groep
meeneemt. Minder verstoringsgevoelige individuen moeten wel mee opvliegen, anders blijven ze
alleen over en zijn dan de sitting duck (Lehtonen & Jaatinen 2016). Voorbeelden hiervan: bij een
kitesurf-event op de Grevelingen trad een lawine-effect op, waarbij duizenden vogels massaal
en op steeds grotere afstand wegvluchtten van een colonne kitesurfers en schepen (Van Rijn
et al. 2006). Grotere groepen ruiende grauwe ganzen hadden een grotere verstoringsafstand
dan kleinere groepen (Kahlert 2006). Tegen de verwachting in echter vlogen grotere groepen
sneeuwganzen minder ver weg dan kleinere groepen (Béchet et al. 2004). De auteurs geven als
mogelijke verklaring dat in een grotere groep meer vogels zich niet bewust zijn van de oorzaak
van het opvliegen, en ze daarom sneller geneigd zijn weer neer te strijken.
Verstoring van vogels door recreatie
53
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
4.2 Tolerantie en gewenning
Tolerantie is niet hetzelfde als gewenning
Of vogels een verstoringsbron tolereren en in welke mate is variabel en hangt af van veel
factoren (zie §4.1). Gewenning is slechts één van de factoren die bijdraagt aan tolerantie voor
een verstoring.
Tolerantie voor verstoring zien we wanneer vogels benadering door mensen toelaten, zonder
dat ze sterk zichtbaar reageren of wegvluchten. Zulke tolerantie (ook wel acceptatie) kan allerlei
redenen hebben, zoals:
• Gewenningsprocessen;
• Selectieprocessen waarbij tolerantere individuen in een gebied blijven terwijl de minder
tolerante individuen vertrekken;
• Verschillen met habitatcapaciteit elders, zoals voedselaanbod of voedselcompetitie, of broed-
gelegenheid;
• Investeringen ter plaatse in voortplanting, bijvoorbeeld eieren of kuikens of een territorium.
Gewenning (ook wel habituatie genoemd) zien we wanneer individuele vogels door ervaring
leren dat een verstoringsbron ongevaarlijk is, op basis daarvan een andere inschatting van het
gevaar maken en daarom niet meer reageren. Dus bij gewenning vertonen individuele vogels,
na een herhaalde stimulus, een verminderde respons; het individu ’went’ aan de verstoring. De
meest effectieve manier om dit te bereiken is het vergroten van voorspelbaarheid van gedrag
van de recreant (zie onder).
Gewenning wordt vaak verward met tolerantie. In het licht van de impact van een verstoring
op een vogel zijn gewenning en tolerantie totaal verschillende dingen. Er kunnen allerlei rede-
nen zijn waarom een vogel niet wegvliegt in reactie op een verstoringsbron. Wanneer er veel of
vaak gevaar is, moet de vogel toch eten, en tolereert het meer risico (Lima & Bednekoff 1999).
Wanneer er geen geschikte alternatieve habitat in de buurt is, kan de vogel nergens naartoe
vluchten. Wanneer de habitat juist buitengewoon geschikt is, dan kan de vogel daar blijven
ondanks fitness-kosten door de verstoring; denk aan een nest of een voedselniche. Dit concept
is helder uitgelegd door Bejder et al. (2009) en Blumstein (2016).
Het verschil tussen gewenning en tolerantie is te begrijpen door de mens te zien als predator
(Frid & Dill 2002). In het geval van tolerantie verdraagt de vogel het risico dat de mens vormt,
omdat andere belangen zwaarder wegen. Er kunnen echter wel nadelen aan zulke tolerantie
kleven, omdat de vogel de recreant nog steeds als gevaar ziet, en daarmee effecten op kunnen
treden op bijvoorbeeld het broedsucces of op de kans dat de vogel langere tijd in het gebied
blijft. Hierdoor kan uiteindelijk de draagkracht van een gebied verslechteren. In het geval van
gewenning ziet de vogel de mens niet meer als gevaar, en treden deze negatieve effecten niet
op. Het verschil tussen tolerantie en gewenning is dus belangrijk.
Gewenning aantonen is moeilijk, om bovenstaande redenen (Samia et al. 2015b). Vaak is niet
duidelijk of vogels in een verstoord gebied blijven omdat ze gewend zijn aan de verstoring: de
meest verstoringsgevoelige soortgenoten kunnen allang verdwenen zijn (Carrete & Tella 2017),
zodat het aantal vogels dus al lager is door de verstoring. Om deze reden kan gewenning ook
Verstoring van vogels door recreatie
54
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
alleen aan individuele vogels gemeten worden; in groepen kan er sprake zijn van selectie. Ook
kan het zijn dat er geen alternatieve foerageer- of rusthabitat is. In dit geval vliegt de vogel
weliswaar niet weg, maar zal zeker sprake zijn van een fysiologische respons (hartslag), van
verminderd foerageren of een verhoogde energie-uitgave. Dit kan op termijn negatieve gevol-
gen hebben voor overleving in en draagkracht van een gebied. Bij daadwerkelijke gewenning is
van deze negatieve effecten geen sprake (Bejder et al. 2009, Blumstein 2016). Studies waarin
ook de hartslag gemeten is, kunnen daarmee ook meer uitsluitsel geven of er sprake is van
gewenning (Ellenberg et al. 2013).
Hetzelfde speelt bij vluchtafstanden van broedende vogels. Een kleine vluchtafstand betekent
in dit geval niet dat de vogel niet verstoringsgevoelig is, maar dat hij er een groot belang bij
heeft op de plek (lees: het nest) te blijven. Bijvoorbeeld omdat het risico dat het nest wordt
gepredeerd anders substantieel toeneemt (Dowling & Bonier 2018) (zie ook §3.2 over effecten
van verstoring op broedende vogels).
Om deze redenen kan gewenning alleen aan individuele vogels gemeten worden. In groepen
vogels kan er immers sprake zijn van selectie, waarbij de schuwste vogels al zijn verdwenen.
Wanneer treedt gewenning op?
Wanneer een bepaalde verstoringsbron herhaaldelijk verschijnt en daarbij geen werkelijke
dreiging vormt, en zich bovendien voorspelbaar gedraagt, is het mogelijk dat vogels steeds
minder reageren op de verstoringsbron. Er is dan sprake van gewenning. Wat hier gebeurt is
dat vogels met de herhaling leren dat de verstoringsbron gevaarloos is, en op basis daarvan
een andere inschatting van het gevaar maken. De kosten-baten-afweging verschuift, die de
vogels maken van het gevaar van de verstoringsbron enerzijds en van de baten van het niet
vluchten anderzijds (Lima & Bednekoff 1999, Frid & Dill 2002, Dowling & Bonier 2018) (zie §4.1).
Voor een vogel brengt het reageren op een verstoringsbron kosten met zich mee; door niet te
reageren als het niet echt nodig is, spaart de vogel deze kosten uit en kan misschien zelfs
doorgaan met bijvoorbeeld foerageren of broeden. Om negatieve effecten van recreatie te
beperken, is gewenning dus iets om na te streven.
Klein motorbootje vaart in de ha-
ven van Schiermonnikoog langs
een hoogwatervluchtplaats van
steenlopers. Met de hoge mate
van voorspelbaarheid in het vaar-
gedrag van de boten, die door de
beperkte diepte naast de vaargeul
eigenlijk nooit dichter bij de dam
komen, trekken de steenlopers
zich er niets van aan. In de zomer
beperkt de hvp zich door de drukte
tot de dam; in de winter geven de
vogels de voorkeur aan de verla-
ten steigers.
Foto Karen Krijgsveld
Verstoring van vogels door recreatie
55
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Gewenning bevorderen
Het verdient aanbeveling om gewenning van vogels zoveel mogelijk te bevorderen, als het gaat
over recreatie. De negatieve effecten van verstoring vallen dan immers weg: de vogels blijven in
een gebied, blijven foerageren, broedsucces wordt niet meer negatief beïnvloed. Als bonus kan
de recreant genieten van de meer zichtbare aanwezigheid van de vogels. Er zijn manieren om
gewenning te bevorderen. Deze liggen in het weghalen van het ‘gevaar’ dat de recreant vormt
vanuit het oogpunt van de vogel. Dit is ook de reden waarom vogels sterker reageren op mensen
die recht op ze aflopen of dat vogels steevast wegvliegen op het moment dat je stopt om ze te
bekijken (zie §5.2 over gedrag van de recreant). De beste manier om gewenning te bevorderen
is door het gedrag van de recreant zo voorspelbaar mogelijk te maken en ervoor te zorgen dat
recreanten in die voorspelbaarheid nooit een echt gevaar vormen (zie HS 6 over maatregelen).
Niet alle individuen van een soort, en niet alle soorten, zijn even goed in staat om te wennen
aan verstoring door mensen. Dit blijkt uit een langjarige studie aan holenuilen die broeden in
zowel ruderale als verstedelijkte gebieden in Argentinië (burrowing owl, een kleine wijdverbreide
Amerikaanse uilensoort die lijkt op onze steenuil). De verstedelijkte uilen konden zeer goed
tegen menselijke activiteiten, maar de uilen in ruderale gebieden konden er niet goed tegen
en hadden veel sterker en langduriger verhoogde corticosteron-niveaus (een stresshormoon,
zie §3.1). Deze verschillen waren blijvend van aard; de uilen in rustige gebieden bleven hun hele
leven gestrest door verstoring (Carrete & Tella 2009, 2013, 2017, Palma et al. 2020). Ook zijn er
verschillen tussen soorten en tussen seizoenen. In het broedseizoen bijvoorbeeld mijden vogel-
soorten de verstedelijkte gebieden meer dan daarbuiten, en vooral de trekkende soorten mijden
die gebieden, meer dan de soorten die jaarrond aanwezig zijn (onderzocht door Callaghan et al.
(2021) in 237 vogelsoorten). Dit geeft aan dat tolerantie voor menselijke verstoring lager is in
het broedseizoen. Vaak leidt juist inflexibiliteit in gedrag ertoe dat soorten zeldzaam worden.
Het is dus goed mogelijk dat juist de soorten die we meer willen beschermen ook de soorten
zijn die slechter tegen verstoring kunnen (Marzluff & Swift 2017). Welke vogelsoort dan goed
zal reageren op maatregelen die gericht zijn op gewenning en welke niet, is iets om over na te
denken als we effecten van recreatie proberen te mitigeren.
Voorbeelden van gewenning en tolerantie
Iedereen kent wel voorbeelden van vogels die totaal geen last lijken te ondervinden van ons
mensen. Denk aan het koppel oehoes dat op een balkon een nest kuikens grootbracht onder
het oog van de gelukkige bewoner. Of aan de ooievaars die tegenwoordig doodgemoedereerd
samen in een veld staan of, net als aalscholvers, bovenop een straatlantaarn. Met zulke beelden
in gedachten is het makkelijk voor te stellen dat vogels kunnen wennen aan situaties. Maar ook
vanuit de gedachte dat het voor de overleving van een individu belangrijk is dat het gevaren in de
omgeving accuraat in kan schatten, en daar niet meer tijd en energie in stopt dan noodzakelijk,
is het logisch dat een vogel aan een situatie die geen gevaar oplevert kan wennen. In die zin
zijn territoriale dieren die lange tijd op dezelfde plek leven wellicht meer geneigd om gewend
te raken dan niet-territoriale dieren. Hierover zijn vooralsnog echter geen gegevens bekend.
Verstoring van vogels door recreatie
56
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Gewenning is moeilijk om aan te tonen, omdat vaak niet kan worden uitgesloten dat er andere
zaken in het spel zijn en feitelijk alleen sprake is van tolerantie. Hieronder een paar voorbeelden
van gewenning:
• Wanneer een hek de toegang van mensen tot een veld verhinderde, hadden vier soorten
steltlopers die foerageerden op dit veld minder grote vluchtafstanden dan op een naastge-
legen veld zonder zo’n hek (Ikuta & Blumstein 2003);
• Meeuwen die gewend waren aan grote aantallen mensen op een strand, kregen snel veel
langere verstoringsafstanden op het moment dat die aantallen mensen afnamen (Webb &
Blumstein 2005);
• Geen vogels, maar wel een erg mooi voorbeeld van gewenning: krabben raakten gewend
aan een dummy roofdier dat steeds vanuit dezelfde kompasrichting aankwam, en gingen
na verloop van tijd hun holletje niet meer in en verplaatsten zich deels ook niet meer naar
het holletje toe (Raderschall et al. 2011);
• Hüppop & Hagen (1990) lieten aan de hand van hartslagfrequentie zien dat scholeksters
gewenning vertoonden jegens recreatievormen, maar – net als bij de krabben – alleen dan
wanneer die bronnen voorspelbaar voor ze waren;
• Alpenkraaien en alpenkauwen hadden kleinere verstoringsafstanden in drukker bezoch-
te gebieden dan in rustiger gebieden. Bovendien hadden ze minder parasieten en lagere
stress-niveaus, wat aangeeft dat er sprake is van gewenning (Jiménez et al. 2011). Kraaiach-
tigen behoren tot de slimste vogels die er zijn, en weten in meer gevallen voordeel te halen
uit de aanwezigheid van mensen (Marzluff & Neatherlin 2006);
• Op de Galapagos was de verhoging in hartslag door verstoring groter bij zeevogels die ver-
der weg van de drukke toeristenpaden broedden dan vogels dichter bij de paden (Jungius
& Hirsch 1979);
• Wanneer wandelaars op een pad liepen, leidde dit tot minder opvliegen onder zangvogels
dan wanneer mensen van het pad af rondstruinden (Smith-Castro & Rodewald 2010).
Alpenkauwen, hier in
het Kleinwalsertal in
Oostenrijk, hebben
kleinere verstorings-
afstanden in drukker
bezochte gebieden.
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
57
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Voorbeelden van tolerantie, waar gewenning niet uitgesloten is maar waar evengoed andere
processen aan de hand kunnen zijn:
• Plevieren op een druk bezocht strand zaten per dag meer op de eieren bij een gegeven
recreatiedruk dan plevieren op een minder druk bezocht strand bij diezelfde recreatiedruk.
Op het drukkere strand was de verstoringsafstand kleiner en het uitkomstsucces van de
eieren hoger. De kuikenoverleving was echter lager, mogelijk doordat de kuikens minder
voorzichtig waren voor passerende recreanten en daardoor vaker door honden gegrepen
werden (Baudains & Lloyd 2007) (vale strandplevier, Zuid-Afrika). Hier kan sprake zijn van
gewenning, maar als de ouders door de hoge recreatiedruk weinig andere keus hadden dan
op de eieren te blijven zitten ondanks grote verstoringsdruk, dan is er sprake van tolerantie;
• Vogels in een verstedelijkte omgeving zijn toleranter voor verstoring en hebben een kleinere
verstoringsafstand. De gedachte hierachter is dat het predatierisico lager is, waardoor de
afweging tussen vluchten of blijven anders uitvalt (Samia et al. 2017);
• Futen op drie meren met een verschillende recreatiedruk, hadden een kleinere verstorings-
afstand naarmate de recreatiedruk hoger was. Doordat de vogels minder snel van het nest
gingen was het broedsucces van deze futen groter. Gemiddeld echter had een hogere recrea-
tiedruk toch een nadelig effect, omdat op het drukkere meer het uiteindelijke uitvliegsucces
lager was (Keller 1989). Een dergelijke relatie werd ook gevonden bij ijsduikers in Minnesota,
VS (Titus & Vandruff 1981);
• Wilde zwanen nabij Glasgow in Schotland vertoonden minder alert gedrag naarmate ze vaker
werden verstoord (Rees et al. 2005).
Sensitisatie
Ook het tegenovergestelde van gewenning kan optreden. In gebieden waar verstoring vaak
een werkelijke dreiging vormt zijn de effecten van verstoring ook groter en vliegen vogels juist
steeds vroeger en op grotere afstand op en weg. Bij een dergelijke toename van gevoeligheid
voor verstoring wordt gesproken van sensitisatie (ook wel: facilitatie). (Platteeuw & Henkens
1997). Een voorbeeld is dat van koningsbuizerden (ferruginous hawk) in de VS, die opzettelijk
zwaar verstoord werden op het nest, en daardoor in de loop van het onderzoek een steeds
grotere vluchtafstand kregen (White & Thurow 1985). Een ander voorbeeld is dat auerhoenders
in het Zwarte Woud in Duitsland veel grotere vluchtafstanden hadden in gebieden met een
hoge recreatiedruk (met o.a. off-trail wintersport) dan in gebieden zonder recreatie (Thiel et al.
2008b). Raven in boerenland die vaak hun nesten kwijtraakten aan vernielingen (vervolging),
kwamen al van hun nest op 450 meter afstand, terwijl raven die op geïsoleerdere plekken
broedden en niet met dergelijke vernielingen te maken hadden, pas van hun nest kwamen op
90 meter afstand (Knight 1984). Vergelijkbare toenames in verstoringsafstanden traden op bij
Amerikaanse strandplevieren (snowy plover), zwarte scholeksters en kelpmeeuwen (Zuid-Afrika)
bij toenemende verstoringsdruk (Lafferty 2001a, Van de Voorde et al. 2015). Pinguïns in een
kolonie die het voorgaande jaar intensief onderzocht en gefilmd was, hadden in het jaar daarna
een veel sterkere verhoging van de hartslag dan pinguïns die eerder niet verstoord waren (Ellen
berg et al. 2012) (snares penguin Nieuw-Zeeland). Het is dus zeker niet zo dat verstoring met
weinig initieel effect op den duur altijd tot gewenning leidt. Zeker wanneer verstoring intensief
is of sterke reacties opwekt, is het aannemelijk dat het verstorende effect juist groter wordt.
Verstoring van vogels door recreatie
58
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Jacht is bij uitstek een voorbeeld van sensitisatie, omdat het natuurlijk een reëel sterfterisico
met zich meebrengt. Hierdoor verschuift de afweging tussen blijven of vluchten naar eerder
vluchten. Jacht leidt daarmee tot een sterkere verstoringsreactie (grotere vluchtafstand, verder
wegvliegen, later terugkeren); niet alleen onder de bejaagde individuen en soorten maar ook
onder niet-bejaagde individuen en soorten (Knight 1984, Madsen 1985, Platteeuw 1987, Schnei-
der-Jacoby 2001, Béchet et al. 2003, Béchet et al. 2004). Dit betreft met name watervogels op
graslanden, omdat dit soorten zijn die in gebieden voorkomen waar gejaagd wordt en die ook
zelf bejaagd worden. Om krooneenden in de Duitse Starnberger See te beschermen, werd om
die reden de jacht in het gebied gestopt, teneinde te bewerkstelligen dat de eenden minder
sterk reageerden op de recreanten in het gebied. Niet alleen aantallen krooneenden namen
hierdoor toe, maar ook de aantallen van veel andere soorten watervogels (Schneider-Jacoby
2001). Ook vogels die uit gebieden komen waar gejaagd wordt, hebben grotere vluchtafstanden.
Soorten die niet het hele jaar bejaagd worden, worden in de loop van het rustseizoen minder
schuw. En de vluchtafstand voor jagers is groter dan voor andere wandelaars, zoals Rees et al.
(2005) liet zien voor wilde zwanen. Een aansprekend voorbeeld van sensitisatie door jacht
betreft kleine trappen in Spanje, die door verstoring door recreatie substantieel verhoogde
niveaus van stresshormonen hadden, en wel vooral daar waar niet alleen recreatie was maar
waar ook gejaagd werd (o.a. op de trappen). Tijdens
de weekends, wanneer er extra veel recreatie was en
meer gejaagd werd, waren de kleine trappen boven-
dien veel alerter en vlogen meer, wat na het weekend
gecompenseerd werd door meer te foerageren (Tar-
juelo et al. 2015). Voor meer inzicht in effecten van
jacht verwijzen we naar de reviews van Madsen & Fox
(1995) en Tamisier et al. (2003). Ten aanzien van de
effecten van recreatie betekent dit dat wanneer in of
rond een gebied gejaagd wordt, er rekening mee moet
worden gehouden dat recreatie grotere verstoringen
Foto Hans Peeters
veroorzaakt dan in gebieden waar niet gejaagd wordt.
Honden kunnen vogels eten en ook zij vormen daarmee een reëel sterfterisico voor vogels
(zie §4.1 risico van predatie, §5.4 honden). Sensitisatie zal dus ook optreden in gebieden waar
honden mogen loslopen.
Herkenning van individuen. Overigens zijn verschillende vogelsoorten (zoals meeuwen, kraaien)
in staat om voor hun gevaarlijke personen of situaties van ongevaarlijke te onderscheiden, en
tonen gerelateerd daaraan ook een ander gedrag (Drost 1968, Marzluff et al. 2010). Dit geldt
bijvoorbeeld ook voor sterns die in staat bleken onderzoekers individueel te herkennen (Burger
1998), of voor ganzen die sterker reageerden op onderzoekers dan op werklieden in het veld
(Gerdes & Reepmeyer 1993).
Verstoring van vogels door recreatie
59
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
4.3 Vluchtafstanden
Factoren die de vluchtafstand beïnvloeden
De vluchtafstand (opvliegafstand, flight initiation distance of FID) is momenteel de meest
gebruikte verstoringsafstand. Dit is immers relatief eenvoudig te meten en kwantificeren. Po-
pulaties van soorten met grote vluchtafstanden nemen bijvoorbeeld meer af, door de onrust
waardoor ze minder goed foerageren of reproduceren (Moller 2008b).
In de loop der jaren is een veelheid aan vluchtafstanden gemeten voor veel verschillende soorten
vogels onder zeer uiteenlopende omstandigheden. Vooral de vluchtafstand van vogels op land
voor wandelaars is veelvuldig gemeten: 75% van de bijna 2000 vluchtafstanden die voor dit
rapport zijn verzameld, betreft vluchtafstanden voor wandelaars. De overige 25% omvat alle
andere verstoringsbronnen, zowel op land (honden, fietsen, motorvoertuigen) als op water als
in de lucht. Vluchtafstanden (of -hoogtes) voor verstoringsbronnen in de lucht zijn met slechts
3% het minst beschikbaar (op land 81%, op water 16%).
Een aantal patronen zijn hieruit af te leiden. Veel factoren zijn soortspecifiek en deels afhankelijk
van de individuele omstandigheden en de omgeving, en deels ook van de verstoringsbron. Zie
tabel 4.1. voor een overzicht. Twee aandachtspunten zijn van belang:
• Vluchtafstand is sterk gecorreleerd met lichaamsgewicht (fig 4.1). Hoe zwaarder en dus
hoe groter de soort, hoe groter de vluchtafstand. Hier zit echter een enorme variatie in,
zoals de figuur ook laat zien, waarin het belang van de andere factoren te zien is. Maar de
lokale omstandigheden hebben een grote invloed op de vluchtafstand. Op grote hoogwa-
tervluchtplaatsen langs de Waddenzee bijvoorbeeld vlogen kleinere soorten in de groepen
vogels, zoals bonte strandlopers en rosse grutto’s, juist eerder op dan de grotere soorten
zoals wulpen (Van der Kolk et al. 2020c). Het idee is dat dit te maken had met de risico’s
waarmee de vogels zich geconfronteerd zien; op de betreffende hoogwatervluchtplaats was
er weinig recreatie maar waren er met name roofvogels, die vooral op de kleinere soorten
vogels jaagden. Op hoogwatervluchtplaatsen in the Wash in Engeland, die minder geïsoleerd
waren van recreatie, vlogen de kleinere soorten juist later op dan de grotere soorten (Collop
et al. 2016). Een groot of klein formaat is dus geen garantie dat de vluchtafstand groot of
klein zal zijn; er spelen altijd ook andere, lokale factoren mee;
• Luchtrecreatie leidt tot de grootste vluchtafstanden, en waterrecreatie leidt tot grotere
vluchtafstanden dan recreatie op land (fig 4.2, zie ook HS 5 over recreatievormen). Dit in
tegenstelling tot het percentage verstoorde vogels en de verstoringsduur die juist voor
waterrecreatie het grootst zijn. Vogelsoorten op het water zijn over het algemeen groter
dan soorten op land, en zo lijkt er al snel een correlatie met lichaamsgewicht die mogelijk
eerder is toe te schrijven aan leefgebied en recreatievorm dan aan het feit dat de vogel gro-
ter of zwaarder is. Ook binnen soortgroepen is dit verschil in effect tussen recreatievormen
zichtbaar, maar wanneer we op soortgroepen inzoomen, wordt ook weer duidelijk hoe groot
de variatie in vluchtafstanden is (fig. 4.3). Bovendien wordt dan zichtbaar dat sommige
soortgroepen duidelijk minder snel lijken te vluchten voor verstoringsbronnen dan andere
soortgroepen. Ook deze verschillen worden natuurlijk op zijn minst deels verklaard door
lokale omstandigheden, zoals de openheid van het leefgebied, en daarmee door verschillen
in recreatievormen die er voorkomen.
Verstoring van vogels door recreatie
60
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Tabel 4.1
Factoren die de vluchtafstand van vogels beïnvloeden. Onderverdeeld in soortspecifieke factoren,
factoren die per individu variëren, afhankelijk zijn van de omgeving, en van de verstoringsbron.
Factor
Toelichting
Bronnen
Soortspecifieke factoren
lichaamsgrootte
Grotere vogelsoorten hebben grotere vluchtafstanden. Aangetoond in veel studies aan
veel verschillende soorten. Zie figuur 4.1.
(Cooke 1980, Holmes et al. 1993, Spaans et al.
1996, Rodgers & Schwikert 2003, Blumstein
2006a, Glover et al. 2011, Koch & Paton 2014,
Tätte et al. 2018)
dieet
Carnivore soorten hebben grotere vluchtafstanden dan herbivore soorten.
(Blumstein 2006a)
groepsgrootte
In grotere groepen is de vluchtafstand doorgaans groter dan in kleinere groepen.
(Thompson & Thompson 1985, Laursen et al.
2005, Kahlert 2006, Van Rijn et al. 2006, Glover
et al. 2011, Lehtonen & Jaatinen 2016, Tätte et
al. 2018, Mayer et al. 2019, Morelli et al. 2019)
Individuele factoren
zie §4.1
conditie
Vogels in slechte conditie, of met hogere voedselbehoefte door bijvoorbeeld slechte weers-
omstandigheden of tijdens de trek, hebben kleinere vluchtafstanden. De impact van een
verstoring is op die momenten evenwel groter.
ervaring en
leeftijd
Ervaring: (Lord et al. 2001, Stankowich & Blum-
stein 2005), zie §4.2 gewenning.
Juvenielen: (Stalmaster & Kaiser 1997, Bellefleur
et al. 2009, Koch & Paton 2014)
Eerdere ervaring met een verstoringsbron kan tot grotere vluchtafstanden leiden als de
verstoring groot was, of andersom juist tot kleinere vluchtafstanden door gewenning.
Juveniele vogels zonder ervaring met mensen hebben doorgaans kleinere vluchtafstanden
dan volwassen (ervaren) vogels (zoals alken, diverse soorten foeragerende steltlopers).
Ook hier kan gewenning een rol spelen.
Zie §4.1 investeringen in een locatie,
§4.5 verstoringsgevoeligheid
met nest of niet
De vluchtafstand van vogels op of bij nesten is kleiner dan die van vogels die geen nest
verdedigen, maar zegt voor deze groep weinig over het al dan niet optreden van verstoring
en kan daarom niet gehanteerd worden als afstand waarbuiten geen verstoring optreedt.
Omgevingsfactoren
(Blumstein 2003, Glover et al. 2011, Tätte et al.
2018, Mayer et al. 2019, Chen et al. 2020)
Zie §4.1 risico van predatie.
startafstand
Hoe groter de afstand van waaraf de verstoringsbron de vogel begint te naderen, hoe groter
ook de afstand waarop de vogel de verstoringsbron opmerkt, en hoe groter de vluchtaf-
stand. Hier speelt niet alleen de kans mee dat de verstoringsbron wordt opgemerkt, maar
ook de afweging dat het tijdrovend is en aandacht vergt om de verstoringsbron zo lang in
de gaten te houden. Reflecteert feitelijk de openheid van het leefgebied.
openheid
leefgebied
Open habitats: (Hill et al. 1997, Stankowich &
Blumstein 2005).
(González et al. 2006, Tost et al. 2020).
Soorten in open habitats zoals stranden of meren vliegen in het algemeen eerder op dan
soorten in gesloten habitats zoals bos. Vogels reageren minder op verstoring wanneer
ze minder zichtbaar zijn vanaf het pad (bijvoorbeeld Spaanse keizerarend en korhoen).
Beschutting: (Stankowich & Blumstein 2005,
Guay et al. 2013a)
Overzicht: (Hockin et al. 1992).
Afstand: (Tätte et al. 2018).
Positie beschutting: (Kramer & Bonenfant 1997).
beschutting
Hoe groter de afstand tot beschutting, hoe groter de vluchtafstand. Uitzonderingen:
Als beschutting betekent dat de vogel de omgeving minder goed kan overzien, bijvoor-
beeld door observatieschermen op té geringe afstand of in habitats van soorten die juist
van openheid houden, kan het verstoringseffect juist groter worden doordat de vogel
alerter wordt;Soms blijkt beschutting enkel van invloed op de afstand waarover gevlucht
wordt, en niet op de vluchtafstand zelf. Deze verschillen zijn gerelateerd aan de biotopen
van de onderzochte soorten en aan risico-afwegingen. Als de vogel bijvoorbeeld naar de
verstoringsbron toe moet vliegen om beschutting te bereiken, zal door het predatierisico
dat de vogel ervaart de verstoringsafstand groter zijn dan wanneer de vogel van de ver-
storingsbron weg kan vliegen om beschutting te bereiken.
zithoogte
Hoe hoger een vogel zit, hoe kleiner de vluchtafstand. Feitelijk een vorm van beschutting. (Holmes et al. 1993, Swarthout & Steidl 2001,
Fernández-Juricic et al. 2002, Chen et al. 2020).
Factoren van de verstoringsbron
Zie HS 5 verstoringsbronnen
De verstoringsbron zelf beïnvloedt in belangrijke mate de vluchtafstand, door o.a. type,
snelheid of lawaai, frequentie van voorkomen, aantal. Zie figuur 4.2 en 4.3.
type, gedrag,
frequentie, aantal
Verstoring van vogels door recreatie
61
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
10000
vluchtafstanden
van vogels zonder nest of jongen
1000
R2=0.494
100
10
vluchtafstand (m)
Figuur 4.1 Relatie tussen vluchtaf-
standen en lichaamsgewicht van
vogels (zonder nest). Er is een dui-
delijk positief verband, maar tege-
lijkertijd ook een grote variatie, die
kan worden toegeschreven aan de
andere factoren die vluchtafstand
bepalen (zie tabel 4.1). NB: schalen
zijn logaritmisch weergegeven.
75% van de waarden betreffen
vluchtafstanden voor wandelaars
op land.
1
0,1
1
10
100
1000
10000
100000
lichaamsgewicht (g)
lucht
n=33
water
n=319
type verstoringsbron
land
n=1605
0
250
500
750
1000
1250
1500
1750
2000
2250
2500
2750
3000
±
gem. vluchtafstand min en max (m)
Figuur 4.2 Gemiddelde vlucht-
afstand van vogels voor versto-
ringsbronnen op land, op het water
en in de lucht. Weergegeven zijn
gemiddelde (gekleurd), minimum
en maximum (foutbalken) vlucht-
afstand per type verstoringsbron,
en het aantal gepubliceerde ver-
storingsafstanden. Minimum en
maximum reflecteren de grote
variatie in verstoringsafstanden.
Verstoringsafstanden verschillen
in grote mate, en zijn over het al-
gemeen het grootst bij recreatie-
bronnen in de lucht en het kleinst
bij recreatiebronnen op land. Zie
ook HS 5.
1
lucht
808
Zangvogels &
vergelijkbaar
water
11
Roofvogels & uilen
8
80
land
1
35
Meeuwen & sterns
66
4
61
Steltlopers
249
2
Futen, aalscholver,
49
66
duikers & zeekoet
1
Reigers, lepelaar &
49
kraanvogel
104
1
Hoenders & rallen
65
Figuur 4.3 Gemiddelde vluchtaf-
stand per soortgroep voor versto-
ringsbronnen op land (groen), op
het water (helderblauw) en in de
lucht (lichtblauw). Weergegeven
zijn gemiddelde (gekleurde balk),
minimum en maximum (foutbal-
ken) vluchtafstand, en het aantal
gepubliceerde vluchtafstanden
(labels). Gemiddelden op basis van
een steekproef van minder dan vijf
studies zijn onbetrouwbaar en zijn
gestippeld weergegeven.
3
98
Eenden & meerkoet
112
11
16
Zwanen & ganzen
55
0
250
500
750
1000
1250
1500
1750
2000
2250
2500
2750
3000
gemiddelde vluchtafstand ± min en max (m)
Verstoring van vogels door recreatie
62
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Do’s en dont’s rond vluchtafstanden
Hoewel er veel aanwijsbare factoren zijn die de vluchtafstand beïnvloeden, is er binnen soorten
ook sprake van zeer grote variatie en afhankelijkheid van moeilijk te duiden of te voorspel-
len lokale omstandigheden (Blumstein et al. 2003, Laursen et al. 2005, Martínez-Abraín et al.
2008b, Dertien et al. 2021). Om deze reden kan een vluchtafstand die is bepaald aan een soort
onder een specifieke situatie dan ook nooit zonder meer toegepast worden in een andere
situatie, maar is een analyse van de situatie door een ornitholoog noodzakelijk (zie ook kader
over wetgeving en verstoring).
Vluchtafstand is bovendien niet hetzelfde als verstoring. Verstoring kan immers veel meer
omvatten dan alleen een vluchtafstand, zoals wel blijkt uit het feit dat vogels op nesten minder
geneigd zijn om weg te vliegen en desondanks wel degelijk ernstige gevolgen van verstoring
kunnen ondervinden, ook zonder weg te vliegen (lager broedsucces, lagere dichtheden). Bo-
vendien draait het bij verstoring van vogels uiteindelijk niet om het al dan niet opvliegen, maar
om effecten op populatiegrootte en draagkracht van gebieden, waarbij meer komt kijken dan
alleen de vluchtafstand (zie HS 3 over effecten van verstoring).
Bij het toepassen van vluchtafstanden is het derhalve onvoldoende om enkel waarden van
vluchtafstanden voor de betreffende soort uit de literatuur toe te passen, maar dient rekening
te worden gehouden met alle factoren die van invloed zijn op vluchtafstanden (zie tabel 4.1)
en op verstoring in totaal. Om deze redenen wordt aangeraden om uit te gaan van de versto-
ringsgevoeligheid van vogelsoorten en individuen in een bepaalde jaarcyclusfase, in plaats
van vluchtafstanden. Een middel hiervoor kan zijn om een bufferzone ofwel een minimale
naderingsafstand te hanteren waarmee verstorende effecten worden voorkomen. In sommige
gevallen komt deze afstand overeen met de vluchtafstand, in andere gevallen is hij groter. Dit
is uitgewerkt in §4.5 en 4.6 en weergegeven in tabel 4.2.
4.4 Verstoringsduur, -percentage en verplaatsing
De impact van een verstoring wordt niet alleen bepaald door de vluchtafstand, maar ook door
het percentage vogels dat verstoord wordt, hoe lang de verstoorde situatie voortduurt, en over
welke afstanden de vogels wegvluchten, en of individuen terugkeren naar hun voorkeurslocatie.
Om de gevolgen van recreatie goed in te kunnen schatten, zijn dus ook deze aspecten van be-
lang. Immers, hoe meer vogels in een groep verstoord worden, en hoe langer vogels verstoord
gedrag vertonen na een verstoring, hoe groter de kans dat de groep het gebied permanent zal
verlaten en/of wezenlijke energetische kosten ondervindt van de verstoring. Dit bepaalt dus
mede of de draagkracht van een gebied door de verstoring achteruitgaat of niet. Feitelijk is
verstoring een vorm van verslechtering van het leefgebied.
Voorbeelden van dit soort studies geven goed weer hoe afhankelijk de resultaten zijn van de
lokale omstandigheden. Kuikens van oeverlopers bijvoorbeeld drukten zich gemiddeld drie mi-
nuten wanneer een wandelaar passeerde, maar bij hoogfrequente verstoring kon deze periode
oplopen tot maar liefst een half uur. Dit kan met name bij koude of regenachtige weersomstan-
digheden leiden tot een lagere voedselopname en bij jongen kuikens ook tot onderkoeling, met
als gevolg een groter predatierisico en slechtere overlevingskansen (Yalden 1992). Kuikens van
Verstoring van vogels door recreatie
63
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
de middelste zaagbek bleven door verstoring langer te water (3- tot 25% langer) en wijfjes
met tomen verplaatsten zich vaker en over grotere afstanden. Hierdoor nam de beschikbare
tijd voor foerageren, rusten en poetsen af. Waterrecreatie had het meeste effect, met name
windsurfers. De vogels reageerden twee keer zo vaak op snelle vaartuigen dan op wandelaars.
Op vliegtuigen werd nog vaker gereageerd (helikopters en straaljagers), maar de verstoring
door vliegtuigen was van korte duur, terwijl verstoring door vaartuigen langer tot zichtbare
effecten leidde. Foerageergedrag werd na gemiddeld drie minuten hervat; rust- en poetsgedrag
namen direct na de verstoring af, om tot negentig minuten na de verstoring gecompenseerd te
worden (Kahlert 1994). Engelse scholeksters keerden gemiddeld 27 minuten na een verstoring
terug, maar deden dat sneller naarmate ze een grotere voedselbehoefte hadden (in de winter)
(Stillman & Goss-Custard 2002). Hoewel groepen overtijende scholeksters langs de Nederlandse
Waddenzee zich normaliter niet tot maximaal zo’n 200 tot 400 meter verplaatsten bij versto-
ring, vlogen ze bij ongebruikelijke vliegbewegingen van transportvliegtuigen (groot, lawaaiig en
laag overvliegend) weg uit het gebied naar een hoogwatervluchtplaats tien kilometer verderop
(Linssen et al. 2019, Van der Kolk et al. 2020c). Bij groepen van verschillende soorten eenden in
de VS reageerde tussen de 60 en 95% van de vogels op een verstoringsbron. Hoe verder weg de
verstoringsbron, hoe kleiner het percentage vogels in de groep dat verstoord reageerde (Pease
et al. 2005) (fig. 4.3). In een studie naar verstoring van watervogels door waterrecreatie (met
name sportvissers in bootjes), werd gevonden dat vogels gemiddeld ca. vier minuten stopten
met foerageren na een verstoring, en dat gemiddeld 66% van de vogels in een groep verstoord
werd (Schummer & Eddleman 2003).
Gegevens over verstoringspercentages, verstoringsduur en verplaatsingsafstanden in de li-
teratuur vertonen net als verstoringsafstand een enorme variatie. In grote lijnen gelden de
volgende wetmatigheden:
• Vooral het type verstoringsbron is van invloed op de mate van reactie;
• Hoe groter de afstand tot de verstoringsbron hoe kleiner het percentage vogels dat weg-
vlucht (zie bv. fig. 4.4) (Taylor et al. 1982, González et al. 2006, Sunde et al. 2009, Thorup
et al. 2010);
• Hoe langer of hoe vaker een verstoringsbron aanwezig is, hoe groter het percentage vogels
dat wegvlucht en hoe groter de impact (Yalden 1992);
• Hoe bedreigender de verstoringsbron, hoe groter
het effect, op zowel percentage wegvluchtende vo-
gels als verstoringsduur als verplaatsingsafstand
(zie HS 5 over verschillen tussen verstoringsbron-
nen) (Van der Kolk et al. 2020c);
• Waterrecreatie leidt in het algemeen tot de groot-
ste percentages verstoorde vogels en de langste
verstoringsduur (fig. 4.5). Dit in tegenstelling tot
vluchtafstanden, waar luchtrecreatie de grootste
effecten teweegbrengt (zie fig. 4.2 en 4.3 in §4.3).
Waterrecreanten verstoren 2x zoveel vogels als
wandelaars, over grotere afstanden en geduren-
de langere tijd. Waar op het water gerecreëerd
wordt, verdwijnen watervogels. Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
64
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
100
90
80
70
60
50
Figuur 4.4 Verstoord percentage
van groepen eenden in relatie tot
de afstand tot de verstoringsbron.
Hoe verder weg de verstorings-
bron, hoe kleiner het percentage
vogels dat reageert. Data uit Pease
et al. 2005, voor diverse soorten
Amerikaanse eenden.
40
30
% eenden dat verstoord reageert
20
10
0
0-50
50-100
100-150
150-200
200-300
afstand tot verstoringsbron (m)
120
51
100
land
water
lucht
80
33
49
106
60
43
40
waarde + sd (% / min / m)
20
32
0
Figuur 4.5 Percentage verstoorde
vogels (links) en verstoringsduur
(rechts) weergegeven voor re-
creatie op land (groen), op wa-
ter (helderblauw) en in de lucht
(lichtblauw, vooral vliegtuigen).
Gemiddelde vluchtafstand per
soortgroep voor verstoringsbron-
nen op land (groen), op het water
(helderblauw) en in de lucht (licht-
blauw). Weergegeven zijn gemid-
delden (gekleurde balk), standaard
deviaties (foutbalken), en het aan-
tal gepubliceerde percentages/
verstoringsduren (labels). Zie ook
HS 5.
% verstoord
verstoringsduur (min)
De volgende algemene waarden komen naar voren uit de literatuur (63 studies, zie bijlage 1
voor bronnen):
Percentage verstoorde vogels:
• Gemiddeld 40% maar met grote spreiding, waarbij vaak of 0% of 100% van de vogels;
• Voor vogels op nesten is het percentage beduidend lager dan voor foeragerende of rustende
vogels (20 vs 50%), overeenkomstig verwachtingen (zie §4.1 investeringen in een locatie);
• Waterrecreatie leidt tot een hoger percentage verstoorde vogels dan recreatie op land en
in de lucht (fig. 4.5).
Verstoringsduur:
• Gemiddeld 15 min, maar met grote spreiding (waardes tussen 1 minuut en 2 uur);
• Verstoringsduur is voor vogels op nesten niet lager dan voor foeragerende of rustende vogels,
wat betekent dat als vogels van het nest gaan, ze ook enige tijd van het nest wegblijven;
Verstoring van vogels door recreatie
65
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
• Waterrecreatie resulteert gemiddeld genomen in de langste verstoringsduren. Recreatie in de
lucht (vliegtuigen) resulteert in de kortste verstoringsduren, doordat vliegtuigen doorgaans
snel gepasseerd en weer verdwenen zijn (fig. 4.5).;
• Percentage verstoorde vogels ligt voor alle groepen water- en kolonievogels rond de 50%
(range gemiddelde 35-65%). De verstoringsduur is opmerkelijk lang in de groep roofvogels &
uilen bij nesten (1 u gemiddeld, echter kleine steekproef van 3 studies aan bruine kiekendief,
Spaanse keizerarend en Mexicaanse gevlekte bosuil, met in totaal 5 series verstoringsbron-
nen; Fernández & Azkona 1993, Delaney et al. 1999, González et al. 2006).
Verplaatsingsafstand:
• Weinig over gepubliceerd en grotendeels beperkt tot watervogels. Afstanden zijn onderschat
omdat verplaatsingsafstanden van vogels die gebieden verlaten doorgaans niet worden
meegeteld;
• Gepubliceerde waarden liggen meest rond 100-350 m verplaatsing gemiddeld, maar kun-
nen substantieel groter zijn, afhankelijk van o.a. de aanwezigheid van alternatieve habitat
(zoals alternatieve hoogwatervluchtplaatsen, waarbij de verplaatsingsafstand kan oplopen
tot vele kilometers; Linssen et al. 2019) of van de intensiteit of mate van dreiging die van
de verstoringsbron uitgaat.
Terugkeer naar voorkeurslocatie:
• Dit type reactie wordt doorgaans niet gepubliceerd in de vorm van een afstand of duur, maar
als een verlaging van aantallen (zie §3.3 draagkracht en kader recreatiedruk op meren).
Doorgaans is de kans op terugkeer kleiner naarmate de verstoring zwaarder is of frequenter
optreedt.
4.5 Verstoringsgevoeligheid
Verstoringsgevoeligheid betreft de mate waarin een verstoring effect heeft op overleving of
reproductief succes van een vogel, en daarmee op de draagkracht van een gebied voor de
betreffende soort. Verstoringsgevoeligheid wordt bepaald door een combinatie van soortspe-
cifieke eigenschappen en locatie- en situatiespecifieke factoren. Deze zijn hieronder uitgewerkt.
Aan de hand hiervan wordt de verstoringsgevoeligheid van de doelsoorten van dit rapport
bepaald. Voor willekeurige andere soorten kan de verstoringsgevoeligheid op dezelfde wijze
bepaald worden; om die reden ook is de berekenwijze eenvoudig gehouden (zie bijlage 2 voor
klassenindeling en berekenwijze).
1. Fysiologische – of gedragseigenschappen die maken dat een soort een grotere vluchtaf-
stand heeft:
• grootte soort (grotere soort = grotere vluchtafstand)
• voorkomen in rust- of foerageergroepen
• dieet: herbivoor, omnivoor/insectivoor/molluscivoor of carnivoor/piscivoor (carnivoor/
piscivoor = grotere vluchtafstand, herbivoor = kleinere vluchtafstand)
2. Aspecten in relatie tot habitat die maken dat een verstoring meer impact heeft (zie ook §4.1):
• grotere openheid van het leefgebied van de soort
Verstoring van vogels door recreatie
66
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Deze factoren (1 en 2) zijn met name bepalend voor de vluchtafstand. Ze komen naar voren uit
een analyse van de momenteel beschikbare vluchtafstanden zoals verzameld uit de literatuur.
Vooral groepsvorming en grootte van de soort wegen zwaar; de meeste variantie in de gegevens
wordt verklaard door een model waarbij groepsvorming 3* wordt gerekend, soortsgrootte 2x,
en dieet en openheid leefgebied beide 1x (GLM met log(vluchtafstand) als afhankelijke factor;
beste model op basis van factoren die vooraf , onafhankelijk van situatie en verstoringsbron,
te bepalen zijn; met F13,1441=127.8, R2=0.539).
3. Aspecten in relatie tot de situatie van individuele vogels die maken dat een verstoring
meer impact heeft:
• vogel is broedend
Hieronder zijn meer aspecten te noemen, zoals of de vogel op doortrek is (zie §4.1), maar deze
zijn niet afhankelijk van de omstandigheden en dus niet op voorhand vast te stellen. Daarom
wordt hier alleen meegewogen of de soort broedend is.
4. Aspecten van recreatiebronnen die maken dat een verstoring meer impact heeft, zijn met
name (zie HS 5):
• hoge intensiteit of frequentie (zoals hoge aantallen, lang op één plek, of de hele dag door)
• hoge snelheid en veel lawaai
• recreatie in open habitats (zoals op open water)
• recreatiebronnen die een werkelijk gevaar vormen (zoals honden)
• lage voorspelbaarheid van bewegingen van recreanten (struinen, niet op paden, niet in
vaargeulen).
Deze aspecten hebben een grote invloed, maar zijn natuurlijk niet voor soorten op zich te be-
palen, omdat elke soort met alle verstoringsbronnen geconfronteerd kan worden. Dit aspect
is daarom geen deel van de weging van verstoringsgevoeligheid van soorten, ook al heeft het
een groot effect op de mate van verstoring.
5. Tot slot kan een soort kwetsbaar zijn doordat die in zeer lage aantallen in Nederland voor-
komt of doordat de habitat beperkt voorkomt. Hierdoor kan een verstoring sneller leiden
tot effecten op populatieniveau. De doelsoorten die in dit rapport behandeld worden voldoen
feitelijk allemaal aan dit criterium; zo niet vanwege de zeer beperkte aantallen in Neder-
land, dan wel vanwege het grote belang van Nederland voor de populatie. Dit aspect heeft
weinig met verstoring op zich te maken, daarom wegen we het in dit overzicht niet mee. In
de soortbeschrijvingen in HS 9 en verder worden deze populatie- en habitataspecten wel
meegenomen.
Op basis van de eerste drie groepen aspecten bepalen we de verstoringsgevoeligheid. De vierde
en vijfde groep aspecten wegen zwaar mee, maar staan los van de soort en dienen als aanvullend
afwegingskader toegevoegd te worden, afhankelijk van de lokale situatie, waar het reden kan
vormen om al dan niet aanvullende maatregelen te treffen om effecten te beperken.
Verstoring van vogels door recreatie
67
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
De verstoringsgevoeligheid is samenvattend als volgt bepaald. Verstoringsgevoeligheid is de
optelsom van de waarden van de onderstaande factoren. Daarbij kunnen bijna alle waarden (be-
halve gewicht en dieet) anders zijn voor broedende soorten dan voor niet-broedende soorten;
zoals eenden die individueel broeden, maar buiten het broedseizoen in grote groepen voorkomen.
Verstoringsgevoeligheid van een soort wordt bepaald door:
• 1x soortgevoeligheid (4 klassen: 1=klein, 4=zeer open)
waarbij soortgevoeligheid=
2x grootte/gewicht soort (5 klassen; 1 = kleinst, 5 = grootst)
3x soort foeragerend of rustend in groepen (2 klassen: 0 niet / 1 wel)
1x dieet (3 klassen: 0 herbivoor / 1 omnivoor, insectivoor of molluscivoor /
2 carnivoor of piscivoor)
• 1x openheid van het leefgebied (4 klassen: 1=gesloten, 4=zeer open)
• 2x broedend (2 klassen: 0=niet broedend, 1=broedend)
• voor 15 soorten een punt erbij of eraf voor schuwheid.
Zie bijlage 2 voor toelichting en indeling klassen.
De resulterende waardes voor verstoringsgevoeligheid zijn weergegeven in fig. 4.6 en tabel 4.2,
waar ze als gemiddelde (met minimum en maximum) zijn weergegeven voor de in dit rapport
gedefinieerde hoofdgroepen. De waardes zijn nauwelijks meer afhankelijk van de vraag of al dan
niet een vluchtafstand is bepaald is voor een specifieke soort. Daarmee komt de verstorings-
gevoeligheid los te staan van de specifieke condities waaronder zo’n vluchtafstand is gemeten,
en wordt daarmee breder toepasbaar. De verstoringsgevoeligheid geeft inzicht in de impact
die een verstoring heeft op een vogel of op een lokale populatie, en kan in combinatie met de
in tabel 4.2 (en bijlage 3) gepresenteerde bufferzones gebruikt worden. Daar staat tegenover
dat de gevoeligheid is gebaseerd op generieke patronen, waardoor niet voor alle individuele
soorten een even waarheidsgetrouwe waarde geproduceerd wordt. Het blijft tenslotte een
inschatting gebaseerd op maar een paar parameters, waar bv recreatie-intensiteit of soort-
specifieke gevoeligheden niet of slecht in zijn verwerkt. In de soortenbeschrijvingen in het
tweede deel van dit rapport zijn daarom de gevoeligheden en aandachtspunten voor elk van
de aandachtsoorten in meer detail uitgewerkt (zie HS7 voor overzicht van soorten). In tabel 7.2
is bovendien voor alle aandachtsoorten individueel de verstoringsgevoeligheid, bufferzone en
range van vluchtafstanden weergegeven.
Verstoring van vogels door recreatie
68
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
zee-eenden & eiders
duikers & zeekoet
kraanvogel
zwanen
sterns
kraaiachtigen (raaf)
nachtzwaluw
lepelaar
overige steltlopers
griel, scholekster, kluten & plevieren
meeuwen
eenden
meerkoet (groepen)
ganzen
roofvogels
uilen
reigers
aalscholvers
spechten
futen
hoenders
zomertortel, hop, ijsvogel
rallen
broedend
kleinere zangvogels
niet-broedend
koekoek
4
5
6
7
8
9
beperkt
zeer groot
middelgroot
groot
Figuur 4.6 Impact van recreatie op de verschillende soortgroepen van de aandachtsoorten, voor zowel broedende als
niet-broedende vogels. Weergegeven zijn de gemiddelden van uitsluitend de doelsoorten van dit rapport. De volgorde op
de y-as reflecteert de mate van impact, met onderaan de weinig gevoelige soortgroepen en bovenaan de zeer gevoelige
soortgroepen. Classificatie verstoringsgevoeligheid: 4 en 5 beperkt; 6 middelgroot; 7 groot; 8 en 9 zeer groot.
4.6 Bufferzones
Zoals toegelicht in voorgaande paragrafen, zegt de vluchtafstand weinig over de impact die een
verstoring heeft op vogels (zie met name §4.1 en 4.3 en ook HS 5). Om een zinvoller afstand ter
beschikking te stellen, geven we naast de vluchtafstand de minimale naderingsafstand ofwel
bufferzone. Deze lichten we hieronder toe.
Bufferzones
Om verstoring te voorkómen, moet in ieder geval vermeden worden dat vogels vluchten. Wanneer
echter sec vluchtafstanden gehanteerd worden, is het risico groot dat toch verstoring optreedt.
Verstoring van vogels door recreatie
69
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Bijvoorbeeld omdat vogels allang voordat ze vluchten alert zijn en ophouden met foerageren.
Ook is het in situaties waar veel recreatie plaatsvindt op een locatie die voor vogels van belang
is, of in een tijd van het jaar dat vogels bij uitstek kwetsbaar zijn voor verstoring (bijvoorbeeld
broedseizoen, trektijd), wenselijk een afstand te handhaven waarbij het broedsucces of broed-
dichtheden niet verslechteren, of waarbij vogels ongestoord kunnen slapen of foerageren. Er zijn
helaas weinig kwantitatieve gegevens over de drempelwaardes waarboven recreatie, in al zijn
vormen, effect heeft op broedsucces of broeddichtheid of op populatiegroottes (Dertien et al.
2021). Daarmee is het lastig om te bepalen bij welke recreatie-intensiteit het nodig is verstoring
te voorkomen, en zal het vooral aankomen op het inzicht van bijvoorbeeld de lokale beheerder.
Er is in de loop der jaren een heel aantal methodes bedacht om zo’n bufferzone vorm te kunnen
geven, voor allerlei verschillende situaties (bijlage 4). Deze zijn voor niet-broedende vogels
bijna altijd gebaseerd op vluchtafstanden, waarbij uitgegaan wordt van een zeker percentage van
de vogels dat opvliegt, bijvoorbeeld de afstand waarbij 90 of 95% van de groep niet opvliegt.
Om te bepalen bij welke vluchtafstand dat dan het geval is, wordt de gemiddelde vluchtafstand
plus een aantal keer de standaard deviatie (SD) gebruikt; bv. gem + 1.65xSD + 40m (Rodgers &
Smith 1997, Rodgers & Schwikert 2002), of gem + 1 resp. 2 x SD (Laursen et al. 2005) om 84%
resp. 98% van vluchtreacties te voorkomen. Met de standaard deviatie (SD) wordt een soort
veiligheidsmarge ingebouwd om rekening te houden met variabele of onzekere vluchtafstan-
den. Hoe groter de steekproef, hoe kleiner de SD, en hoe meer de minimale naderingsafstand
overeenkomt met de vluchtafstand. In onze database met vluchtafstanden is de zo berekende
IMPACT VAN VERSTORING
De impact van versto-
ring. Het verband met
de afstand tussen mens
Krititsche rust- en foerageerplekken worden niet meer
gebruikt (stop-over-sites), nesten worden verlaten
en vogel.
Vogels vliegen op van belangrijke foerageer- en rust-
plaatsen, vogels in vestigingsfase verlaten nestplek
BUFFERZONE
Vogels beginnen foerageer- en rustplekken te
verlaten als er rustiger alternatieven zijn
Impact
groot
Vogels alert
wegvliegen, voedsel
opname en dichtheid
nestsucces, conditie,
overleving en dichtheid
geen effect
omlaag, stress
omlaag
onrust
klein
onrust
ver weg
dichtbij
Afstand tussen recreant en vogel
geen effect
Verstoring van vogels door recreatie
70
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
bufferzone vanzelfsprekend sterk gecorreleerd aan de vluchtafstand: Als we uitgaan van een
bufferzone die gelijk is aan de vluchtafstand + 1.65xSD, dan is de relatie tussen de bufferzone
en de gemiddelde vluchtafstand: bufferzone = 10^(0.982*log(vluchtafstand) + 0.276), met
R2=0.941; zie bijlage 4). Dit komt erop neer dat de bufferzone gemiddeld 1.8 keer zo groot is als
de gemiddelde vluchtafstand in onze database (gemiddelde 1.8, minimum 1.0, maximum 8.8).
Voor broedende vogels worden vaker alternatieve afstanden gezocht, vanwege het feit dat
broedende vogels op grotere afstanden dan de vluchtafstand negatieve effecten ondervinden
van verstoring (zie §4.2). Daarbij wordt regelmatig de alertafstand gehanteerd als minimale na-
deringsafstand (Grubb & King 1991, De Villiers et al. 2005, Martínez-Abraín et al. 2008a, Chatwin
et al. 2013, Koch & Paton 2014). De alertafstand is sterk gecorreleerd aan de vluchtafstand, en
is grofweg twee keer zo groot als de vluchtafstand (Eason et al. 2006, Taylor 2006, Whitfield
et al. 2008). Maar vaak worden ook moeilijker te kwantificeren afstanden gehanteerd, zoals de
afstand waarbij de dichtheid aan broedparen niet omlaag gaat, die waarbij het broedsucces niet
verslechtert, of die waarbij 90% van acute nestdesertie wordt voorkomen (Åhlund & Götmark
1989, Schulz & Stock 1992, Sergio et al. 2003, Sunde et al. 2009, Spaul 2015).
Omdat de vluchtafstand verreweg het makkelijkst te meten is en daarom de parameter is die
het vaakst beschikbaar is voor een soort of situatie (voorliggend review, Dertien et al. 2021),
is het wenselijk een bufferzone te baseren op deze vluchtafstand. Op basis van de aanbevolen
bufferzones uit de literatuur (bijlage 4), in combinatie met beschikbare kennis over de impact
van verstoring, bevelen wij aan om als bufferzone en dus minimale naderingsafstand de vol-
gende vuistregel te hanteren:
Bufferzone ofwel minimale naderingsafstand
Deze maat houdt geen rekening met verschillen tussen habitats of verstoringsbronnen, wat
betekent dat de bufferzone nog altijd afhankelijk is van lokale omstandigheden, en niet per
soort vaststaat.
niet-broedende vogels
=
1.8x gemiddelde vluchtafstand
broedende vogels
=
2x gemiddelde vluchtafstand
De resulterende bufferzones zijn samen met de verstoringsgevoeligheid weergegeven per soort-
groep en per type recreatie in tabel 4.2. In tabel 7.2 en in de soortbesprekingen is voor alle aan-
dachtsoorten individueel de verstoringsgevoeligheid, bufferzone en range van vluchtafstanden
weergegeven. In bijlage 3 zijn deze waarden voor de volledigheid per familie en per recreatietype
(land, lucht, water) weergegeven, op basis van in de literatuur gevonden vluchtafstanden.
Effectiviteit
De effectiviteit van het instellen van bufferzones of minimale naderingafstanden is groot. Faul-
haber et al. (2016) laten bv. zien dat in gebieden waar bufferzones zijn ingesteld, de mate van
verstoring afneemt en het broedsucces toeneemt. Zo was ook het percentage uitgekomen nesten
van kaalkopooievaars (wood storks) groter op locaties waar boten op afstand werden gehouden
(Bouton et al. 2005) en ook de dichtheid en het broedsucces van strand-broedende sterns en
plevieren nam toe nadat bufferzones waren ingesteld (Lafferty et al. 2006, Medeiros et al. 2007).
Verstoring van vogels door recreatie
71
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Tabel 4.2 Bufferzone, vluchtafstand en verstoringsgevoeligheidsklasse weergegeven per soortgroep zoals gehanteerd in
dit rapport. Waarden zijn weergegeven voor broedende vogels (oranje) en niet-broedende (blauw), en voor landrecreatie,
waterrecreatie en luchtrecreatie. Vluchtafstanden afkomstig uit literatuurstudies, bufferzones en verstoringsgevoeligheid
berekend als beschreven in §4.5 en 4.6. Gem, min en max van bufferzone en vluchtafstand i.v.m. schijnzekerheid afgerond
naar bovenliggende 25-, 50- of 100-tal voor resp. 10-, 100- of 1000-tallen). Min en max zijn absolute min en absolute max
gemeten in de betreffende soortgroep, en geven aan hoe groot de variatie is. Waarden voor aandachtssoorten individueel
weergegeven in tabel 7.2.
Broedende vogels (niet-broedende vogels op volgende pagina)
“VERSTORINGSBRON”
PER SOORTGROEP
BUFFERZONE (M)
VLUCHTAFSTAND (M)
"VERSTORINGS-
GEVOELIGHEID (WAARDE)"
gem
min
-
max
gem
min
-
max
gem
min
-
max
sd v
gem
#
obs
#
studies
Zwanen & ganzen
land
200
25
-
500
100
25
-
250
84
316
15
9
8
-
9
water
lucht
9
8
-
9
Eenden & meerkoet
land
200
150
-
250
100
75
-
150
35
2
8
7
-
8
water
lucht
Hoenders & rallen
land
200
75
-
450
100
50
-
250
72
44
6
7
6
-
7
water
Reigers, lepelaar & kraanvogel
land
75
50
-
75
50
25
-
75
5
90
6
7
6
-
8
water
50
50
-
100
25
25
-
50
10
337
9
6
5
-
8
lucht
7
6
-
8
Futen, aalscholver, duikers & zeekoet
land
200
25
-
450
100
25
-
250
86
101
6
8
7
-
9
water
75
25
-
150
50
25
-
100
17
60
6
7
7
-
7
lucht
9
7
-
9
Steltlopers
land
150
25
-
400
75
25
-
200
60
462
27
7
6
-
9
water
100
100
-
150
50
25
-
150
10
111
4
7
6
-
7
lucht
7
7
-
7
Meeuwen & sterns
land
75
25
-
600
50
25
-
350
58
662
31
8
6
-
10
water
100
25
-
250
50
25
-
150
28
145
19
7
7
-
8
lucht
8
7
-
8
Roofvogels & uilen
land
450
25
-
1200
200
25
-
1300
174
759
24
8
6
-
9
water
8
8
-
8
lucht
550
100
-
1600
300
25
-
800
282
41
11
8
7
-
9
Zangvogels & vergelijkbaar
land
150
25
-
1000
75
25
-
500
97
676
23
5
4
-
7
water
lucht
Niet-broedende vogels op volgende pagina >>
Verstoring van vogels door recreatie
72
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Tabel 4.2 Niet-broedende vogels
Niet-broedende vogels (broedende vogels op vorige pagina)
“VERSTORINGSBRON”
PER SOORTGROEP
BUFFERZONE (M)
VLUCHTAFSTAND (M)
"VERSTORINGS-
GEVOELIGHEID (WAARDE)"
gem
min
-
max
gem
min
-
max
gem
min
-
max
sd v
gem
#
obs
#
studies
Zwanen & ganzen
land
350
25
-
4200
200
25
-
2300
361
1853
40
7
6
-
7
water
300
50
-
1300
150
25
-
700
167
37
16
7
6
-
7
lucht
2900
1200
-
4700
1600
400
-
4800
844
1328
8
7
6
-
7
Eenden & meerkoet
land
150
25
-
550
100
25
-
1000
62
2088
110
6
6
-
8
water
500
50
-
2700
300
25
-
1500
245
934
96
7
6
-
8
lucht
5000
4950
-
5000
2800
500
-
5000
1
7
6
-
8
Hoenders & rallen
land
50
25
-
200
50
25
-
150
22
1998
59
4
3
-
5
water
50
50
-
50
25
25
-
25
7
1
-
Reigers, lepelaar & kraanvogel
land
100
25
-
400
50
25
-
300
29
1146
95
6
4
-
7
water
100
50
-
400
75
25
-
350
36
1657
36
6
5
-
7
lucht
Futen, aalscholver, duikers & zeekoet
land
100
50
-
300
75
25
-
250
35
859
60
8
7
-
8
water
300
50
-
2300
200
25
-
1500
255
747
43
7
5
-
8
lucht
2100
550
-
3600
1200
200
-
2000
1202
2
7
7
-
7
Steltlopers
land
150
25
-
700
75
25
-
650
63
5246
230
7
6
-
8
water
300
25
-
900
200
25
-
500
155
368
55
7
6
-
8
lucht
800
400
-
1000
450
150
-
900
159
4
7
7
-
8
Meeuwen & sterns
land
100
25
-
250
50
25
-
450
27
1333
35
6
4
-
7
water
150
25
-
550
75
25
-
300
93
310
15
6
4
-
6
lucht
Roofvogels & uilen
land
200
25
-
850
100
25
-
900
78
863
59
6
4
-
7
water
250
100
-
400
200
25
-
500
61
525
8
7
7
-
7
lucht
7
7
7
Zangvogels & vergelijkbaar
land
50
25
-
200
25
25
-
100
9
30170
782
3
2
-
5
water
25
25
-
25
25
25
-
25
2
1
lucht
Verstoring van vogels door recreatie
73
Hoofdstuk 4.
Verstoringsgevoeligheid en verstoringsafstanden
Alternatieven
Nut en noodzaak van bufferzones zijn sterk afhankelijk van de intensiteit van de recreatie en
van het type recreatie dat plaatsvindt. Bovendien varieert de verstoringsgevoeligheid tussen
locaties. Een bufferzone of een minimale naderingsafstand is in veel gevallen wel heel nuttig
om te hanteren, teneinde effecten te voorkomen. Ze zijn vooral van belang wanneer er veel
recreatie of recreatie met veel effect is, of een locatie of periode die belangrijk is voor vogels,
of bij aanwezigheid van zeer kwetsbare soorten of habitats. Ook als vogels een gebied massaal
verlaten, zoals eenden op meren wel doen (zie kader recreatiedruk en vogels op meren), dan
zijn bufferzones effectief. Als er weinig recreatie is, of minder sterk gegroepeerde vogels, dan
zullen zulke maatregelen vaak niet nodig zijn. Ook hier geldt dat geen enkele situatie hetzelfde
is, en dat advies van een vogelecoloog van belang is om een goede inschatting te maken van
wat wel of niet van belang of effectief is in de betreffende situatie.
Een bufferzone kan gecombineerd worden met beperkingen in het gedrag van recreanten,
zoals een stopverbod langs wegen op specifieke kwetsbare locaties (Henson & Grant 1991), of
een snelheidsbeperking voor boten van vogelkijk-excursies bij grote groepen foeragerende
zeekoeten (Ronconi & St. Clair 2002), en het volgen van voorspelbare vaste routes (McFadden
et al. 2017) (zie verder HS 6 over maatregelen).
Verstoring van vogels door recreatie
74
KADER
Effecten van geluid op vogels
KADER
Effecten van geluid op
vogels
Effecten van geluid op vogels
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
75
Verstoring van vogels door recreatie
75
KADER
Effecten van geluid op vogels
Geluid is om verschillende redenen belangrijk voor vogels (Kroodsma & Miller 1996,
Catchpole & Slater 2008). Het is het medium om met elkaar te communiceren over
korte maar soms ook relatief lange afstanden. Zang is vaak de manier om concurren-
ten op afstand te houden en een partner te vinden van de goede soort, en via variatie
in de zang wordt informatie over kwaliteit, motivatie, en identiteit uitgewisseld (Collins
2004). Roepjes kunnen een rol spelen bij communicatie met jongen, tussen groeps
genoten, tijdens de trek, of bij aanwezigheid van gevaar, of voedsel. Ook het horen van
het gevaar of voedsel zelf kan belangrijk zijn. Geluid is vooral cruciaal wanneer je elkaar
moeilijk kunt zien, op dichtbegroeide plekken, in het donker, of tijdens bezigheden waarin
de ogen bezig zijn met een andere taak, zoals bijvoorbeeld tijdens eten zoeken.
Auteur: Dr. Hans Slabbekoorn
Universitair hoofddocent, Instituut Biologie Leiden (IBL), Universiteit Leiden
Verstoring door geluid
treedt op doordat het
de communicatie tus-
sen vogels overstemt en
bemoeilijkt. Zang (zoals
van deze winterkoning)
maar ook alarm- en
contactroepjes worden
dan niet of minder goed
gehoord.
Ffoto Hans Peeters
soortgroepen overtreffen ons perceptueel:
Gehoorbereik
De capaciteit van het gehoor van vogels is
zo kunnen uilen niet meer frequenties horen,
gerelateerd aan de functie: ze horen meestal
maar hebben ze een lagere gehoordrempel
het beste in de frequenties waarop ze com-
dan wij in de range van 0,5 tot 9 kHz; en ho-
municeren (Dooling et al. 2000). Dit komt
ren duiven iets minder hoog dan wij, maar ze
voor veel soorten overeen met de range van
horen wel geluid dat onhoorbaar laag is voor
ons (< 20 Hz, infrasoon geluid). Er zijn vogel-
2 to 4 kHz, waarop wij mensen ook het beste
soorten, zoals sommige kolibries, die hogere
horen, al is onze range van goed horen nog
iets groter, zowel aan de onder- als bovenkant
geluiden maken dan wij kunnen horen (> 20
(fig. A). Het bereik van vogels en mensen is
kHz, ultrasoon geluid), maar gek genoeg kon
wel breder dan nodig voor het eigen arse-
niet worden aangetoond dat ze dit zelf ook
naal aan zang, spraak en roepjes, en sommige
konden horen (Pytte et al. 2004).
Verstoring van vogels door recreatie
76
KADER
Effecten van geluid op vogels
Het feit dat vogels goed
kunnen horen maakt
ze kwetsbaar voor
menselijk lawaai,
vooral gemotoriseerd
verkeer.
Foto Herman Feenstra
et al. 2011, Newport et al. 2014, Halfwerk et al.
Maskering
Het belang van geluid voor vogels en het
2018). Dit effect komt naar voren in goed ge-
feit dat ze goed kunnen horen maakt ze ook
repliceerde en gecontroleerde studies, maar
kwetsbaar voor lawaai van menselijke acti-
is vaak lastig te detecteren via algemene mo-
viteiten (Slabbekoorn & Ripmeester 2008,
nitoring wanneer er veel factoren variëren in
Halfwerk et al. 2018). Er zijn grofweg twee
een omgeving die goede en slechte invloeden
negatieve effecten te onderscheiden: mas-
op vogels kunnen hebben. Het effect van mas-
kering en verstoring.
kering op lagere overleving en reproductie
Maskering van biologisch relevante gelui-
is ook lastig te onderscheiden van de meer
den kan er voor zorgen dat er veel energie
directe invloed van verstoring en verjaging.
moet worden gestoken in actief concurren-
Vogels kunnen ook maskering vermijden
ten weren, als communiceren met geluid
zonder weg te trekken uit een lawaaiige zone,
niet werkt, of in actief scannen naar gevaar,
wat blijkt uit zangpatronen die correleren
wanneer het detecteren van gevaar op het
met lawaainiveau (Slabbekoorn & Peet 2003,
gehoor niet voldoende is (Quinn et al. 2006).
Slabbekoorn & den Boer-Visser 2006, Slab-
bekoorn 2013, Gil et al. 2015). Vogels kunnen
Maskering kan ook minder, of minder goede,
partners opleveren, of problemen geven bij
voor of juist na het spitsuur van het verkeer
het vinden van voedsel dat niet meer gehoord
zingen, ze kunnen harder zingen op dagen
en daarmee gelokaliseerd kan worden.
of tijden met meer verkeer, en veel soorten
Maskering is het sterkst bij geluid dat
vermijden lage tonen bij luid verkeerslawaai
voortdurend of langdurig klinkt en dat over-
dat het meest maskeert aan de onderkant
lapt met het spectrale bereik dat door vogels
van de gemiddelde frequentierange. Of deze
wordt gebruikt. De menselijke activiteiten die
veranderingen voorkomen dat er negatieve
hier het meest dominant mee verbonden zijn,
effecten zijn op overleving of reproductie is
zijn gerelateerd aan transport met allerlei
meestal niet duidelijk omdat er dan lastige
data verzameld moeten worden over variatie
gemotoriseerd verkeer (Reijnen & Foppen
2006, Slabbekoorn & Ripmeester 2008). De
in flexibiliteit in zang gekoppeld aan variatie
gevolgen voor vogels dragen waarschijnlijk
in reproductief succes, terwijl er ook vaak nog
bij aan de verlaagde diversiteit en dichtheid
andere factoren zijn die niet uit te sluiten zijn
als alternatieve verklaringen.
aan vogels langs snelwegen, in stedelijke ge-
bieden, en andere industriële locaties (Francis
Verstoring van vogels door recreatie
77
KADER
Effecten van geluid op vogels
Verstoring
Verstoring door lawaaiige menselijke acti-
viteiten kan zich uiten in het onderbreken
of het slechter uitvoeren van belangrijke
bezigheden of in het verjaagd worden en
daarmee het tijdelijk of voorgoed verlaten
van voedsel, nestgelegenheid, of schuilplek-
Verstoringsafstanden voor helikopters zijn groot, en een groot percentage
van de vogels vlucht. Naarmate de helikopter hoger vliegt is het effect
veel kleiner. Foto Create Vista
ken. Dit is waarschijnlijk het effect dat het
meest bijdraagt aan de verlaagde diversiteit
jonge vogels (Blickley et al. 2012, Injaian et al.
en dichtheid aan vogels langs snelwegen, in
2018) (zie ook §3.1 fysiologische effecten). In
stedelijke gebieden, en op andere industrië-
gevallen van blootstelling aan extreem harde
le locaties (Reijnen & Foppen 2006, Slabbe-
koorn & Ripmeester 2008, Goodwin & Shriver
geluiden, voor herhaalde of lange periodes
2011, Halfwerk et al. 2018). Lawaai is zeker
(zoals bij het afsteken van vuurwerk, op mi-
niet de enige verstorende factor in dit soort
litaire oefenterreinen of op vliegvelden), kan
door mensen veranderde leefomgevingen
er ook gehoorschade optreden (Wolfenden et
voor vogels. Wel is duidelijk aangetoond dat
al. 2019), met de mogelijkheid tot negatieve
gevolgen zoals bij maskering. In tegenstelling
lawaai op zich een verjagende werking heeft
tot mensen, kunnen vogels weer herstellen
(McClure et al. 2013, Liu et al. 2020), en die
dus bovenop alle andere eventueel negatieve
van fysieke schade, in de dagen of weken na
effecten van bijvoorbeeld wegen en verkeer
de blootstelling, door herstel van de geluids-
gevoelige haarcellen in het binnenoor. Het
komt, zoals visuele verstoring overdag en ’s
nachts, fijnstof en chemisch toxische effec-
negatieve effect voor individuele vogels en
ten, en aanrijdingen.
populaties zal echter opnieuw lastig terug te
vinden zijn in monitoring-studies, omdat dove
Verstoring kan ook minder opvallend zijn
en leiden tot verhoogde stressniveaus, wat
vogels niet onmiddellijk hoeven te verdwijnen
negatieve consequenties kan hebben voor de
en soms zelfs nadrukkelijker actief zijn met
gezondheid en overleving van volwassen en
zingen en territoriaal gedrag.
Gehoorbereik
Infrasoon
Ultrasoon
mens
vogels
zoogdieren
Anthropogeen lawaai
Figuur A Het gehoorbereik van de mens uitge-
zet tegen dat van een aantal soortgroepen vogels
(duiven, zangvogels, uilen) en zoogdieren (paarden,
honden, vleermuizen). Het gehoorbereik van de mens
is doorgetrokken in de verticale onderbroken lijnen
om beter te kunnen vergelijken. Duiven en paarden
zijn in staat infrasoon geluid te horen (lager dan door
de mens hoorbaar). Andere vogels zijn doorgaans
gevoelig binnen het bereik van mensen en ook nog
eens in die range waar ook de mens het gevoeligst is.
Een dB(A)-weging (zie fig. B) werkt daarom goed om
het geluidsniveau voor mensen en de meeste vogels
te meten. Paarden, honden, en vleermuizen horen
ook ultrasoon geluid (hoger dan door de mens hoor-
baar). Antropogeen lawaai is alle geluid door mensen
geproduceerd en overlapt meestal het sterkst met de
laagste helft van ons gehoorbereik en is hoorbaar
voor alle dieren.
Toonhoogte (kHz)
0,01
0,1
1,0
10,0
100,0
Verstoring van vogels door recreatie
78
KADER
Effecten van geluid op vogels
Perceptie
Figuur B. De relatie tussen horen, mogelijke verstoring en meetfilters voor
geluidsniveaus.
In de bovenste grafiek is de gehoorcurve van de mens weergegeven.
Boven het niveau van de In de bovenste grafiek is de gehoorcurve van de mens
weergegeven. Boven het niveau van de blauwe curve is alle geluid hoorbaar,
daaronder niet. Door omgevingsgeluid kunnen andere geluiden minder hoor-
baar worden, omdat de drempel voor de hoorbaarheid hoger komt te liggen
(maskering; paarse curve). Binnen het hoorbare bereik kunnen net hoorbare
lage tonen even vervelend zijn als goed hoorbare hogere tonen. Laag geluid
kan echter ook verstoring veroorzaken en fysieke effecten opwekken als het
niet hoorbaar maar alleen voelbaar is. De oranje curve geeft de drempel weer
waarboven geluid verstoort en waaronder het onverschillig laat. Deze curve
kan hoger of lager liggen of andere vormen aannemen, afhankelijk van vele
factoren (zoals bijvoorbeeld de toonhoogte van het omgevingsgeluid).
Verstoringscurve voor mensen
Maskering van gehoor
Gehoorcurve voor mensen
Meetfilters
De onderste grafiek gaat over meetfilters bij geluidsmetingen. Bij de
dB(A)-weging wordt het hele spectrum aan geluid gefilterd op basis van de
gevoeligheid van het menselijk oor (doorgetrokken blauwe curve). Daarbij
wordt de toonhoogte die we het beste horen het zwaarst meegewogen. De
curve weerspiegelt dus de variatie in gevoeligheid bij de mens voor verschil-
lende toonhoogten, met een lagere gevoeligheid voor de lagere en de hogere
tonen. Voor vogels zou dit filter nog iets scherper mogen zijn aan de onderkant,
want vogels zijn minder gevoelig dan mensen voor lage tonen (onderbroken
blauwe curve), maar de dB(A)-weging is toch ook redelijk geschikt voor deze
groep dieren. De dB(C)-weging corrigeert minder en reflecteert de variatie in
de mogelijke verstoringsdrempel beter. Deze weging wordt daarom ook soms
toegepast voor het vaststellen van mogelijke verstoring van mensen. Het is
echter belangrijk om zich te realiseren dat deze curve ook heel anders kan
lopen (bijvoorbeeld vanwege maskering of toonhoogte) en vaak onbekend
is voor dieren.
A-weging voor mensen
C-weging voor mensen
A-weging voor vogels
Geluidsniveaus
Hoe hard lawaai klinkt wordt uitgedrukt in dB, gemeten met een geluidsdrukmeter. Meestal
wordt een zogenaamde A-weging gekozen die is aangepast aan het gehoorbereik van de mens
(fig. B), en die ook redelijk goed past bij wat de meeste vogels horen. Meetwaardes kunnen ge-
middeldes of maxima zijn, en kunnen de uitkomst van snelle of langzame vernieuwing van de
metingen zijn. Deze instellingen van de meetapparatuur beïnvloeden de absolute meetwaardes
en zijn daarom altijd belangrijk om te vermelden. Het lawaainiveau kan worden bepaald voor een
bepaalde locatie, waarbij bronniveau altijd op één meter van de bron gemeten moet worden. In
stille woonwijken is het geluidsniveau vaak 45-50 dB(A), gelijk naast een snelweg 65-75 dB(A),
bij industriële locaties 75-90 dB(A), en bij startbanen van vliegvelden gaat het om extreme
waardes boven 100 dB(A) (Wolfenden et al. 2019). Geluid neemt af met 6 dB per verdubbeling
van de afstand. Verstoring door lawaai hoeft echter niet gecorreleerd te zijn met hoe hard ge-
luiden klinken (fig. A). Wel reiken harde geluiden verder en bereiken daardoor ook meer vogels:
een drukke snelweg kan zo de vogelstand beïnvloeden tot 1.5-3 km (Reijnen & Foppen 2006).
Verstoring van vogels door recreatie
79
KADER
Effecten van geluid op vogels
Geluiden die onbekend zijn, die geassocieerd worden met gevaar (zoals naderende mensen
of schoten van jagers), of die gewoon onverwacht en plotseling klinken, kunnen al verstorend
werken zodra ze maar detecteerbaar zijn boven het achtergrondlawaai. Zo kan ook subtiele,
ogenschijnlijk onschadelijke recreatie, broedende vogels verstoren in doorgaans stille gebieden
(Hutfluss & Dingemanse 2019) (zie §3.2 reproductie). Het blaffen van een hond, het klinken van
een fietsbel, of het lachen van kinderen kan zo broedsucces verminderen in bosgebieden met
relatief lage recreatiedruk. Het werken met drempelwaardes in dB(A) ter bescherming van
vogels is dus vaak weliswaar praktisch noodzakelijk, maar is meestal niet simpel te relateren
aan de mogelijke verstoring.
Conclusie
Lawaai door menselijke activiteiten kan een negatieve invloed hebben op vogels door mas-
kering en verstoring. Met name verkeerslawaai, maar ook meer of minder subtiele geluiden
van recreatie in natuurgebieden zijn factoren die bijdragen aan verlaagde vogeldiversiteit en
broeddichtheden. Via algemene monitoring is dit effect van lawaai meestal niet makkelijk aan
te tonen of los te koppelen van andere negatieve factoren, en een drempelwaarde in dB(A)
waarboven verstoring plaatsvindt zal variëren per soort, per geluid, en met de seizoens- en
weersomstandigheden. Voor korte, eenmalige evenementen met veel lawaai is het daarom erg
lastig om aan te geven of er onmiddellijke negatieve effecten te meten zullen zijn voor vogels.
Denk hierbij aan vuurwerk met oud en nieuw (zie kader vuurwerk), motor- en autoraces, of
muziekevenementen (zie kader muziekfestivals). Het is echter zeker dat de accumulatie van
lawaai zal leiden tot habitatverslechtering en dat ieder extra evenement bij zal dragen aan een
afname van de lokale vogelpopulatie op langere termijn.
Verkeerslawaai kan
een negatieve invloed
hebben op vogels door
maskering en verstoring.
Foto Herman Feenstra
Verstoring van vogels door recreatie
80
KADER
Effecten van geluid op vogels
Geciteerde literatuur over geluid
Hutfluss A & NJ Dingemanse (2019). Human
Blickley JL, KR Word, AH Krakauer, JL Phillips,
SN Sells, CC Taff, JC Wingfield & GL Pa-
recreation reduces clutch size in great tits
tricelli (2012). Experimental chronic noise
Parus major regardless of risk-taking per-
Is related to elevated fecal corticosteroid
sonality. Doi.org/10.1093/beheco/arz145.
Behavioral Ecology 30: 1751-1760.
metabolites in lekking male greater Sage
Grouse (Centrocercus urophasianus). Doi.
Injaian AS, CC Taff, KL Pearson, MMY Gin, GL
org/10.1371/journal.pone.0050462. PLOS
Patricelli & MN Vitousek (2018). Effects
ONE 7: e50462.
of experimental chronic traffic noise ex-
Catchpole CK & PJB Slater (2008). Bird Song:
posure on adult and nestling corticostero-
Biological Themes and Variations. Cam-
ne levels, and nestling body condition in
bridge University Press, Cambridge, UK.
a free-living bird. Doi.org/10.1016/j.yh-
Collins S (2004). Vocal fighting and flirting:
beh.2018.07.012. Hormones and Behavior
the functions of birdsong. In: Marler P,
106: 19-27.
Slabbekoorn H, editors. Nature’s Music. Ch
Kroodsma DE & EH Miller (1996). Ecology and
2. Pp 39-79. Academic Press, San Diego.
Evolution of Acoustic Communication in
Birds. Cornell University Press, Ithaca, NY.
Dooling RJ, B Lohr & ML Dent (2000). Hea-
Liu Q, H Slabbekoorn & K Riebel (2020).
ring in Birds and Reptiles. In: Dooling RJ,
Zebra finches show spatial avoidance of
Fay RR, Popper AN, editors. Comparative
near but not far distance traffic noise. Doi.
Hearing: Birds and Reptiles. Pp 308-359.
org/10.1163/1568539X-bja10004. Behavi-
Springer Verlag, New York, NY.
our 157: 333-362.
Francis CD, CP Ortega & A Cruz (2011). Noise
pollution filters bird communities based
McClure CJW, HE Ware, J Carlisle, G Kaltenec-
on vocal frequency. Doi.org/10.1371/jour-
ker & JR Barber (2013). An experimental
nal.pone.0027052. PLOS ONE 6: e27052.
investigation into the effects of traffic noi-
Gil D, M Honarmand, J Pascual, E Pérez-Mena
se on distributions of birds: avoiding the
& C Macías Garcia (2015). Birds living near
phantom road. Proceedings of the Royal
airports advance their dawn chorus and
Society of London B: Biological Sciences
reduce overlap with aircraft noise. Doi.
280: 20132290.
Newport J, DJ Shorthouse & AD Manning
org/10.1093/beheco/aru207. Behavioral
Ecology 26: 435-443.
(2014). The effects of light and noise
Goodwin SE & WG Shriver (2011). Effects
from urban development on biodiversity:
Implications for protected areas in Aus-
of traffic noise on occupancy patterns
tralia. Doi.org/10.1111/emr.12120. Ecological
of forest birds. Doi.org/10.1111/j.1523-
1739.2010.01602.x. Conservation Biology
Management & Restoration 15: 204-214.
25: 406-411.
Pytte CL, MS Ficken & A Moiseff (2004).
Ultrasonic singing by the blue-throated
Halfwerk W, B Lohr & H Slabbekoorn (2018).
hummingbird: a comparison between pro-
Impact of Man-Made Sound on Birds and
Their Songs. In: Slabbekoorn H, Dooling
duction and perception. Doi.org/10.1007/
RJ, Popper AN, Fay RR, editors. Effects
s00359-004-0525-4. Journal of Compa-
of Anthropogenic Noise on Animals. Pp
rative Physiology A 190: 665-673.
209-242. Springer, New York.
Verstoring van vogels door recreatie
81
KADER
Effecten van geluid op vogels
Quinn JL, MJ Whittingham, SJ Butler &
W Cresswell (2006). Noise, predation risk
compensation and vigilance in the chaf-
finch Fringilla coelebs. Doi.org/10.1111/
j.2006.0908-8857.03781.x. Journal of
Avian Biology 37: 601-608.
Reijnen R & RPB Foppen (2006). Impact of
road traffic on breeding bird populations.
In: Davenport J, Davenport JL, editors.
The Ecology of Transportation: Managing
Mobility for the Environment (Environ-
mental Pollution; No 10). Pp 255-274.
Slabbekoorn H (2013). Songs of the city: noi-
se-dependent spectral plasticity in the
acoustic phenotype of urban birds. Doi.
org/10.1016/j.anbehav.2013.01.021. Animal
Behaviour 85: 1089-1099.
Slabbekoorn H & A den Boer-Visser (2006).
Cities change the songs of birds. Doi.
org/10.1016/j.cub.2006.10.008. Current
Biology 16: 2326-2331.
Slabbekoorn H & M Peet (2003). Birds sing
at a higher pitch in urban noise. Nature
424: 267.
Slabbekoorn H & EAP Ripmeester (2008).
Birdsong and anthropogenic noise: impli-
cations and applications for conservation.
Molecular Ecology 17: 72-83.
Wolfenden AD, H Slabbekoorn, K Kluk & SR
de Kort (2019). Aircraft sound exposure
leads to song frequency decline and ele-
vated aggression in wild chiffchaffs. Doi.
org/10.1111/1365-2656.13059. Journal of
Animal Ecology 88: 1720-1731.
Verstoring van vogels door recreatie
82
KADER
Muziekfestivals
KADER
Muziekfestivals
Muziekfestivals
Foto VakantieZeeland.com
Verstoring van vogels door recreatie
83
Verstoring van vogels door recreatie
83
KADER
Muziekfestivals
1000 festivals en het broedseizoen. Muziekfestivals in de open lucht zijn ongekend
populair. Op de agenda van de DJ Guide4 stonden in 2019 alleen in Nederland maar liefst
946 outdoor dance festivals gepland. Hiervan waren er zo’n 520 (55%) gepland in de
piek van het broedseizoen tussen 15 maart en 15 juli. Nog eens 300 (in totaal 87%)
waren gepland in de periode daarna tot 1 september, wanneer veel vogels een tweede of
derde legsel hebben of nog jongen aan het voeren zijn. Het broedseizoen van soorten
als uilen en reigers begint al in februari, wat betekent dat een nog hoger percentage
festivals te maken heeft met broedende vogels. Dit betreft allerlei festivals, zoals kleine
events bij cafés in binnensteden, maar ook grote meerdaagse festivals in parken, bos-
sen, op stranden en in de duinen.
Effecten in het broed
seizoen
Bij grote muziekfestivals komen zeer grote
aantallen bezoekers samen op een beperkt
oppervlak, in combinatie met een zeer hoge
geluidsproductie. Hierdoor kan op allerlei ma-
nieren ernstige verstoring optreden, wanneer
geen maatregelen worden getroffen om dit
te voorkomen. Zeker omdat zo’n groot per-
centage festivals plaatsvindt in of direct na
het broedseizoen (87%). Omdat deze festi-
vals ook nog eens deels worden gepland in
vogelrijke gebieden zoals in het bos, op het
strand en in de duinen, is er sprake van een
situatie waarin veel festivals potentieel zeer
grote effecten op het broedsucces van vogels
kunnen hebben.
Effecten (beperkt tot alleen vogels) die
verwacht kunnen worden wanneer geen mi-
Wish Outdoor, Lowlands, Milkshake, Amsterdam Open Air, Dauwpop, Myste-
ryland, Into the Woods, Best Kept Secret, Paaspop, Kralingse Bos Festival,
Zeezicht Festival, Down The Rabbit Hole, en Into The Great Wide Open. Dit
is een greep uit de vele muziekfestivals in de open lucht in Nederland.
Foto Karen Krijgsveld.
tigerende maatregelen worden getroffen, zijn
bijvoorbeeld:
•
vertrapping van grondnesten
•
nestverlies door betreding van bosscha-
Effecten buiten het broed
seizoen
ges door bezoekers
Effecten buiten het broedseizoen zijn in
•
nestverlating door het hoge geluidsvo-
de regel veel beperkter, omdat vogels dan
lume of frequent passeren door mensen
makkelijker het verstoorde gebied kunnen
verlaten. Ook dan kunnen er echter effecten
•
sterfte van jongen door voedselgebrek of
optreden. Deze bestaan dan vooral daaruit
kou (meerdaagse festivals)
dat lokale vogels uit hun territorium of ha-
•
sterfte van jongen doordat ze uit het nest
springen
bitat verjaagd worden, en/of niet of minder
kunnen foerageren, en/of geen alternatieve
•
verhoogde predatie doordat nesten of kui-
kens langer alleen worden gelaten
habitat voorhanden hebben.
4 https://gdpr.djguide.nl/events.p/festivals/2019/
Verstoring van vogels door recreatie
84
KADER
Muziekfestivals
Ondanks het enorme
aantal festivals, is er
maar zeer beperkt
onderzoek gedaan naar
de effecten op natuur.
Dwergstern bij nest.
Foto Johan Krol
aangetoond. In alle gevallen waar broedende
Onderzochte effecten
Ondanks het enorme aantal festivals, is er
vogels aanwezig waren, had het festival geen
maar zeer beperkt onderzoek gedaan naar
negatief effect op het broedsucces. Let wel:
de effecten ervan op natuur, ook op interna-
daarbij waren zonder uitzondering (gerich-
te) maatregelen getroffen juist om dergelijke
tionaal niveau (zie review Dirksen & De Fouw
(2016). Doorgaans blijft het bij een quick scan
effecten te voorkomen. Deze effectstudies
of natuurtoets waarbij op basis van aanwezi-
betreffen de volgende festivals:
ge soorten en habitats wordt ingeschat wat
•
Dancefestival Amsterdam Open Air in het
Gaasperpark (Krijgsveld et al. 2012, Jonk-
de mogelijke effecten zijn en worden mitige-
vorst & Krijgsveld 2013, Krijgsveld et al.
rende maatregelen voorgesteld. Effecten die
2014, Krijgsveld 2015);
besproken worden betreffen vaak ook enkel
•
Muziekfestivals op vliegveld Twenthe
de onderliggende aspecten van muziekfesti-
(Reimerink & Van Hooff 2018);
vals: verstoring door geluid, door verlichting
•
Openluchtconcerten in Marlay Park in
en door de aanwezigheid van mensen en be-
Dublin, Ierland (Cawley 2015).
treding van habitat, en soms ook door vuur-
werk (zie hiervoor ook de kaders over geluid
Aanvullend zijn voor een tweetal enigszins
en over vuurwerk). Zonder uitzondering be-
treft het onderzoek in omstandigheden waar-
vergelijkbare evenementen (veel lawaai en
bij mitigerende maatregelen zijn getroffen om
veel mensen, maar zonder harde muziek) de
effecten te voorkomen. Die festivals waarvoor
effecten op broedvogels onderzocht. Ook hier
potentiële effecten onderzocht worden, zijn
werden, nadat mitigerende maatregelen wa-
immers ook de festivals waar men inziet dat
ren getroffen, geen negatieve effecten vast-
mitigerende maatregelen wenselijk of nood-
gesteld. Het betreft:
zakelijk zijn.
•
TT motorraces in Assen (Henkens et al.
Bij geen van de muziekfestivals waar
2012b);
mitigerende maatregelen werden getrof-
•
Paardensport-evenement Breda Hippique
fen, en waar potentiële effecten onderzocht
(Krijgsveld & Beuker 2008).
zijn, zijn wezenlijke effecten op broedvogels
Verstoring van vogels door recreatie
85
KADER
Muziekfestivals
Coördinatie van effect
studies en locaties
Het aantal effectonderzoeken is dus zeer
beperkt, en bovendien beperkt tot situa-
ties waar met mitigerende maatregelen
effecten zijn voorkomen. Hierbij is relatief
weinig nestonderzoek gedaan, wat eigenlijk
het belangrijkste is, en wat het trekken van
conclusies bemoeilijkt. Met name effecten op
broedsucces van kleinere zangvogels zijn am-
per onderzocht. Hierdoor kunnen effecten die
niet of nauwelijks zichtbaar zijn, zoals verlies
van jongen, onopgemerkt zijn gebleven. Dirk-
Goudvink. Foto Hans Peeters
sen & De Fouw (2016) stelden in dit verband
voor om de gemeentes hier een coördine-
rende en stimulerende rol in te laten spelen.
“De gemeentes zouden voor onderzoek ge-
Met goede maatregelen zijn
veel effecten te voorkomen
schikte evenementen kunnen uitzoeken en
Om effecten zoals verslechtering of verlies
daar veldonderzoek kunnen laten doen dat
van broedsucces te voorkomen, zijn miti-
informatie oplevert die breder bruikbaar is
gerende maatregelen uiterst noodzakelijk.
dan voor de individuele evenementen.” Op
Daar is een heel scala aan maatregelen voor
deze wijze kan een weloverwogener afweging
beschikbaar, die doorgaans eenvoudig te im-
worden gemaakt welke locaties zich in welke
plementeren zijn (zie ook bovengenoemde
studies voor details). De belangrijkste zijn:
maanden lenen voor (muziek-) festivals.
•
Openingstijden beperken. Bijvoorbeeld
stilte, rust en donker na zonsondergang of
na 23:00 uur om nachtactieve vogels (ui-
len) (en andere diersoorten) gelegenheid
te geven te foerageren; en/of festivalter-
rein afgesloten houden voor alle activitei-
ten tot middaguur om dagactieve vogels
de gelegenheid te geven te foerageren;
•
Toegankelijkheid beperken: afsluiten
van paden voor publiek daar waar veel of
kwetsbare soorten broeden, nodeloze be-
treding en daarmee verstoring voorkomen
door afschermen/afsluiten van broedbo-
men, locaties met struikgewas en oevers;
•
Inrichting van podia (locatie, tent of open
podium, muziekvolume), locatie van food
stands en inrichting looproutes afstem-
men op in het gebied voorkomende broed-
gevallen;
•
Verlichting beperken qua intensiteit en
tijd; niet op bomen en struikgewas richten,
Kerkuil.
Foto Hans Peeters
’s nachts uit.
Verstoring van vogels door recreatie
86
KADER
Muziekfestivals
Uitgangspunten
•
Om effecten te beperken, niet alleen op vogels maar ook op andere fauna en van flora, zouden
muziekfestivals in natuurlijke omgevingen gemeden moeten worden, en beperkt tot parken
en de stedelijke omgeving. Kies dus voor habitats/landschapstypes die in zijn algemeenheid
het minst kwetsbaar zijn (beter in parken dan in moerasgebieden) (Dirksen & De Fouw 2016).
•
Een grotere afstemming tussen en binnen gemeentes waar en wanneer muziekfestivals in
de buitenlucht worden toegestaan, zou helpen om effecten te beperken.
•
Een dergelijke afstemming kan ook helpen om sturing te geven aan het aantal festivals dat
in een gebied gehouden wordt. Er zijn groengebieden waar jaarlijks meerdere evenemen-
ten/festivals worden georganiseerd. Geleidelijk verandert de impact dan van incidentele
verstoring naar meer verspreide of continue verstoring (Dirksen & De Fouw 2016).
•
Mijd het broedseizoen in gebieden waar zeldzamere of kwetsbare soorten voorkomen.
•
Om effecten te voorkomen is altijd een beoordeling vooraf nodig van de broedvogels in het
gebied, uitgevoerd door een vogelecoloog. Daarmee wordt beoordeeld of het gebied zich
leent voor een grootschalig festival. De ecoloog zou dus ook een advies moeten kunnen
geven ten aanzien van de locatiekeuze.
Stappenplan
•
Stap 1: locatiekeuze en timing. Uitzoeken
of festival überhaupt mogelijk is op die
plek en in die tijd van het jaar, of dat uitge-
weken moet worden naar een andere plek
of een ander moment. Immers, wanneer
eenmaal vastligt waar en wanneer een
festival gehouden wordt, kunnen effecten
alleen nog maar beperkt of voorkomen
worden door maatregelen te treffen. Met
dergelijke maatregelen kunnen weliswaar
veel, maar niet alle effecten gemitigeerd
worden. Denk aan de aanwezigheid van
zeldzame soorten op kwetsbare locaties,
zoals uilen, roofvogels of kolonievogels als
reigers en aalscholvers, waar het broed-
seizoen vaak al begint in februari of door-
loopt tot in augustus.
•
Stap 2: lokale maatregelen om effecten
te voorkomen of beperken. Laat vogel
ecoloog lokale vogels in kaart brengen en
maatregelen passend maken (zie boven)
om effecten te voorkomen.
Blauwe reigers kunnen al in februari broeden. Met
hun aanwezigheid dient dus rekening gehouden te
worden. Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
87
KADER
Muziekfestivals
Geciteerde literatuur over muziekfestivals
Cawley S (2015). Ecological impact assess-
Krijgsveld KL & D Beuker (2008). Effecten
ment effects of outdoor concerts in 2015
van Breda Hippique 2008 op broedvogels.
on bats and waterfowl, Marlay Park, Co.
Broedvogelinventarisatie en gedragsob-
Dublin. Scott Cawley, Dublin.
servaties. Bureau Waardenburg-rapport
Dirksen S & J De Fouw (2016). Effecten van
08-133. Bureau Waardenburg, Culemborg.
grootschalige commerciële evenementen
Krijgsveld KL, D Emond & D Beuker (2014).
en muziekfestivals in parken en groenge-
Ecologische effecten van Amsterdam
bieden op natuurwaarden – review van
Open Air 2014. Toetsing in het kader van
literatuur. Rapport nr SjDE 16-01. Sjoerd
de Flora-en faunawet inclusief broedvo-
Dirksen Ecology, Utrecht.
gel-en vleermuisinventarisatie. Bureau
Henkens R, M Liefting, C Hallman & A van
Waardenburg-rapport 14-142. Bureau
Kleunen (2012). Storen broedvogels zich
Waardenburg, Culemborg.
aan het geluid van race-evenementen? Ef-
Krijgsveld KL, RJ Jonkvorst & F Van der Vliet
fect van de in 2010/2011 op het TT-Circuit
(2012). Effecten van dancefestival Am-
Assen gehouden Superbike- en Super-
sterdam Open Air op broedvogels. Bu-
league-evenementen op broedvogels in
reau Waardenburg-rapport 12-115. Bureau
het Natura 2000-gebied Witterveld. Al-
Waardenburg, Culemborg.
terra-rapport 2288. Alterra, Wageningen.
Reimerink J & A Van Hooff (2018). Natuur-
Jonkvorst RJ & KL Krijgsveld (2013). Nacon-
toets soortenbescherming voor 12 evene-
trole broedvogels Amsterdam Open Air
mentdagen evenementenlocatie vliegveld
2013. Bureau Waardenburg-notitie 13-327.
Twenthe. Toetsing van de effecten van
Bureau Waardenburg, Culemborg.
12 evenementdagen naast het regulier
Krijgsveld KL (2015). Broedvogels en Am-
gebruik ten behoeve van het bestem-
sterdam Open Air 2015. Bureau Waarden-
mingsplan. Rapport met kenmerk R004-
burg-notitie 15-068. Bureau Waardenburg,
1250989JRE-kmi-V01. Tauw, Utrecht.
Culemborg.
Verstoring van vogels door recreatie
88
KADER
Vuurwerk
KADER
Vuurwerk
Vuurwerk
Foto Pixabay
Verstoring van vogels door recreatie
89
Verstoring van vogels door recreatie
89
KADER
Vuurwerk
Het afsteken van vuurwerk in de buurt van vogels veroorzaakt altijd substantiële
verstoring. De ernst hiervan hangt af van type vuurwerk, afstand, seizoen en mate
van blootstelling aan het vuurwerk. Vogels reageren vooral op de akoestische kant van
vuurwerk, maar de visuele en akoestische stimuli hebben beide effect. Dit effect zit
hem vooral in het onverwachtse ervan en waarschijnlijk ook in de gelijkenis met geweer-
schoten. Juist door het onverwachtse ontstaat een groot paniekeffect, met stress, een
extreem hoog percentage opvliegen en ook sterfte als gevolg.
Fysiologisch
De reactie op vuurwerk is bijna altijd zeer
sterk. Het geluidsniveau van buitenvuurwerk
ligt boven de 85 dB(A) (Van Apeldoorn & Smit
2006). Het piekgeluidsniveau ligt vrijwel altijd
boven de 130 dB(A) en wordt vooral veroor-
zaakt door mortieren (Oudega et al. 2017).
Vogels kunnen de drukgolven van hard ge-
luid ook voelen in het middenoor en/of in de
luchtzakken, wat volgens Stickroth een ver-
klaring zou kunnen zijn voor de sterke reactie
van vogels op vuurwerk. Het geluidsniveau
(feitelijk de sterkte van de drukgolf) zou dan
in belangrijke mate de impact op de vogel
bepalen. Knallen hebben in deze zin een an-
der effect dan min of meer continu geluid.
Het geluid lijkt natuurlijk ook erg op geweer-
schoten die voor vogels een directe link met
sterfte oproepen, wat de sterke reactie ook
Door vuurwerk vliegen groepen watervogels
goed kan verklaren.
massaal in paniek op.
Foto Jelle de Jong
Een mooi overzicht van de waargenomen ef-
fecten van vuurwerk, zowel in de winter als in
het broedseizoen, is gemaakt door Stickroth
(2015). Van deze Duitse publicatie is een uit-
voerige Engelse samenvatting online beschik-
baar (Stickroth 2019)5. Het merendeel van
onderstaande inzichten is ontleend aan deze
twee publicaties.
Foto Pixabay
5 Beschikbaar online: https://www.researchgate.net/publi-
cation/337033058_Effects_of_Fireworks_on_Birds_-A_criti-
cal_Overview
Verstoring van vogels door recreatie
90
KADER
Vuurwerk
Gedragsreacties van vogels
Gerapporteerde reacties bestaan uit stress-
reacties (verhoogde hartslagfrequentie, con-
centraties stresshormonen, metabolisme) en
een enorm scala aan gedragsveranderingen.
Stickroth noemt verhoogde waakzaamheid
(opletten, beschermen), waarschuwings-
roepjes, contactroepjes, veel zenuwachtige
bewegingen, zich drukken, en angstreacties.
Vluchten is echter de meest waargenomen
reactie, hetzij in nabije vegetatie, hetzij ver
weg van het vuurwerk. Omdat dit vluchten
in grote paniek gebeurt, zijn de gevolgen
Smienten gaan in paniek de lucht in bij luide
ernstiger dan bij ‘normale’ verstoringen die
knallen. Foto Hans Peeters
tot vluchten leiden. Jonge vogels die nog
niet (goed) kunnen vliegen zijn daarbij extra
kwetsbaar. Zo zijn er extreme gevallen waarbij
Afstand
jonge ooievaars en reigers uit het nest vielen
De impact is afhankelijk van hoogte, hoeveel-
of sprongen. Vervolgens kunnen zulke vogels
heid en afstand tot het vuurwerk, maar ook
gevonden worden door predatoren, verdwa-
in de mate waarin het geluid over het terrein
wordt gedragen. Water draagt het geluid ver-
len of worden verlaten. In paniek wegvliegen
der, bomen dempen het geluid, gebouwen,
heeft de grootste negatieve effecten. De af-
stand waarover vogels wegvliegen is groot;
duinen en heuvels reflecteren het geluid en
vogels werden teruggevonden tot op 15 km
brengen het zo ook verder. In open gebied zijn
afstand. Het percentage vogels dat terug-
de verstorende effecten daardoor wezenlijk
keert naar de oorspronkelijke locatie is laag,
groter dan in bossen, en vogelsoorten in open
gebieden zijn gevoeliger voor de effecten van
als ze al terugkeren, en het duurt lang voor-
dat ze terugkeren. Van de gerapporteerde
vuurwerk dan soorten in bosgebieden. Daarbij
sterfgevallen is 90% gerelateerd aan deze
is onbekend of het de soorten zijn in de open
paniek-vluchtreacties; doordat ze in de pa-
gebieden die gevoeliger zijn, of dat de mate
niek en/of door het donker tegen obstructies
van openheid van het gebied maakt dat het
aanvliegen (hoogspanningslijnen, gebouwen,
effect groter is voor de soorten die er voor-
komen. Afstanden waarover effect optrad la-
bomen). Paniekreacties komen vooral voor bij
gen gemiddeld op ruim 600 meter, met veel
soorten die in groepen leven, zoals eenden,
waarnemingen van vluchtreacties tot 1,5 en 3
ganzen, steltlopers, maar ook bij soorten in
kilometer (zie tabel 3 en figuren op p.120-121
broedkolonies zoals reigers en aalscholvers.
in Stickroth 20156). In Nederland werd versto-
Van Apeldoorn & Smit (2006) vonden als
ring door vuurwerk tot een afstand van 3 kilo-
belangrijkste gevolg van vuurwerk een af-
meter waargenomen bij wadvogels in Zeeland
genomen foerageertijd. Daarnaast traden
en bij grauwe ganzen op Texel. Lichte reacties
cumulatieve effecten op wanneer de vogels
werden waargenomen tot een afstand van 5,7
ook de volgende dag werden verstoord door
kilometer (Van Apeldoorn & Smit 2006).
recreatieve activiteiten. Sensitisatie kan aan
de orde zijn, als de betreffende vogels in hun
jaarcyclus met jacht te maken hebben. Ge-
wenning treedt niet op, door het zeldzame en
6 Beschikbaar online: https://www.researchgate.net/pu-
blication/309464275_Stickroth_H_2015_Auswirkungen_
von_Feuerwerken_auf_Vogel_-_ein_Uberblick_-_Ber_Vogel-
schutz_52_115-149
onregelmatige karakter van vuurwerk.
Verstoring van vogels door recreatie
91
KADER
Vuurwerk
Oud en nieuw
Er is de laatste jaren veel inzicht gekomen in
de effecten van vuurwerk op vogels door de
opmars van weer- en vogelradars. Hiermee
kunnen vliegbewegingen van vogels over gro-
te afstand gevolgd worden, ook in het donker.
De UvA host een website waarop de effecten
van het vuurwerk op oud en nieuw kunnen
worden bekeken: http://horizon.science.uva.
nl/fireworks/. Kort na middernacht vliegen
naar schatting honderdduizenden vogels in
Nederland in paniek op (Shamoun-Baranes et
al. 2011). Ze bereiken daarbij grote hoogtes,
tot ruim 500 meter, terwijl de vlieghoogtes in
die tijd van het jaar normaliter niet hoger dan
100 meter zijn. De verstoring duurt minstens
45 minuten. Hoewel op basis van de radar-
beelden niet is te zeggen hoe lang individuen
in de lucht blijven, wijzen de auteurs er wel op
dat vele vogels meerdere kilometers weg vlie-
gen. Ze vermelden dat de hoogste vlieginten-
siteiten werden gemeten boven graslanden en
waterrijke gebieden inclusief natuurgebieden,
wat in de wintermaanden belangrijke rust- en
foerageergebieden zijn voor watervogels. De
effecten van zo’n massale nachtelijke versto-
ring liggen met name in disoriëntatie, risico
van sterfte bijvoorbeeld door botsingen, en
zware stress met mogelijk consequenties voor
energiebudgetten en overleving. Dergelijke
consequenties kunnen met name aan de orde
zijn bij slechte weersomstandigheden zoals
Vogels in de lucht rond vliegveld Eindhoven met oud en nieuw, om 23:59
(boven) en 0:10 (onder). Data vogelradar Koninklijke Luchtmacht. Vogels
weergegeven met gekleurde stipjes, waarbij kleur de grootte reflecteert.
De startbaan is midden in de afbeelding links goed zichtbaar, ter referentie
van schaal. Het zicht van de radar is beperkt tot ca. 2-5 kilometer, afhanke-
lijk van lokale obstructies rond het vliegveld, zoals bos en gebouwen. Op
grotere afstand zijn daardoor geen vogels waarneembaar.
aanhoudende koudeperiodes en regen, en ook
wanneer de volgende dag in cumulatie nog
meer verstoring plaatsvindt. De verstoring
met oud en nieuw is natuurlijk zo grootscha-
lig omdat in het hele land overal tegelijkertijd
vuurwerk wordt (werd) afgestoken.
Verstoring van vogels door recreatie
92
KADER
Vuurwerk
die van de groep verwijderd raken, en daar-
Vuurwerk in broedseizoen
Ook bij muziekfestivals of bij andere feeste-
door indirect verhoogde sterfte ondergaan.
lijke gelegenheden zoals Bevrijdingsdag en
Effecten op broedvogels zijn in Nederland
Koningsdag, wordt vuurwerk afgestoken. Dit
onderzocht bij een vuurwerkshow die eind
is doorgaans in de zomerperiode wanneer
april midden op de Sloterplas bij Amsterdam
vogels aan het broeden zijn of wanneer er
werd gehouden. Daarbij werden geen effec-
veel jonge, kwetsbare vogels zijn. Stickroth
ten op de rondom broedende vogels waarge-
vermeldt gevallen waar nesten zijn verlaten,
nomen (Van Dam 2014). De afstand tussen
vogels en vuurwerk was tweehonderd meter
of waar het nest zo lang alleen werd gelaten
of meer doordat het vuurwerk midden op
dat het broedsel verloren ging door predatie
of slechte weersomstandigheden. Daarnaast
de plas werd afgestoken, en de onderzochte
kunnen eieren of kuikens vertrapt worden
vogels bevonden zich in een druk bezocht
of uit het nest vallen of springen, vooral op
recreatiegebied. Over water draagt geluid
het moment dat de ouder in paniek van het
echter wel veel verder dan over land. Opval-
nest vlucht. Verlies aan jongen was bijvoor-
lend was verder dat daags na het vuurwerk
beeld dertig keer zo hoog als normaal in een
de spreeuwen bijzonder veel voedselvluch-
aalscholverkolonie (Weigand & McChesney
ten maakten naar hun jongen. Dit werd ook
2008) en 35% tot 83% van het nestverlies
waargenomen tijdens en na een drukbezocht
trad op in de nacht van het vuurwerk (Step-
hippisch evenement bij spreeuwen die op het
festivalterrein broedden (Krijgsveld & Beuker
hensen et al. 2012, beide in Stickroth 2015).
2008). Mogelijk betreft dit compensatie voor
Broedkolonies lijken daarbij bijzonder kwets-
baar vanwege de paniekreactie die zich uit-
verloren foerageertijd of toegenomen voed-
spreidt over de hele kolonie. Onder watervo-
selbehoefte.
gels en kraanvogels zijn op langere termijn
effecten waargenomen onder jonge vogels
Effecten in kaart brengen
Juist omdat de paniekfactor grote gevolgen
kan hebben, volstaan simpele tellingen van
aantallen vooraf en nadien niet. Om effecten
goed in beeld te brengen zijn observaties tij-
dens het vuurwerk noodzakelijk. Technische
middelen bieden hier een uitkomst, zoals de
resultaten met vogelradars laten zien ten
aanzien van het grootschalige vuurwerk met
oud en nieuw. Bij kleinschaliger vuurwerk in
het broedseizoen, kunnen nachtkijkers en
vooral cameravallen en videosystemen uit-
komst bieden.
In broedkolonies zoals van deze lepelaars leidt
de paniek die ontstaat bij vuurwerk tot risico op
kuikenverlies.
Foto Harvey van Diek / Agami
Verstoring van vogels door recreatie
93
KADER
Vuurwerk
Mitigatie
Om effecten te voorkomen of te verkleinen,
Geciteerde literatuur
over vuurwerk
is vooral afstand een belangrijke maatregel
Krijgsveld KL & D Beuker (2008). Effecten
bij lokale vuurwerken. Daarbij moet gedacht
worden aan een minimum van één tot twee
van Breda Hippique 2008 op broedvogels.
kilometer afstand tot grote aantallen vogels
Broedvogelinventarisatie en gedragsob-
of kwetsbare soorten (broedparen, rode-
servaties. Bureau Waardenburg-rapport
lijstsoorten, verstoringsgevoelige soorten)
08-133. Bureau Waardenburg, Culemborg.
(Stickroth 2015). Bij vogelgroepen wordt één
Oudega H, R Van der Vliet, A Hooff & J Nagte-
gaal (2017). Kennisdocument en afwegings-
kilometer geadviseerd; bij gevoelige soorten
kader vuurwerk. Effecten van vuurwerk op
of in gebieden waar het geluid ver draagt of
gereflecteerd wordt twee kilometer (zoals wa-
beschermde soorten en gebieden Wet na-
ter, gebouwen, duinen). In bosrijke gebieden
tuurbescherming. Tauw, Utrecht.
kan de afstand waarschijnlijk lager liggen,
Shamoun-Baranes J, AM Dokter, H van Gas-
maar hierover zijn weinig gegevens bekend.
teren, EE van Loon, H Leijnse & W Bouten
Om vogels een kans te geven om te herstellen
(2011). Birds flee en mass from New Year’s
en te hergroeperen (en daarmee cumulatie te
Eve fireworks. Behavioral Ecology 22: 1173-
voorkomen), zou verstoring door recreatie
1177.
of jacht voorkomen moeten worden op de
Stickroth H (2015). Auswirkungen von Feuer-
dagen na oud en nieuw in vogelrijke of kwets-
werken auf Vögel – ein Überblick. Berichte
bare gebieden (Van Apeldoorn & Smit 2006).
zum Vogelschutz 52: 115–149.
Ook bij lokale vuurwerken is dit een goede
Stickroth H (2019). Effects of fireworks on birds
maatregel om effecten te verkleinen. Tot slot
– a critical overview. Extended abstract of
is de afwezigheid van hoogspanningslijnen in
original publication of 2015.
een ruime omgeving van het vuurwerk (2 km)
Van Apeldoorn RC & CJ Smit (2006). Vuur-
van belang om sterfte door aanvaringen te
werk en natuur. Effecten van evenementen-
voorkomen.
vuurwerk op beschermde natuurwaarden
in Zeeland. Alterra-rapport 1383. Alterra,
Wageningen.
Van Dam B (2014). Vuurwerkshow Koningsdag
2014 te Sloterpark, Amsterdam. Effecten
op broedende vogels en overige soorten.
Tauw bv., Utrecht.
Weigand JF & GJ McChesney (2008). Sea-
bird and marine mammal monitoring and
response to a fireworks display at Gualala
Point Island, Sonoma County, California,
May to August 2007. Unpublished report.
USDI Bureau of Land Management, Cali-
fornia State Office / USDI Fish and Wildlife
Service, San Francisco Bay National Wildlife
Refuge Complex, Sacramento / Newark, VS.
Op de dagen na oud en nieuw zijn vogels veel
onrustiger en in vogelrijke gebieden is extra rust
dan wenselijk.
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
94
Foto Arnold Meijer
Hoofdstuk 5
Verstoring per type recreatie
5. Verstoring per type
recreatie
Hoofdstuk 5. Verstoring per
type recreatie
Hoofdstuk samengevat
• Het type en de intensiteit van recreatie bepalen hoe groot de impact op vogels is.
• Luchtrecreatie leidt tot de grootste vluchtafstanden.
• Waterrecreatie leidt tot de langste verstoringsduren.
• Op land hebben wandelen en fietsen op zich relatief weinig effect, maar is de impact vooral
groot door de hoge intensiteit waarmee het voor kan komen.
• Impact op vogels is groter naarmate er meer recreatie is, of met snellere en/of lawaaiiger
recreatievormen.
• Impact op vogels is groter naarmate het gebied opener is; de effecten reiken dan verder en
hebben zo een groter en langduriger verstorend effect. Op het water en op het strand reikt
het effect van recreatie dus verder dan in het bos.
• Impact op vogels is kleiner naarmate de voorspelbaarheid in bewegingen en gedrag van de
recreant groter is.
Verstoring van vogels door recreatie
95
Verstoring van vogels door recreatie
95
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
Verstoring per type recreatie
Lucht: Grootste verstoringsafstanden, maar
impact vaak beperkt door korte duur en
infrequente voorkomen.
veel lawaai en zichtbaar
over grote afstand
drones kunnen overal
komen > regels volgen
snelheid en geluid betekenen
veel verstoring, daarom in
kite-zones en vaargeulen
maken zaken voorspelbaar
vaargeul blijven
en verkleinen effecten
Water: Zeer grote impact, door combinatie
van grote verstoringsafstanden, lange
verstoringsduren. Op veel wateren minder
vogels door recreatie.
kano’s, vissers en suppen
hebben in ondiepe delen
veel effect
Land: Impact van wandelen en fietsen vooral
hoog door de hoge intensiteit, en niet zozeer
door de activiteit zelf. Loslopende honden
hebben de grootste impact.
vrij wandelen/struinen
heeft veel grotere effecten
dan vaste paden
Verstoring van vogels door recreatie
96
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
Algemene effecten van recreatievormen. In dit hoofdstuk gaan we in op de algemene ver-
schillen in effecten tussen recreatievormen. De reactie van vogels op een bepaalde verstoring
hangt samen met het type recreatie (zoals wandelaar, speedboot), maar ook met het aantal
recreanten dat op een plek is, of de situatie waarin vogels zich bevinden en de voor hen aan-
wezige alternatieven (zie ook §4.1 verschillen in verstoringsreacties).
Relatie met biotoop en vogelsoorten. Veel recreatievormen zijn gerelateerd aan een bepaalde
biotoop (kano’s op rivieren, kitesurfers op meren en aan de kust). De effecten die ze hebben zijn
bovendien verschillend van biotoop tot biotoop, omdat er verschillende soorten voorkomen in
verschillende typen habitats. Deze specifieke effecten behandelen we in de hoofdstukken met
soortbeschrijvingen per biotoop (HS 7 t/m 15).
Verstoringsbronnen hebben diverse aspecten die de impact bepalen op de vogel. Ze worden
hier benoemd en in de volgende paragrafen toegelicht.
• afstand tussen vogel en verstoringsbron
• intensiteit van verstoring
• duur en frequentie (continu of niet frequent; regelmatig of variabel)
• voorspelbaarheid van gedrag van de verstoringsbron
• snelheid en geluid van de verstoringsbron
• type verstoringsbron
Wandelaars met los
lopende honden zijn
vele malen verstorender
dan wandelaars zonder
honden. Bij aangelijnde
honden ls de verstoring
veel beperkter.
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
97
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
5.1 Intensiteit, duur & frequentie
Intensiteit. Een hogere intensiteit (dichtheid) aan recreanten leidt tot meer verstoring (Hoots-
mans et al. 2006, Bellefleur et al. 2009). Naarmate recreanten een groter deel van een gebied
bezoeken, neemt in feite de intensiteit van de verstoring ook toe, en wordt het verstorende
effect ook groter.
Duur en frequentie. Hoe langer een activiteit plaatsvindt op een bepaalde plek, hoe langer ook
de vogels in dat gebied verstoord worden, en hoe groter de gevolgen van de verstoring zijn
(zie bv. Ellenberg et al. 2013, Grubb & King 1991). Hetzelfde geldt voor de frequentie waarmee
verstoring optreedt: hoe frequenter een verstoring optreedt, hoe groter het effect op de vogel.
Arroyo & Razin (2006) lieten dit bijvoorbeeld zien voor lammergieren in de Franse Pyreneeën,
die een lager broedsucces hadden naarmate de frequentie van menselijke activiteiten in de
omgeving toenam. Veel kleine verstoringen kunnen zo zelfs een groter schadelijk effect hebben
dan enkele grote verstoringen (aangetoond door West et al. (2002) voor fitness en populatie-
grootte van scholeksters).
Hierbij valt ook te denken aan permanente versus incidentele verstoring, of de verstoring de
hele dag door plaatsvindt of bijvoorbeeld alleen in de middag, het hele jaar door of alleen in
een seizoen dat de aanwezige vogels juist wel of juist niet gevoelig zijn voor de verstoring.
Grootte en groepsgrootte. Hoe groter de groepen mensen, hoe meer deze als bedreigend
ervaren worden door vogels. Grotere groepen recreanten veroorzaken op dezelfde afstand dus
een groter verstorend effect dan kleinere groepen, en andersom resulteren grotere groepen
mensen in een grotere verstoringafstand. Dit is ondertussen herhaaldelijk aangetoond, meest
voor groepen wandelaars (Beale & Monaghan 2004a, Geist et al. 2005, Remacha et al. 2011),
maar ook voor bijvoorbeeld langs rijdende auto’s (González et al. 2006). Daar staat natuurlijk
wel tegenover dat het meer verstorend is als de hele dag door steeds enkele mensen passeren
dan wanneer al die mensen in één keer tegelijk passeren (Mallord et al. 2007b, Murison et al.
2007). Verstoringsbronnen die groter zijn lijken ook een groter effect te hebben dan kleinere. Dit
wordt vooral gerapporteerd over boten (Ronconi & St. Clair 2002, Stankowich & Blumstein 2005).
5.2 Voorspelbaarheid en gedrag van de recreant
Voorspelbaarheid van vaste routes en afgesloten gebieden. Hoe voorspelbaarder mensen
zich gedragen, hoe kleiner het verstorende effect dat ze hebben. Dit komt doordat ze dan min-
der of helemaal niet als gevaar, als potentiële predator, worden gezien door de vogel (zie §4.2
gewenning). Dit levert een krachtig middel om verstoring door mensen te verminderen (zie ook
HS 6), door het organiseren van vaste routes en afgesloten gebieden. Verstorende effecten
zijn kleiner wanneer een (voorspelbare) vaste route wordt gevolgd, zoals langs paden (Finney
et al. 2005), een betonde vaargeul (Burger 1998, McFadden et al. 2017), of een vaste route van
vliegtuigen (Van der Kolk et al. 2020c). De vermijdingsafstand van broedende goudplevieren
bijvoorbeeld verminderde van 200 naar 50 meter nadat een pad was ingericht door de graslan-
den, en mensen dat pad gingen volgen (Finney et al. 2005). Broedsucces en broedvogeldichtheid
zijn in het algemeen ook hoger in gebieden waar recreanten op de paden blijven dan daar waar
Verstoring van vogels door recreatie
98
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
mensen mogen (of honden) mogen struinen (Pearce-Higgins et al. 2007). Maar ook wanneer
mensen niet voorbij een zekere lijn komen, zoals een hek waar men niet voorbij mag, of een deel
van een meer dat door verbodsborden is afgesloten voor vaartuigen (zie voorbeelden in §4.2
bevorderen van gewenning). Steltlopers en reigers, die door een afzetting afgeschermd werden
van grote aantallen recreanten, gedroegen zich gelijk aan vogels in onverstoord habitat (Ikuta
& Blumstein 2003). De vogels achter deze obstructies en naast de paden leren dat passerende
recreanten niet voorbij hek of borden komen, en dat er geen gevaar van ze uitgaat. En daarmee
nemen de verstoorde reacties vaak spectaculair af.
Aankijken en stilstaan. Een ander aspect hiervan betreft het gedrag van de recreant. Vogels
reageren scherp op tekenen van gevaar die van een recreant uitgaan. In de perceptie van de
vogels betekent dit dat recht toelopen op een groep vogels, recht naar een vogel kijken, of
stoppen langs een route resulteert in eerder wegvluchten (grotere vluchtafstand). Om die
reden hebben fotografen en vogelaars, die natuurlijk altijd juist recht naar de vogels kijken en
vaak op ze af lopen, een groter effect dan gangbare wandelaars (Koepff & Dietrich 1986, Ei-
chelmann 1993, Yosef 1997, Geist et al. 2005, Stankowich & Blumstein 2005, Eason et al. 2006,
Smith-Castro & Rodewald 2010). Spreeuwen hervatten bijvoorbeeld het foerageren eerder en
hadden een hogere voedselconsumptie wanneer mensen afgewend waren van de vogel en niet
naar ze keken (Carter et al. 2008). Roodborstlijsters (American robins) vlogen later weg van
mensen die langs ze liepen en niet naar de vogel keken, dan van mensen die naar de vogel
kijkend rechtstreeks op ze afliepen (Eason et al. 2006). Om deze reden ook fungeren auto’s
voor vogelaars als goede observatiehutten (Guay et al. 2014). Op vergelijkbare wijze leidt ook
stoppen tot opvliegen, zoals een auto die stopt langs de weg, fietsers die afstappen, een wan-
delaar die stilstaat (Stolen 2003, NH Fish & Game Department 2017). Spaul (2015) liet zien dat,
juist wanneer mensen van hun fiets of motor stapten, om even rond te kijken of om een eindje
te gaan wandelen, dan steenarenden wegvlogen van hun nest. En dwergsterns gingen pas van
het nest op het moment dat mensen uit hun auto’s stapten (Hillman et al. 2015). Dit effect geldt
voor bijna alle vogelsoorten en individuen.
Recht toelopen op een
groep vogels en recht
naar een vogel kijken
(vogelaars!) betekent
gevaar en resulteert in
eerder wegvluchten. Met
een bochtje eromheen
lopen en onopvallend
kijken helpt dus versto-
ring te verminderen.
Foto Marc Guyt – Agami
Verstoring van vogels door recreatie
99
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
5.3 Snelheid en geluid
Snelheid. Over het algemeen geldt dat verstoringsbronnen die sneller bewegen, meer verstoring
teweeg brengen. Dit komt waarschijnlijk doordat objecten die sneller naderen als bedreigender
worden ervaren. Er zijn veel publicaties waarin dit aangetoond wordt, in allerlei situaties (Burger
1981a, Frid & Dill 2002, Stankowich & Blumstein 2005, Fernández-Juricic et al. 2007, Glover et al.
2011, Schlacher et al. 2013). Zowel zwarte zeekoeten als marmeralken (marbled murrelets) als
Kittlitz alken vluchtten op grotere afstanden en in grotere aantallen weg voor toeristenboten
die sneller voeren (Ronconi & St. Clair 2002, Agness et al. 2008, Bellefleur et al. 2009), en een
verlaging van de snelheid leidde samen met een minimale naderingsafstand tot een substantiële
vermindering van verstoring.
Geluid. Geluid is een belangrijke factor in het al dan niet optreden van verstoring. Diverse studies
geven aan dat wanneer een verstoringsbron geluid produceert, het verstorende effect vele malen
groter is dan bij vergelijkbare bronnen die geen geluid produceren. Om die reden (en omdat ze
vaak buiten de vaargeul varen) hebben bijvoorbeeld jetski’s een groter verstorend effect dan
minder lawaaiige motorboten op broedkolonies van sterns, en verstoren luidruchtige groepen
wandelaars vogels meer en van grotere afstand (Burger 1998, Burger & Gochfeld 1998). Bij over-
winterende steltlopers en eenden in een Engels estuarium leidde behalve een snel bewegend
object ook geluid tot een disproportioneel aantal verstoringen van de vogels (Ravenscroft et
al. 2007). Voor lammergieren in de Franse Pyreneeën waren menselijke activiteiten (tot maar
liefst 1,5 kilometer afstand) waarbij veel geluid werd geproduceerd de belangrijkste oorzaak
van laag broedsucces (Arroyo & Razin 2006). Maar ook geluid an sich heeft een verstorend
effect. Neem het geluidsexperiment in het bos, waardoor er meer zingende vogels langs de
paden zaten en de bezoekers bovendien meer waardering kregen voor de vogels om hen heen
(zie kader lezenswaardige literatuur). Ook de coronapandemie heeft laten zien dat vogels qua
zangactiviteit sterk reageren op lawaai: tijdens de lockdown werden vogels in Spaanse steden
minder schuw. Hun zang werd vooral veel meer dan anders direct na zonsopgang gehoord, een
tijdstip dat in het onderzoeksgebied normaliter samenvalt met de drukke en lawaaiige ochtend-
spits (Gordo et al. 2021). Geluid van vliegtuigen dat werd afgespeeld over speakers leidde tot
alert gedrag (65 dB) of opvliegen (90 dB) bij een kolonie kuifsterns, waarbij het percentage
vogels dat reageerde groter werd naarmate het geluid harder werd. Ook brilsterns reageerden
op het geluid, al bij een iets lager geluidsniveau (Brown 1990). Chronisch geluid, zoals van weg-
verkeer, kan ook allerlei effecten hebben; zie §5.5 wegverkeer. Barber et al. (2009) reviewden
de effecten van chronisch geluid op o.a. vogels. Voor een overzicht van effecten van geluid op
vogels zie het kader over geluid.
5.4 Impact van recreatievormen vergeleken
Impactverschillen recreatie lucht, water of land
Er bestaat een groot verschil in de mate waarin vogels reageren op verschillende typen ver-
storingsbronnen. Dit is gerelateerd aan het gevaar dat ervaren wordt bij nadering van deze
verstoringsbronnen (zie §4.1). Over het algemeen reageren vogels bijzonder sterk op versto-
ringsbronnen die veel lawaai maken en/of die zich snel verplaatsen. Daarnaast speelt voor-
spelbaarheid een rol.
Verstoring van vogels door recreatie
100
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
Uit §4.3 kwam naar voren dat de vluchtafstanden van vogels het grootst zijn voor recreatie-
vormen in de lucht en het kleinst voor recreatie op land (zie fig. 4.2 in §4.3). Het verschil is
groot: over het geheel genomen is de vluchtafstand voor verstoringsbronnen in de lucht 10 tot
20 keer zo groot als voor die op land, en 3 tot 10 keer zo groot als voor die op water. Vluchtaf-
standen van vogels voor recreatievormen op water zijn 1 tot 4 keer zo groot als die op land. Dit
hangt nauw samen met de soorten vogels die voorkomen in die gebieden, en bovendien met
de openheid ervan. Denk bijvoorbeeld aan grote groepen rustende eenden op het open water,
versus kleine zangvogels in het bos.
Daar staat tegenover dat luchtvaartuigen vaak veel sneller weer uit een gebied verdwenen zijn
dan wandelaars of dan boten. De verstoringsduur van een vliegtuig is daardoor heel beperkt, wat
de grote vluchtafstand compenseert. In dit opzicht zijn de effecten van waterrecreatie groter,
omdat ze het langst aanhouden en ook de grootste percentages vogels beïnvloeden (fig. 4.5 in
§4.4). Dit hangt samen met de doorgaans grote openheid van de habitat waar waterrecreatie
plaatsvindt. Objecten die snelheid combineren met gevaar vanuit de lucht, zoals kitesurfers,
worden als zeer bedreigend ervaren.
De impact van een recreatievorm hangt dus niet alleen af van het type, maar ook van de vraag
hoe lang een recreant in één specifiek gebied aanwezig is, en hoe open dat gebied is.
Aalscholver die uitrust
langs een vaargeul.
Foto Karen Krijgsveld
Impact recreatievormen vergeleken
Een harde vergelijking tussen de effecten van de verschillende typen recreatie is lastig te maken.
In het gros van de studies wordt slechts één type recreatievorm bestudeerd. Van de studies
die we gevonden hebben waarin vluchtafstanden zijn gerapporteerd, behandelt 75% (n=136)
slechts één type verstoringsbron. Een mooie uitzondering hierop geeft Krüger (2016) in zijn
review over effecten van kitesurfen, waarbij hij per vogelsoort de gevonden vluchtafstanden
voor verschillende recreatievormen weergeeft, en kitesurfen steevast uit de bus komt als recre-
atievorm met de grootste of bijna grootste vluchtafstand (zie fig 5.1). De vergelijking van impact
van verschillende recreatievormen blijft daarnaast toch vooral kwalitatief. Om de verschillen
te kunnen duiden, hebben we op basis van de literatuur samengevat welke recreatievormen
grotere effecten hebben en welke kleinere (tabel 5.1).
Verstoring van vogels door recreatie
101
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
kleine zwaan
krakeend
smient
motorboot 5kn
auto
motorboot, 5kn
motorboot 5kn
boer op veld
wandelaar
wandelaar
motorboot, 5kn
watersport
motorboot
wandelaar
boot
hond op pad (AD)
wandelaar
windsurfer
zeilboot
kano / kajak
graafmachine (AD)
wandelaar
kitesurfer
kitesurfer
kitesurfer
kitesurfer (AD)
0
100
200
300
400
500
600
0
200
400
600
800
1000
0
200 400 600 800 1000 1200 1400
vluchtafstand (m)
vluchtafstand (m)
vluchtafstand (m)
wilde eend
brilduiker
grote zaagbek
wandelaar
wandelaar
wandelaar
kleine roeiboot
wandelaar
wandelaar
vissersboot
kitesurfer
wandelaar
kleine roeiboot
modelvliegtuig
zeilboot
vissersboot
modelvliegtuig
boot
wandelaar
wandelaar
vissersboot
zeilboot
rubberboot
zeilboot
tegenwind
kleine boot 9kn
kitsurfer
motorboot
motorboot
zeilboot voor
wandelaar
wandelaar
wandelaar
wandelaar
motorboot 5kn
motorboot 5kn
de wind
kitesurfer
kleine boot 8-9kn
kitesurfer
snelle veerboot
kitesurfer
windsurfer
0
200
400
600
800
1000
0
100
200
300
400
0
100
200
300
400
500
600
vluchtafstand (m)
vluchtafstand (m)
vluchtafstand (m)
fuut
roodkeelduiker
scholekster
pierensteker
wandelaar
kleine boot 9kn
boot
kano, kajak
kleine boot 8kn
voertuig
wandelaar
kitesurfer
motorboot
zeilboot
wandelaar
auto
kitesurfer
kite- / windsurfer
kleine boot 9kn
wandelaar
sportvliegtuig
kitesurfer
kitesurfer
windsurfer
0
500
1000 1500 2000 2500 3000
0
100
200
300
400
500
600
0
200
400
600
800
sportvliegtuig
vluchtafstand (m)
vluchtafstand (m)
vluchtafstand (m)
Figuur 5.1 Vluchtafstanden van diverse soorten vogels voor verschillende recreatievormen, op basis van verschillende
onderzoeken binnen de soort. Kitesurfen (donkerblauw) komt steevast als één van de meest verstorende activiteiten
uit de bus. Overgenomen uit Krüger (2016, p.417), met toestemming van de auteur.
7 Pdf online, bv: www.researchgate.net/publication/322365014_On_the_effects_of_kitesurfing_on_waterbirds_-_a_review
Verstoring van vogels door recreatie
102
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
De mate van verstoring die een bepaalde recreatievorm met zich meebrengt kan bovendien tot
op zekere hoogte voorspeld worden aan de hand van de fysieke eigenschappen van de recre-
atievorm. Deze eigenschappen zijn gerelateerd aan de intensiteit, duur en voorspelbaarheid
van de recreatie, die in de voorgaande paragrafen zijn besproken. Zo blijkt dat een hogere
geluidsproductie leidt tot een sterkere verstoring. Ook een hogere mate van onvoorspelbaarheid
leidt tot een sterkere verstoring. Samen met de snelheid, de verblijfsduur in een gebied en de
zichtbaarheid van de verstoringsbron, vormen deze factoren de belangrijkste fysieke variabelen
die bepalen hoe verstorend een recreatievorm is.
groter
<------ verstorend effect ------>
kleiner
landrecreatie
waterrecreatie
luchtrecreatie
>
>
Tabel 5.1 Vergelijking van effec-
ten van verschillende recreatievor-
men, op basis van studies waarin
dit onderling is vergeleken.
hoogste frequentie
lange verstoringsduur
hoog % reactie en grote afstand,
maar korte duur en lage intensiteit)
Landrecreatie
groter
<------ verstorend effect ------>
kleiner
hond > hond aangelijnd > hardloper > wandelaar > fietser > stilstaande auto > rijdende auto
> staat voor ‘groter effect dan’.
Toelichting zie tekst. Zie bijlage 5
voor overzicht van onderliggende
studies.
Waterrecreatie
groter
<------ verstorend effect ------>
kleiner
kitesurfer > windsurfer > snel lawaaiig motorvaartuig (zoals waterski, speedboot) > motorboot > roeiboot, zeilboot, kano
Waarbij geldt: Vaartuigen buiten vaarroutes > vaartuigen die binnen routes blijven; ook indien kano/kajak
Luchtrecreatie
groter
<------ verstorend effect ------>
kleiner
helikopter, langzaam lawaaiig transportvliegtuig, sportvliegtuig; alle buiten vaste route > helikopter > groot burgerlucht-
vaartvliegtuig > klein burgerluchtvaartvliegtuig > sportvliegtuig op route > straaljager > zweefvliegtuig
Waarbij geldt: luchtvaartuig buiten vaste route of lawaaiig of laagvliegend > luchtvaartuig op vaste route of stiller of hoger
vliegend.
Om een inschatting te maken van de impact van de verschillende verstoringsbronnen, is bepaald
in welke mate ze voldoen aan elk van deze variabelen. Hiertoe is voor elke verstoringsbron
een waarde toegekend aan elk van de variabelen (tabel 5.2). De waarden zijn bepaald op basis
van de fysieke eigenschappen en het gedrag van de recreatievormen, in combinatie met de
gepubliceerde relatieve effecten (tabel 5.1). Dit betreft een grove karakterisering, en de verschil-
lende variabelen bestaan daarom steeds uit een beperkt aantal klassen. De totale impact van
een verstoringsbron is vervolgens berekend door de waarden te sommeren. Deze impact kan
gebruikt worden als indicatie voor het te verwachten effect op vogels. Het werkelijke versto-
rende effect hangt natuurlijk ook af van andere factoren, zoals afstand tussen verstoringsbron
en vogels, de frequentie van de verstoring, het aantal en soort vogels dat aanwezig is, en de
verstoringsgevoeligheid van deze vogels.
Verstoring van vogels door recreatie
103
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
Tabel 5.2 Gradatie van impact van de verschillende recreatievormen. De totale impact (rechterkolom) wordt bepaald door
de sommatie van een aantal factoren die bepalend zijn voor het verstorende effect. Deze factoren zijn: geluidsproductie,
mate van onvoorspelbaarheid, snelheid, duur van het verblijf in een gebied, mate van zichtbaarheid, en intensiteit van de
recreatievorm. Hoe hoger de waarde, hoe groter het verstorend effect. N.B. dit betreft een veralgemenisering, waardoor
lokaal andere waarden kunnen gelden en dus een andere impact.
onvoorspel-
zichtbaar-
intensiteit
impact
recreatievorm
geluids
productie1
duur
verblijf4
heid5
conflict
rustgebied
/freq
totaal
baarheid2
snelheid3
Lucht6
helikopter
4
2
2
0
2
0
0
10
sportvliegtuig
3
2
2
0
2
0
0
9
paramotor/ultralight
2
3
1
1
2
0
0
9
luchtballon
1
3
1
1
2
0
0
8
glijschermvliegen
0
3
1
1
2
0
0
7
zeppelin
1
2
1
1
2
0
0
7
zweefvliegtuig
0
2
1
0
2
0
0
5
Water
speedboot
3
3
2
2
1
0
1
12
waterscooter/jetski
3
3
2
2
1
1
1
12
kitesurfer
0
3
2
2
2
1
1
11
windsurfer
0
3
2
2
1
1
1
10
motorboot
2
0
1
1
1
0
2
7
zeilboot
0
2
1
1
1
0
2
7
kano/kajak
0
2
0
2
1
1
1
7
roeiboot
0
1
0
1
1
1
1
5
Land
hond
0
4
0
2
0
0
3
9
vogelaar
0
3
0
2
0
0
1
6
wandelaar
0
1
0
2
0
0
3
6
fatbiker
0
3
1
1
0
1
0
6
mountainbiker
0
2
1
1
0
0
1
5
ruiter te paard
0
1
1
1
0
1
0
4
fietser
0
0
0
1
0
0
3
4
auto
1
0
1
1
0
0
1
4
1 combinatie van geluid geproduceerd en gemiddelde reikwijdte van het geluid
2 hoe minder een route gevolgd wordt en hoe onverhoedser een bron kan verschijnen, hoe hoger de waarde
3 gemiddelde snelheid waarmee een locatie genaderd / gepasseerd wordt
4 combinatie van snelheid en al dan niet volgen van een vaste route
5 combinatie van grootte en hoogte van de bron, en openheid habitat (water)
6 hoe groter de vlieghoogte, hoe lager de impact
Verstoring van vogels door recreatie
104
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
5.5 Effect van de diverse recreatievormen
In deze paragraaf geven we een beknopte samenvatting van de effecten van verschillende vor-
men van recreatie die in Nederland gebezigd worden. Effecten worden in meer detail besproken
in de hoofdstukken over effecten per biotoop en de soortbeschrijvingen aldaar (HS 8 t/m 15).
Mitigatiemogelijkheden van de effecten staan in HS 6 beschreven.
Landrecreatie
Effecten in open landschap (van bijvoorbeeld fietsers) zijn groter dan in besloten landschap.
Effecten treden op omdat het aantal recreanten zeer hoog kan zijn, de hele dag aan kan houden,
en omdat landrecreanten overal kunnen komen. Het is een vorm van recreatie die snel kan
leiden tot overtreding van geboden of verboden, wanneer bijvoorbeeld recreanten over hekjes
klimmen en gaan picknicken nabij een broedplek van een bedreigde vogel.
Zolang de fietser door-
fietst blijft de scholek-
ster zitten. Het fietspad
levert zo een vorm van
voorspelbaarheid, die
helpt om verstoring te
verminderen.
Foto Karen Krijgsveld
Wandelen
Wandelen is doorgaans een relatief rustige en stille activiteit, die op zich weinig verstoring
veroorzaakt. Effecten treden vooral op door de hoge aantallen en voortdurende aanwezigheid
die wandelaars in een gebied kunnen hebben. In die gevallen treden effecten op als verlaagde
dichtheden van vogels langs paden, en ook verlaagd broedsucces. Dit is in Nederland zeer veel
aan de orde, gezien de hoge bevolkingsdichtheid en het feit dat wandelen (samen met fietsen)
de meest beoefende activiteit is. Wanneer dan ook de dichtheid van paden in een gebied hoog
is, kan verstoring toch een groot significant effect hebben.
Hoe voorspelbaarder wandelaars zich gedragen, hoe minder verstoring ze veroorzaken. Afwijken
van een pad, stil blijven staan, naar een vogel toelopen, en lawaai maken, leiden ertoe dat een
wandelaar of groep wandelaars meer verstoring veroorzaakt. In gebieden waar buiten paden
gewandeld wordt, zijn de verstorende effecten van wandelaars daarom ook groot. Struinen is
dan ook een recreatievorm met veel effect, omdat het onvoorspelbaar is en er geen rustige
delen in een gebied zijn. Bovendien kan dwars door een broed- of foerageerterritorium ge-
struind worden. Ook in open gebieden zoals op stranden en langs open water is het effect van
Verstoring van vogels door recreatie
105
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
wandelaars groter. Hierin is via effectieve maatregelen goed te sturen (zie HS 6). Het gros van
het onderzoek naar effecten van recreatie op vogels, betreft onderzoek naar de effecten van
wandelaars (ca. 70%). De voorbeelden van effecten zijn dan ook legio (zie HS 3 over effecten
van verstoring, en de voorgaande paragrafen in dit hoofdstuk).
Inzichten over de effecten van wandelaars zijn uitgewerkt in §3.3 en onder de diverse biotopen
(m.n. bos HS 8 en hei HS 9).
Hardlopen
Dit is een specifieke groep wandelaars die steeds talrijker wordt in natuurgebieden. Wanneer
hardlopers op paden in het bos rennen, veroorzaken ze slechts weinig meer verstoring dan wan-
delaars, omdat ze weliswaar meer snelheid hebben, maar ook sneller voorbij zijn en doorgaans
stil zijn, in tegenstelling tot veel reguliere wandelaars. Hardlopers veroorzaken meer verstoring
dan wandelaars in die zin dat ze vaak geen oog voor hun omgeving hebben en bijvoorbeeld
op het strand dwars door rustende vogelgroepen rennen omdat ze graag op het harde zand
lopen. Meer en meer zijn er evenementen of wedstrijden/uitdagingen waar hardlopers lange
afstanden lopen op terreinen waar anders relatieve rust heerst; zoals op de Vliehors, Boschplaat
en oostzijde van Schiermonnikoog op de Waddeneilanden.
Honden
Wandelaars met honden, en dan vooral met loslopende honden, hebben een sterk verstorend
effect op vogels. In alle studies waarin het verstorende effect van honden is onderzocht, hadden
wandelaars met honden een groter verstorend effect dan wandelaars zonder hond en ook groter
dan andere recreatievormen (bv. Van der Zande 1984, Taylor et al. 2005). Zoals al gezegd in §4.1
over predatie, vormen honden een reëel gevaar voor vogels, omdat ze graag spelend achter
vogels aan jagen en daarbij ook wel vogels willen doden en nesten prederen; in allerlei soorten
en maten en op allerlei plaatsen (Pearce-Higgins & Yalden 2003, Williams et al. 2009, Glover
et al. 2011, Doherty et al. 2016). Dit is ook de reden dat de impact van wandelaars met honden,
vooral als ze loslopen, groot is (tabel 5.1 en 5.2). Goeie reviews, specifiek over de verstorende
impact van honden, zijn geschreven door Taylor et al. (2005)8 en Weston & Stankowich (2014)9.
De effecten zijn met name groot voor kustbroedvogels op stranden omdat honden daar bij uitstek
veel loslopen (zie ook voorbeelden in §3.2 en zie §14.3) maar ook voor andere grond-broedende
soorten zoals hoenders, nachtzwaluw en leeuweriken, die op de hei of in veengebieden broeden
(Langston et al. 2007). Ook groepen foeragerende of rustende watervogels kunnen massaal
opvliegen voor honden. Daarbij kan het effect van de verstoring van wandelaars met hond maar
liefst twee keer zo groot zijn als van wandelaars zonder hond (Ravenscroft et al. 2007). Maar
zelfs in een besloten habitat als het bos heeft het wandelen met een hond grote impact: Banks
& Bryant (2007) namen langs wandelpaden in bossen een afname waar van 35% in diversiteit
en 40% in aantallen vogels na passage van een wandelaar met hond. Dit effect was twee keer
zo groot als dat van wandelaars zonder hond, en trad op tot een afstand van tenminste vijftig
meter (breedte tot waar gekeken is). Vooral vogels laag bij of op de grond vluchtten. In drukke
recreatiegebieden op heide was het percentage mislukte legsels hoger en kwamen vogels tot
8 http://publications.naturalengland.org.uk/publication/65013
9 https://wilderness-society.org/wp-content/uploads/2019/04/Dogs-as-agents-of-disturbance-Michael-A.-Weston-and-Theodore-
Stankowich.pdf
Verstoring van vogels door recreatie
106
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
zes weken later tot broeden, waarbij loslopende honden de grootste verstoringsfactor waren
(struweelsoorten zoals hier Provençaalse grasmus) (Murison et al. 2007). Aangelijnd is de mate
van verstoring substantieel kleiner (referenties in Weston & Stankowich 2014).
Momenteel heeft bijna 1 op de 5 huishoudens in Nederland een hond, waarmee in totaal bijna
2 miljoen honden in Nederland leven10. Als deze honden 1 of 2 keer per week een fikse wandeling
in bos of veld mogen maken met de baas, waarschijnlijk veelal in het weekend, dan betekent dit
dat er wekelijks minstens zo’n 2 tot 4 miljoen honden door bossen, uiterwaarden, over heide
en stranden hollen. In de gebieden rond steden en dorpen ligt dit aantal beduidend hoger, zowel
omdat meer honden-uitlaters naar gebieden dicht bij huis gaan, als omdat de hond dicht bij
huis vaker uitgelaten wordt (Underhill-Day & Liley 2007, Pouwels et al. 2020). In welke mate
daarbij de hond wordt losgelaten in gebieden waar dit niet mag is niet bekend. Op de vraag van
Vogelbescherming aan hun Wetlandwachten tegen welke verstorings-problemen ze in het veld
aanliepen, kwamen echter bijzonder vaak de loslopende honden aan de orde.
Vogelfotografen nabij
een zwarte sternkolonie
kunnen veel onrust ver-
oorzaken. Kuikens kun-
nen hun nesten verlaten
en teveel afkoelen.
Foto Jan van der Winden
Vogelaars en vogelfotografen
Hoewel het verstorende effect van vogelaars en vogelfotografen in veel opzichten overeenkomt
met dat van andere wandelaars of fietsers, is het verstorende effect van deze groep recreanten
groter. Dit is omdat zij het liefst een vogel zo dicht mogelijk naderen, regelmatig van paden
afwijken om een specifieke vogel op te zoeken, blijven stilstaan op één plek om de vogel te
bekijken, en daarbij recht naar de vogel kijken. Dit zijn allemaal factoren die een vogel inter-
preteert als ‘bedreigend’ (zie ook §4.2, 5.2) (Klein 1993, Frid & Dill 2002). De aanwezigheid van
observatieplatforms en van concentraties mensen bij broedkolonies had negatieve effecten
op de aanwezige vogels in veertien van de vijftien studies die hiernaar zijn gedaan (Steven et
al. 2011). Dit onderstreept het belang van een adequate inrichting van vogelkijkhutten en hun
aanlooproutes (zie HS 6).
10 https://www.licg.nl/nieuws/coronacrisis-zorgt-voor-piek-in-huisdierbezit/
Verstoring van vogels door recreatie
107
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
In periodes dat vogels verstoringsgevoelig zijn, zoals
wanneer ze een nest willen bouwen of tijdens stren-
ge vorstperiodes (denk aan houtsnippen), dan kan de
aandacht van vogelaars en fotografen ernstige con-
sequenties hebben voor de vogels.
Een ander aspect van vogelfotografie en vogelaars
is dat op zeldzame soorten vogels vaak grote aan-
tallen vogelaars en fotografen afkomen. Hierbij is het
risico reëel dat de vogel te dicht benaderd wordt en
wegvliegt. Dit scenario kan zich meermalen per dag
en over meerdere dagen herhalen. Daarbij kan het
voorkomen dat een nest verloren gaat (zie nieuwsbe-
richt) of een verzwakte trekvogel bezwijkt. Ook is het
tegenwoordig gangbaar om vogels voor eigen plezier
met geluid te lokken. Dat zorgt voor ongewenste be-
ïnvloeding van het gedrag en voor veelvuldig vliegen,
vooral door jonge vogels.
Geocaching
Bij geocaching gaat het erom een trofee te vinden
die ergens verstopt ligt. Het verstopt zijn is een deel
van de uitdaging, en in de natuur betekent dit dat
er gezocht wordt buiten de paden, onder struiken of
boomstronken, ofwel daar waar vogels leven. Dit is
vooral in het broedseizoen een activiteit die lokaal
behoorlijk wat verstoring teweeg kan brengen met
risico van nestverlies. Als de aantallen geocachers in
natuurgebieden beperkt blijven, is de frequentie waar-
mee op één specifieke plek gezocht wordt beperkt, en
Nieuwsbericht over het verlies van nestjongen van rode wouwen
door een combinatie van fotografen, vogelaars en een drone11. Dit
incident is beschreven door Van Rijn et al. (2021).
zal de impact meevallen.
Fietsen, mountainbiken en fatbikes
Fietsen is in het algemeen weinig verstorend, omdat fietsers zich rustig en voorspelbaar over
paden voortbewegen, en relatief snel een locatie gepasseerd zijn. Effecten kunnen optreden
wanneer fietspaden worden aangelegd in open gebieden of wanneer fietspaden langs locaties
lopen met concentraties vogels. Denk bijvoorbeeld aan buitendijkse fietspaden in het Delta-
gebied, of fietspaden door open gebieden in de polders. Dit kan ertoe leiden dat vogels zulke
gebieden verlaten. Dat kan ook tijdelijk het geval zijn, wanneer rustplekken op momenten met
mooi fietsweer niet gebruikt kunnen worden.
Mountainbikers vormen hierin een aparte categorie. Voor deze groep fietsers is het een sport
om in hoog tempo over kleine, moeilijke of niet-bestaande paadjes te fietsen. Deze snelheid
en onvoorspelbaarheid, juist op doorgaans minder druk bezochte plekken, betekent dat moun-
tainbikers relatief verstorender zijn dan andere fietsers. Mountain-e-bikes zijn hierbij een
11 https://nos.nl/artikel/2369148-zeldzame-rode-wouw-waarschijnlijk-dood-door-opdringerige-fotografen.html; 17 feb 2021
Verstoring van vogels door recreatie
108
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
zorgelijke ontwikkeling, omdat hiermee de activiteit voor meer mensen toegankelijk wordt, met
mogelijk een nog groter verstorend effect. Effecten treden vooral op bij MTB-routes in open
terrein, moeras en water, en ook langs struwelen en bosranden (Sierdsema & Kampichler 2018).
Het inrichten en gebruiken van paden voor en door deze doelgroep betekent een substantiële
vermindering van verstorend effect ten opzichte van het mountainbiken vrij van paden. Zie ook
het hoofdstuk Bos (HS 8), waar de meeste MTB-routes liggen.
Fatbikes geven met hun brede banden de mogelijkheid om over paden en terreinen te fietsen
die voor reguliere fietsers en zelfs voor mountainbikers niet begaanbaar zijn. Ze begeven zich
vaak op struinroutes, zoals bv. in rivieruiterwaarden, en op het strand en in de duinen. Het effect
van deze groep fietsers onderscheidt zich van dat van andere fietsers dan ook vooral in deze
andere terreinkeuze. Het potentieel verstorende effect is hoog vanwege de onvoorspelbaarheid
en de mogelijkheid om plekken te bezoeken die anders rustig zijn. In het broedseizoen bestaat
het risico van verstoring of zelfs vernieling van nesten van grondbroeders, als deze fietsers zich
buiten de paden begeven (denk aan de duinen).
Paardrijden
Effecten van paardrijden zijn nauwelijks onderzocht. Als paardrijden al wordt genoemd, dan is
het als één van de recreatievormen die bijdragen aan verstoring, bijvoorbeeld op stranden, en
effecten zijn dan beperkt of niet opmerkelijk (Mitchell et al. 1988, Ravenscroft et al. 2007). Omdat
paardrijden niet een heel algemene activiteit is, is de totale invloed ervan beperkt. Lokaal kan het
wel een verstorende factor zijn, zoals op stranden waar de paarden in de regel ook door ondiep
water galopperen en dan op plekken kunnen komen waar wandelaars niet lopen, waar ze dan
groepen vogels kunnen opjagen. In bossen zijn vaak ruiterpaden aangelegd, die in het algemeen
slecht toegankelijk zijn voor overige recreanten. Het directe effect van de ruiters op deze paden
is onbekend, maar er gaat waarschijnlijk weinig dreiging vanuit voor zangvogels (Henkens et
al. 2007). Anderzijds dragen deze paden, samen met alle andere paden die in het bos lopen,
eraan bij dat het percentage onverstoord oppervlak verder afneemt (zie HS 6 maatregelen).
Ook voor ruiters zal gelden dat wanneer gereden wordt in open gebieden zoals op het strand
en langs hoge concentraties vogels, er een effect op de aanwezige vogels zal zijn. Vluchtafstan-
den zijn niet goed gedocumenteerd, maar zullen naar verwachting vergelijkbaar zijn met die
van hardlopers.
Ruiters zorgen voor
veel onrust op stranden
omdat ze op plekken
komen, waar wande-
laars minder komen
vanwege de loop
afstand of de geulen.
Foto Karen Krijgsveld
Verstoring van vogels door recreatie
109
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
Gemotoriseerd verkeer
Gemotoriseerd verkeer heeft een beperkt verstorend effect. Langs wegen is (onder andere door
de geluidsproductie) de dichtheid aan (broed)vogels lager, de doorstroom aan (broed)vogels ho-
ger, en legselgrootte kleiner (Foppen & Reijnen 1994, Reijnen & Foppen 1994, Reijnen et al. 1995,
Reijnen et al. 1996, Forman & Deblinger 2000, Burton et al. 2002a, Foppen et al. 2002, Barber
et al. 2009, Goodwin & Shriver 2011, Halfwerk et al. 2011, Buxton et al. 2019). Ook foerageerac-
tiviteit kan lager liggen (scholekster bij constructie-lawaai; (Burton et al. 2002b). De dichtheid
van broedende weidevogels langs wegen nam met ca. 35% af boven een geluidsproductie van
40 dB(A) (Reijnen et al. 1996). Treinlawaai resulteerde in lagere dichtheden van broedende
weidevogels als grutto, slobeend en veldleeuwerik. De drempelwaarde waarboven dit optrad
bedroeg voor alle soorten ca. 45 dB(A). Gemiddeld lag de dichtheid aan steltlopers 50% lager
bij geluidsbelastingen tussen 45 en 60 dB(A) (Tulp et al. 2002). Bovengenoemde effecten zijn
groter naarmate de weg drukker is, zoals drukke hoofdverbindingswegen en snelwegen. Daar
kan tot een kilometer afstand lagere dichtheid van bijvoorbeeld zangvogels optreden. Langs
rustige B-wegen kan het effect vrijwel afwezig zijn (Forman et al. 2002). Ook langs natuurlijke
habitats is mogelijk de impact groter (Foppen et al. 2002). Voor niet-broedvogels werden langs
wegen lagere dichtheden vastgesteld van soorten als rotgans, kleine rietgans en wilde zwaan,
soms slecht over heel beperkte afstanden (wilde zwaan tot 175 m) (Owens 1977, Gill et al. 1996,
Rees et al. 2005). Geluid heeft daarbij op zichzelf een verstorende werking. Mogelijk komt dit
tot uiting in de vorm van chronische stress (Flores et al. 2019) en verslechterde communicatie
waardoor bijvoorbeeld alarmroepjes niet opgemerkt worden (Grade & Sieving 2016). In diverse
studies is aangetoond dat de dichtheden aan vogels lager zijn in de buurt van geluidsbronnen, en
dat het verstorende effect van een verstoringsbron toeneemt als hierbij ook geluid geproduceerd
wordt (zie kader over geluid). Dooling & Popper (2007) en Barber et al. (2009) beoordeelden
de effecten van chronisch geluid door wegverkeer. In het algemeen is het verstorende effect
van gemotoriseerd verkeer echter kleiner dan dat van niet-gemotoriseerd verkeer en andere
vormen van recreatie op land, zolang men niet uit de auto stapt (NH Fish & Game Department
2017) (zie §5.4). Vanuit de gedachte van gevaar en voorspelbaarheid is dit begrijpelijk (zie §4.2
gewenning). Om die reden fungeren auto’s ook goed als observatiehutten (Guay et al. 2014).
Waar het terreinwagens en off-road voertuigen betreft, is het plaatje heel anders. In gebieden
waar dit is toegestaan, is de bezetting van broedterritoria en ook het broedsucces lager, bij-
voorbeeld van roofvogels (steenarend) (Steenhof et al. 2014, Spaul & Heath 2016). In Nederland
komt deze activiteit weinig voor, behalve op de stranden (zie HS14 voor impact).
Waterrecreatie
Op het water is de verstoring door snel varende vaartuigen die veel lawaai maken in het alge-
meen groter dan door motorboten die langzamer varen en stiller zijn, en deze is weer groter dan
die door stille zeilboten. Al is dit niet generiek: zeilboten met in de wind klapperende zeilen en
snelle zeilboten zoals catamarans zijn verstorender dan rustig varende motorboten. Kano’s en
windsurfers leidden tot verstoring van een heel ander groep vogels, omdat ze op plaatsen komen
waar het voor andere vaartuigen te ondiep is. Op zulke plaatsen foerageren vaak veel vogels
of hebben ze zich teruggetrokken vanwege verstoring op het open water. Kitesurfers hebben
een bijzonder groot verstorend effect omdat de kite in de lucht goed zichtbaar is, en deze zich
onvoorspelbaar en zeer snel beweegt. Dat geldt in mindere mate ook voor foiling en surfen.
Verstoring van vogels door recreatie
110
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
In het algemeen geldt ook hier dat wanneer vaartuigen zich voorspelbaar in een vaargeul voort-
bewegen, dat het effect in alle gevallen substantieel kleiner is dan wanneer ze zich daarbuiten
begeven. Verstoringsafstanden zijn doorgaans groot op het open water met verre zichtlijnen,
en ook de verstoringsduur is groot. In combinatie met de vaak hoge recreatiedruk en de grote
toegankelijkheid van onze meren en plassen, leidt waterrecreatie ertoe dat soorten van meren
of plassen verdwenen zijn, of pas arriveren wanneer het recreatieseizoen voorbij is of nog niet
begonnen (zie kader over recreatiedruk en vogels op meren).
Kitesurfen
Kitesurfen is één van de meest verstorende watersportactiviteiten. Krüger (2016) verzamelde
zeventien studies over de effecten van kitesurfen op vogels en analyseerde de resultaten. De
studies geven een heel consistent beeld, hoewel ze onder verschillende omstandigheden op
verschillende locaties en aan verschillende soorten zijn gemeten. Op basis van de analyses van
Krüger ligt de vluchtafstand voor kitesurfers tussen de 200 (scholekster) en 1500 meter (rood-
keelduiker, fluitzwaan tundra swan VS). In alle gevallen was kitesurfen een sterke verstoringsbron,
die alle in de buurt aanwezige soorten voor langere tijd verjaagt, met grote vluchtafstanden (zie
fig. 5.1). Van de watergebonden sporten zijn alleen snelle en lawaaiige boten zoals speedboten
en jet-ski’s meer verstorend dan kitesurfers. Dit is vooral omdat kitesurfers aan een oever ge-
bonden zijn en hooguit enkele kilometers (doorgaans een paar honderd meter) van deze oever
of landingsplaats kunnen surfen, waardoor het oppervlak dat verstoord wordt beperkter blijft.
Kitesurfers zijn bovendien alleen bij harde wind actief.
Het aanwijzen en markeren van specifieke kitesurflocaties op het water helpt goed om effecten
te verminderen. Meer vogels in de omgeving blijven zitten zolang alleen binnen het gemarkeer-
de gebied gekitesurft wordt, en de vluchtafstanden nemen af. Als onverhoopt buiten het ge-
markeerde gebied wordt gekitesurft, neemt de verstoringsafstand sterk toe en gaan in een
wijdere omgeving alsnog grote aantallen vogels op de wieken. Voorspelbaarheid en naleving
van regels is ook hier dus van belang (zie HS 6 maatregelen). Om effecten op vogels te voor-
komen adviseert Krüger om kitesurfen alleen toe te staan buiten natuurbeschermingsgebieden,
en een ruime bufferzone aan te houden rond vogelrijke gebieden. Daarbij moet gedacht worden
aan een gebied van 1,5 tot 7 keer de vluchtafstand, afhankelijk van vogelsoort en situatie (zie
ook §4.6 minimale naderingsafstanden).
Kitesurfer verjaagt
grote groep vogels op
de Waddenzee, wanneer
hij buiten de aange
wezen kitesurfzone komt
(Königshafen op Sylt)
en richting een hoog
watervluchtplaats surft
(bij Uthörn).
Foto Hans-Ulrich Rösner
Verstoring van vogels door recreatie
111
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
Windsurfen en foiling
Het verstorende effect van windsurfen zit hem in de snelheid van de activiteit, in combinatie met
het feit dat de surfer over het hele meer kan surfen en daarbij door de geringe diepgang overal
kan komen. Dit resulteert in een extra mate van verstoring ten opzichte van andere vaartuigen,
ondanks het feit dat windsurfen een stille sport is en het zeil niet hoog de lucht ingaat zoals
bij kitesurfen het geval is. Het instellen van begrensde windsurfgebieden is een zeer effectieve
maatregel om effecten substantieel te beperken (zie HS 6). Daarbij is de locatie dan van belang,
zodat het niet in rust- of foerageergebieden van vogels ligt.
Tegenwoordig is ‘foiling’ (bij surfers en zeilers) in opmars. Effectonderzoeken naar deze activi-
teit zijn er nog niet, maar waarschijnlijk is de verstoring vergelijkbaar met die van windsurfen.
Speedboten, jetski’s en andere snelle motorvaartuigen
Deze groep vaartuigen komt in bijna alle onderzoeken naar de verstorende effecten van water-
recreatie uit de bus als de meest verstorende activiteit, na kitesurfen en windsurfen. Dit heeft
te maken met het feit dat vogels eerder verstoord re-
ageren op snelle en op lawaaiige verstoringsbronnen.
Bovendien varen deze boten vaak buiten de vaargeul
en in grillige patronen. Ook door deze onvoorspelbaar-
heid hebben ze een groot verstorend effect op vogels.
Overige motorboten
Grotere motorjachten volgen normaliter de vaargeu-
len, o.a. omdat ze een te grote diepgang hebben om
daarbuiten te varen. Doorgaans varen ze bovendien
in een min of meer rustig tempo. Daarmee is hun ver-
storende effect beperkt. Kleinere motorbootjes heb-
ben een groter effect dan deze grotere motorjachten
wanneer ze zich buiten de vaargeul begeven. Daarmee
Jetski’s zijn met hun lawaai, snelheid en vaar
worden ze onvoorspelbaarder voor vogels, en komen
gedrag een zware verstoringsbron voor alle
ze bovendien meer in hun leefgebied (foerageer- en
lokaal aanwezige vogels.
Foto Karen Krijgsveld
rustgebieden).
Zeilboten
De effecten van zeilboten op vogels lopen uiteen met het gedrag ervan. Enerzijds is het een
stille en rustige activiteit, die dan relatief weinig verstoring veroorzaakt. Dit is zeker het geval
wanneer ze de vaargeulen volgen, zoals vaak het geval is bij grotere zeilboten op grotere wa-
teren of rivieren (zie §4.2 gewenning en §5.2 gedrag recreant). Anderzijds kunnen zeilboten
onverwachts flink wat lawaai maken wanneer bijvoorbeeld bij overstag gaan het zeil staat te
klapperen. Ook zijn er typen zeilboten, zoals catamarans, die zeer snel zijn en daarmee qua
verstoring vergelijkbaar zijn met kitesurfen of windsurfen. Op grotere wateren varen veel zeil-
schepen zonder zeil op de motor, zoals Henkens (2008) al constateerde, omdat wind, tij of tijd
niet goed uitkomen. Daarmee veranderen deze schepen feitelijk in motorboten (zie boven).
Verstoring van vogels door recreatie
112
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
Kleinere zeilbootjes op binnenmeren gebruiken vaker het gehele water, zeilen sneller en komen
daarbij ook in ondiepere delen. Vergeleken met gemotoriseerde kleine vaartuigen is hun effect
geringer (zie §5.4), maar vanwege het grote bereik kunnen deze zeilbootjes over een groot
gebied vogels verjagen. De mate waarin dit optreedt hangt in grote mate af van de intensiteit
van recreatie in een gebied. Afsluiten van voor vogels belangrijke gebieden, al is het maar in
bepaalde periodes van het jaar, is hier een effectieve maatregel (zie HS 6 maatregelen).
Droogvallende platbodems
Droogvallen is een nevenactiviteit van zeilen op de
getijdewateren in de Delta en op de Waddenzee. Bij
laagwater zijn grote aantallen steltlopers, meeuwen,
eenden en andere soorten afhankelijk van de droog-
gevallen platen om te foerageren. Rond drooggevallen
schepen wordt bijna standaard een wandeling over de
plaat gemaakt. Deze plaatsen worden verlaten door
de foeragerende vogels. In de Waddenzee zijn vele
plaatsen waar drooggevallen wordt (fig. 5.2). Door een
breed (uit)gedragen en goed nageleefde ‘Erecode voor
Drooggevallen schepen van de bruine vloot
Wadliefhebbers’12 worden de effecten van het droog-
onder de Richel. Om verstoring door de grote
vallen op de Waddenzee beperkt. De manier om deze
groepen passagiers te beperken is een Wad-
samenwerking te bereiken is beschreven Kooistra
denwachter op de Richel actief in de zomer-
(2019) (zie ook HS 6 maatregelen).
maanden. Foto Karen Krijgsveld
artikel 20
Droogvallen
hoog
laag
Figuur 5.2 Puntdichtheidskaart van boten die zich tijdens laag water op het wad laten droogvallen in het Waddengebied
in het vaarseizoen 2018. Binnen de grenzen van de (ook aangegeven) artikel 20-gebieden is droogvallen niet toegestaan.
Bron: Meijles et al. 2019, met toestemming van de auteur.
12 https://www.ikpasophetwad.nl/ik-pas-op-het-wad/campagne/
Verstoring van vogels door recreatie
113
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
Kanoën / kajakken / roeien
Kano’s en roeiboten hebben in het algemeen minder
effect dan snelle boten, omdat ze stil zijn en rustig
varen. Het nadeel van deze typen recreatie is echter
dat ze uit te voeren zijn op locaties met zeer ondiep
water, vlak langs oevers en in gebieden met water-
planten, waar het effect lokaal juist zeer groot kan
zijn omdat juist daar grote aantallen vogels kunnen
zitten, en verstoring door andere groepen waterrecre-
anten afwezig is. Kano’s en kajaks zijn daarom vaak
toch verstorender dan sloepen, die minder buiten de
vaargeulen komen. Ook hebben kanoërs de neiging om
aan te leggen aan oevers waar anders geen mensen
komen. Daarmee hebben ze een forse impact op de
laatste resterende rustige delen van wateren.
Kajakkers in januari in de Baai van Ballast in het IJmeer. De eenden
die in deze periode in grote aantallen overwinteren in dit Natura
2000-gebied, vlogen alle op en weg op het moment dat de kajakkers
het gebied in peddelden. Met de zachtere winters en de steeds beter
wordende kleding, breidt de verstoring zich uit over een steeds lan-
gere periode van het jaar. Dit in combinatie met een toenemend aan-
bod aan faciliteiten nabij steden, zoals een kanovereniging op IJburg.
Foto wetlandwacht Vogelbescherming Nederland
Op rivieren en beken kunnen kano’s ’s zomers in hoge aantallen voorkomen, wat substantiële
effecten kan hebben op soorten die leven in de oevers van dit biotoop, en dan met name op
ijsvogels. Vestigingskans en uitvliegsucces gaan sterk achteruit op plaatsen met veel kanoërs,
o.a. doordat de vogels gestoord worden bij het foerageren, en daardoor minder vis naar de
jongen brengen. Ottburg & Henkens (2012) geven hier een uitgebreid overzicht van. Met fysieke
zonering in de vorm van boeien of drijvers en gecombineerd met handhaving, kunnen rust- en
foerageergebieden van vogels beschermd worden (zie HS 6, zonering en handhaving).
Suppen en waterfietsen
Bovenstaande komt zeker tot uiting bij suppers ofwel
bordpeddelaars. Wanneer deze groep recreanten zich
in natuurrijke gebieden begeeft, veroorzaken ze veel
verstoring omdat ze vaak vlak langs de waterkant
varen, in ondiepe gebieden waar veel vogels kunnen
zitten. Een voordeel is misschien dat de afstand die
ze af kunnen leggen, beperkter is dan van kajakkers
of roeiboten, en ze daardoor minder ver gebieden in
kunnen dringen. Dit voordeel wordt echter teniet ge-
daan wanneer faciliteiten zoals verhuurbedrijven dicht
bij vogelrijke gebieden worden gesitueerd (zie foto).
Dit voordeel is evenmin aan de orde bij de moderne
waterfietsen die momenteel op de markt komen en
die, vergelijkbaar met suppen, veel buiten de bebouw-
de gebieden en in vogelrijke ondiepe wateren kunnen
komen. Ook hier geldt dat met fysieke zonering ge-
combineerd met handhaving, rust- en foerageerge-
bieden van vogels beschermd kunnen worden. Daar-
Supper die op Natura 2000-gebied het IJmeer langs een luwtedam
peddelt en daarbij alle vogels wegjoeg. De dam is aangelegd als na-
tuurcompensatiemaatregel voor de bouw van IJburg, speciaal voor
rustende watervogels. Fysieke zonering kan hier soelaas bieden.
naast is een weloverwogen keuze in positionering van
Foto wetlandwacht Vogelbescherming Nederland
startlocaties hier van belang (zie HS 6, zonering en
handhaving).
Verstoring van vogels door recreatie
114
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
Schaatsen
In die gevallen dat de Nederlandse wateren zo dichtvriezen dat er geschaatst kan worden, zijn
alle natuurgebieden vrij toegankelijk voor de schaatsers. Op het ijs zelf zijn dan weinig vogels
die verstoord kunnen worden, behalve in de schaarse windwakken, maar wel in de rietvelden,
weilanden en andere biotopen die aan het ijs grenzen. Omdat watervogels in deze periodes niet
of moeilijk aan eten kunnen komen (want onbereikbaar door het ijs) en van veel energie versto-
ken zijn om warm te blijven, is dit voor hen een extra kwetsbare periode. Bovendien verzamelen
veel soorten zich juist op die plaatsen waar nog open water is. Als schaatsers overal in een
gebied toegang hebben, kan dat een grote impact hebben met in het ergste geval zelfs dodelijke
afloop voor individuele dieren. Het spannen van een lint om een gebied af te zetten kan helpen
om schaatsers te weren en de vogels zo wat rust te geven (zie HS 6, zonering en handhaving).
Sportvissen
Daar waar sportvissen niet wordt gedaan vanuit een bootje (zie aldaar), betreft het ofwel vissen
vanaf de oever, ofwel wadend vissen. Sportvissers op de oever zoeken vaak stevige oevers op die
niet al te hoog of dicht begroeid zijn, opdat ze goed bij het water kunnen. Ze blijven vervolgens
langere tijd op een kleine plek; waardoor rond die plek vogels zullen verdwijnen. De impact zal
doorgaans beperkt zijn, omdat deze vissers stil zitten en vaak rustig zijn.
Wadend vissen of vissen vanuit belly boats is een heel
ander en betrekkelijk nieuw fenomeen in Nederland,
met een potentieel veel grotere impact. Deze sportvis-
sers lopen individueel in waadpakken door het water
langs de oevers, in ondiepere delen van het water.
Hier blijven ze langere tijd, en kunnen daarbij grote
aantallen vogels verstoren die ook in deze ondiepe de-
len vertoeven. Vooral wanneer deze vissers gebieden
ingaan die voor de overige waterrecreanten gesloten
zijn (waar ze vaak toestemming voor hebben), is de
verstoring groot doordat juist in die gebieden zich
Wadend vissen verstoort enorm.
Foto Jan van der Winden
grote aantallen watervogels op kunnen houden.
Luchtrecreatie
Omdat vliegtuigen vanaf een grote afstand zichtbaar zijn, is de reactie hierop vaak groter dan
op verstoringsbronnen die zich over land begeven. Vogels vluchten vanaf grote afstanden weg,
en een groot percentage van de vogels vlucht. Omdat een vliegtuig echter doorgaans ook snel
voorbij en weer verdwenen is, is de verstoringsduur doorgaans kort. In die gevallen is het effect
kleiner dan van verstoringsbronnen op de grond die langer in een gebied aanwezig zijn. Het
komt echter ook voor dat de vogels door de verstoring wegvliegen naar een ander gebied, dat
niet dezelfde kwaliteit hoeft te hebben, of waar ze wachten tot ze terug durven. Uit de literatuur
komen grote verschillen in effecten naar voren. In sommige studies hebben wandelaars een
veel grotere impact dan helikopters, in andere studies hebben helikopters de grootste impact.
Dit heeft vaak te maken met vlieghoogte, wat de impact substantieel beïnvloedt. Ook nemen
effecten sterk af wanneer vliegtuigen zich in een vaste route over een gebied verplaatsen (bv.
Van der Kolk et al. 2020c). Bij studies waar dit het geval is, worden substantieel kleinere effecten
Verstoring van vogels door recreatie
115
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
gemeten dan waar dit niet het geval is. Daarbovenop komen dan nog verschillen in openheid van
habitat, en verschillen in geluidsproductie. En natuurlijk verschillen in gedrag van de recreant:
een helikopter die langdurig boven een klein gebied cirkelt, heeft een veel groter verstorend
effect dan een helikopter die langs een rechte lijn langs- en voorbijvliegt. Dit alles maakt dat
het effect van vliegtuigen niet goed te generaliseren is.
In de lucht is het verstorende effect van luchtvaartuigen dus in belangrijke mate gekoppeld
aan de horizontale afstand tot de verstoringsbron, de vlieghoogte, de tijd dat in een gebied
verbleven wordt, de geluidsproductie, en aan de mate waarin langs een vaste, voorspelbare
route wordt gevlogen.
Vliegtuigen algemeen
Hoogte en afstand. Vliegtuigen passeren vogels op
een zekere hoogte en afstand. Een vliegtuig dat slechts
honderd meter hoog vliegt kan wel tien kilometer ten
westen van een groep eenden vliegen, waardoor van
een verstoring geen sprake zal zijn. Andersom kan
een vliegtuig dat recht over de groep eenden vliegt,
wel een kilometer hoog vliegen, waardoor van een
verstoring ook geen sprake meer zal zijn. Door de
combinatie van hoogte en afstand treedt verstoring al
dan niet op. Er is het nodige onderzoek gedaan naar
de grenzen in hoogte en afstand waarbij een vliegtuig
nog wel en geen verstoring meer veroorzaakt. Door
deze opzet wordt bekend bij welke afstand en hoogte
Hoe hoger het vliegtuig, hoe kleiner de
geen reactie meer waargenomen wordt.
verstoring. Foto Martin Poot
Verstorende effecten van vliegtuigen kunnen optreden tot grote afstanden en hoogtes; deze zijn
veel groter dan bij waterrecreatie en recreatie op land. De in de literatuur aangetroffen maximale
vlieghoogte waarbij gedragsveranderingen werden waargenomen bedroeg 3100 meter, voor
vluchtafstanden was dit 3200 meter (Owen 1973, Berger 1977). Afstand komt uit verschillende
studies naar voren als de belangrijkste voorspeller van de verstoringsreactie (Awbrey & Bowles
1990, Grubb & King 1991, Delaney et al. 1999, Ward et al. 1999) (Awbrey & Bowles in Delaney
et al. 1999). Lensink et al. (2005) concludeerden op basis van beschikbare literatuur (zie bv.
Jensen 1990, Miller et al. 1994, Komenda-Zehnder 2003, maar ook Lensink et al. 2017) dat bij
een afstand van twee kilometer of meer en een hoogte van één kilometer of meer (≡ 3000 ft)
van passerende vliegtuigen, verstoringen uitgesloten zijn. Daarbinnen kunnen, afhankelijk van
omstandigheden, wel verstorende effecten optreden. Heunks et al. (2007) stelden op basis
van de literatuur vast dat verstorende effecten gemiddeld genomen tot een vlieghoogte van
350 (vluchten) tot 625 meter (alert) optreden, en dat boven een hoogte van 1.2 kilometer geen
effecten meer optreden. Qua horizontale afstanden concludeerden zij dat verstorende effec-
ten gemiddeld genomen optraden tot een afstand van 1.5 (vluchten) tot 2.4 kilometer (alert),
met een maximum tot 9 kilometer afstand (alert) (fig. 5.2). Er is in hun overzicht geen sprake
meer van effecten op hoogtes boven gemiddeld 500 meter en op een afstand van meer dan
gemiddeld één kilometer (alert of wegvliegen). Er is dus een behoorlijke overlap in hoogtes en
afstanden waarbij al dan niet nog verstorende effecten worden waargenomen. Het is logisch dat
Verstoring van vogels door recreatie
116
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
er zoveel variatie is; het betreft immers een heel scala aan biotopen en vogelsoorten. Sommige
studies zijn gedaan in zeer open habitat aan grote groepen vogels die geen menselijke activiteit
gewend waren, andere zijn gedaan aan individuele vogels in halfopen habitat op locaties waar
veel menselijke activiteit was.
Over het algemeen kan op basis van deze bevindingen gesteld worden dat boven een hoogte
van één kilometer effecten uitgesloten zijn, en onder hoogtes van 300 à 350 meter (≡ ca. 1000 ft)
vogels vaker vluchten. Bij een afstand van meer dan 2 à 2,5 kilometer zijn effecten ook uitge-
sloten, terwijl binnen een kilometer afstand vaker vluchtreacties optreden. Op hoogtes minder
dan een kilometer is al dan niet optreden van effecten afhankelijk van factoren als horizontale
afstand tot de vogels, frequentie van vluchten, vlieggedrag van het vliegtuig, type vliegtuig
(bijvoorbeeld drone of paramotor), en de lokale situatie. Van der Kolk et al. (2020c) vonden dat
sportvliegtuigen op 450 meter hoogte over hoogwatervluchtplaatsen op de Waddeneilanden
uitsluitend een verstoring teweegbrachten onder de overtijende vogels wanneer ze afweken
van hun reguliere vliegroute, en bijvoorbeeld de vloedlijn gingen volgen. De minimaal toege-
stane vlieghoogte van sportvliegtuigen op land is 300 meter; overal het algemeen vluchten
vogels onder zulke vliegtuigen niet weg, hoewel alerte reacties of andere hinder wel zullen
optreden, zeker in vogelrijke gebieden (zoals kraanvogels Fochteloërveen). Ook hier geldt dat
om effecten te minimaliseren, vaste vliegroutes worden aanbevolen.
1400
10000
1200
8000
gemiddelde + SD
maximum
minimum
1000
6000
800
hoogte (m)
afstand (m)
600
4000
400
2000
200
0
0
opvliegen
alert
geen reactie
opvliegen
alert
geen reactie
Figuur 5.2 Afstand en hoogte van overvliegende vliegtuigen waarbij vogels opvlogen, alert waren, dan wel geen reactie
vertoonden. Gegevens op basis van literatuur, alle gevonden waardes gecombineerd. Gemiddelde = gemiddelde van
alle gevonden waardes, minimum = minimum waarde die gevonden is, maximum = maximum waarde die gevonden is,
sd = standaard deviatie rond het gemiddelde, de hoge sd-waardes geven aan dat er veel variatie in de afstanden bestaat.
Bron: Heunks et al. (2007).
Verstoring van vogels door recreatie
117
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
Geluid en zicht. Zowel het geluid dat een vliegtuig produceert als het feit dat hij over grote
afstand in de lucht zichtbaar is, spelen een rol in het optreden van verstoring van vogels door
vliegtuigen. Hoogte en afstand bepalen samen zowel aan hoeveel geluid een vogel wordt bloot-
gesteld alsook hoe zichtbaar een luchtvaartuig voor de vogel is. Zicht en geluid samen bepalen
hoe bedreigend een vogel het luchtvaartuig ervaart. In de meeste studies die gewijd zijn aan
de effecten van vliegtuigen en vliegverkeer op vogels, wordt geen onderscheid gemaakt tussen
deze visuele en auditieve aspecten. Reviews over geluidseffecten van vliegtuigen op dieren zijn
geschreven door Manci et al. (1988) (veel frequentiebereiken) en Pepper et al. (2003). Zie ook
kader over geluid. Ward & Stehn (1989) namen waar dat ganzen vaker opvlogen in reactie op
geluid dan op zicht; Loosjes nam juist het tegenovergestelde waar (Loosjes 1974). Broedende
steenarenden in de VS hadden geen veranderd gedrag of lager broedsucces ondanks grote
aantallen passerende helikopters; wat gerelateerd kan zijn aan het feit dat helikopters vooral
laagfrequent geluid produceerden, onder het gehoorbereik van de arenden (Grubb et al. 2010).
De verstoring wordt over het algemeen echter groter naarmate het geluidsniveau waaraan de
vogels worden blootgesteld groter is (zie kader geluid; en bijvoorbeeld Delaney et al. 1999, Brown
1990, Van der Kolk et al. 2020). Hoewel hard geluid ook via drukgolven in het binnenoor en in
de luchtzakken ervaren wordt (zie Stickroth, p.127), is daarbij van belang dat het gehoorbereik
van vogels tussen de 2 en 4 kHz ligt (zie kader geluid), en dat veel vliegtuigen (zoals helikopters)
vooral veel geluid produceren in frequenties die daaronder liggen.
Reacties van soorten na blootstelling aan bepaalde geluidsterktes (dB) verschillen sterk tus-
sen soorten. Dit is deels afhankelijk van de fysieke beperkingen van het gehoorbereik. Het
gehoorbereik is een venster van geluidsfrequentie en geluidssterkte waarbinnen dieren het
gevoeligst zijn voor geluiden, en kan sterk verschillen tussen soorten. Geluid kan tot verstoring
leiden wanneer het binnen het gehoorbereik valt. In een onderzoek aan Mexicaanse gevlekte
bosuilen werd vastgesteld dat geluid van frequenties buiten het gehoorbereik vrijwel niet tot
verstoringsreacties leidden (Delaney et al. 1999). Indien de frequentie (Hz) van de onderzochte
geluidsbron binnen het gehoorbereik van de soort viel, werden bij lagere geluidssterktes (dB)
juist sterkere verstoringsreacties gevonden (Delaney et al. 1999). Om bovengenoemde redenen
is het niet mogelijk om een algemeen geldend niveau van geluidbelasting door vliegtuigen voor
soortgroepen aan te geven waarboven verstoring op zal treden.
Helikopters
Helikopters produceren veel lawaai, vliegen vaak laag, en duiken vaak op onverwachte plaatsen
op. Daarmee hebben helikopters doorgaans de grootste verstorende effecten van alle vormen
van recreatie (zie §5.4). Wanneer op grotere hoogte wordt gevlogen en/of langs vaste routes,
is dit verstorende effect kleiner.
Sportvliegtuigen
Sportvliegtuigen vliegen vaak vrij laag, net boven de minimale vlieghoogte op ca. 300 meter.
Wanneer ze daarbij een vaste vliegroute volgen, is het verstorende effect zeer beperkt (Van
der Kolk et al. 2020c). De vlieghoogte is echter ook zo beperkt dat wanneer van de vliegroute
afgeweken wordt, enige verstoring op kan treden door het onvoorspelbare karakter. Dit zal met
name plaatsvinden in vogelrijke, open gebieden.
Verstoring van vogels door recreatie
118
Hoofdstuk 5.
Verstoring per type recreatie
Zweefvliegen en glijschermvliegen (deltavliegers en paragliders)
Zweefvliegtuigen hebben doorgaans weinig verstorend effect, omdat ze stil zijn en vrij hoog
vliegen. Voor vliegen met een glijscherm en zonder motor geldt naar verwachting eveneens
zeer weinig effect. Dit effect wordt groter naarmate de vlieghoogte afneemt.
Paramotorvliegen en ultralights
Vliegen met een glijscherm, voortgestuwd door een
motor, zoals bij paramotorvliegers, lijkt wel zeer
grote verstorende effecten te hebben. Dit valt ook
te verwachten op basis van het feit dat het vliegtuig
lawaai maakt, en bovendien lager vliegt dan niet-ge-
motoriseerde glijschermvliegers. De laatste worden
in Nederland vaak omhoog gebracht tot zo’n 300 à
500 meter hoogte met een vliegtuig, en glijden dan
langzaam omlaag. Terwijl paramotors zelf vanaf de
grond omhoog kunnen vliegen, zich horizontaal kun-
nen verplaatsen, en vaak vrij laag (50-100 m hoog)
vliegen. Op het Veluwemeer is waargenomen dat een
Groep kleine zwanen op het Veluwemeer vlucht
paramotor op een afstand van 1300 meter een grote
weg voor een naderende paramotor op bijna
groep kleine zwanen de lucht in jaagde (mond. med.
twee kilometer afstand.
Foto Martin Jansen
Martin Jansen).
Luchtballonnen
Wanneer ze op grote hoogte overvaren, zijn de effecten van luchtballonnen waarschijnlijk nihil.
Op lagere hoogte kunnen de effecten lokaal evenwel groot zijn (Brown 1990). Dit is vooral het
geval wanneer het geluid van de gasbrander klinkt, en wanneer de landing wordt ingezet. Daar-
bij wordt vaak een groot terrein op zeer geringe hoogte (<50 meter) overvaren. Daarbij gaat
het gros van de aanwezige vogels over grote afstanden op de vlucht, wat in vogelrijke gebieden
of bij kwetsbare broedgevallen een grote impact kan hebben. Om die reden is landen in of nabij
natuurgebieden of vogelrijke gebieden onwenselijk (zie HS 6, afsluiten).
Luchtballonnen verja-
gen vrijwel alle vogels
als ze bij het landen
laag vliegen en ze de
brander aan hebben.
Op hoogte hebben ze
weinig effect.
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
119
KADER
Drones
KADER
Drones
Drones
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
120
Verstoring van vogels door recreatie
120
KADER
Drones
Het aantal drones in de lucht is de afgelopen jaren sterk toegenomen. Meer en meer
mensen gebruiken ze, niet alleen om er voor de lol even mee gaan vliegen, maar ook
in allerlei onderzoek waar ze op vernuftige wijze worden ingezet om gegevens te ver
zamelen. Ook de diversiteit in type drones neemt in in rap tempo toe; van klein tot
groot en met multi-rotors of fixed-wings. Drones zijn een vloek en een zegen tegelijker-
tijd: enerzijds maken ze het mogelijk allerhande zaken vanuit de lucht te registreren en
monitoren met veel minder verstoring dan wanneer dit door een persoon op de grond
moet gebeuren of vanuit een vliegtuig. Anderzijds kunnen ze enorme verstoring ver
oorzaken doordat ze overal kunnen komen.
Effecten van drones
Het effect dat drones hebben op vogels,
Monitoring van vogels met drones
in het broedseizoen
hangt – net als bij andere verstoringsbronnen
Voor onderzoekers zijn drones een nuttig
– af van de eigenschappen van de drone zelf
hulpmiddel die het mogelijk maken om vogels
(geluid, vorm), van de afstand tot de vogels
te monitoren zonder in persoon al te dichtbij
en de vlieghoogte, en van de manier waarop
die vogels te hoeven komen. In het broedsei-
gevlogen wordt. Een drone die op geringe
zoen kunnen sommige vogelsoorten op deze
hoogte recht op een vogel afvliegt, is veel ver-
manier goed geteld worden. Zoals bijvoor-
storender dan een drone die op enige hoogte
beeld broedkolonies van sterns of meeuwen.
een route vliegt die geen relatie heeft met de
Vergeleken met onderzoek waarbij een mens
locatie van de vogels (Mulero-Pázmány et al.
de kolonie in moet om te tellen, is een tel-
ling met een drone in veel gevallen minder
2017). Bovendien hangt het effect af van de
verstorend; zie bijvoorbeeld Valle & Scarton
vogels zelf: grotere groepen en opener habi-
tat resulteren in meer verstoring door drones.
(2020). Als de vogels van het nest verjaagd
Broedende vogels tonen minder reactie, maar
worden, is de vogel ook sneller terug op het
kunnen juist meer negatieve impact ondervin-
nest dan wanneer te voet geteld wordt (Vas
den van drones (Mulero-Pázmány et al. 2017).
et al. 2015). Omdat drones een recent instru-
Zie hiervoor ook HS 3. De effecten van drones
ment zijn bij onderzoek is het wel zaak om
op vogels zijn uitgebreid in beeld gebracht in
meer te weten over soortspecifieke effecten,
een aantal nuttige reviews: Jeninga & Van der
aangezien deze substantieel kunnen verschil-
Vliet (2019), Van Dijk et al. (2019).
len per soort (Mulero-Pázmány et al. 2017).
Zo lijken scholeksters die broeden in graslan-
den sterker te reageren op een overvliegende
drone dan grutto’s (eigen waarneming), en
reageren kluten in broedkolonies veel sterker
dan kokmeeuwen.13
Vogels inventariseren met een drone.
Foto Hans Peeters
13 www.vogelbescherming.nl/actueel/bericht/broedvo-
gels-tellen-met-een-drone
Verstoring van vogels door recreatie
121
KADER
Drones
Recreatief vliegen met drones
Algemeen: In de recreatieve sfeer kunnen
Monitoring van vogels met drones
buiten het broedseizoen
Voor watervogels buiten het broedseizoen ligt
drones tot wezenlijke verstoring leiden, mede
de situatie iets anders dan voor broedvogels.
vanwege de ongecoördineerde en daarmee
De vogels reageren in die periode sterker op
potentieel frequente toepassingen. Met een
drone kun je immers leuke filmpjes maken,
de verstoring (zie HS 3). Zeker wanneer het
om groepen rustende vogels gaat, kan de hele
de drone kan overal komen en kan alles goed
groep bij nadering van een drone wegvliegen.
zien. In het algemeen zijn drone-vliegers ech-
ter niet specifiek bezig met het filmen van vo-
Jarrett et al. (2020) lieten zien dat vooral wa-
gels. Over de effecten van recreatief gebruik
tervogels in grote groepen langs de kust en op
graslanden hierdoor een groter risico liepen
van drones op vogels is weinig literatuur ge-
op verhoogd energiegebruik, minder voed-
vonden. Mulero-Pázmány et al. (2017) lieten
zien dat dit type gebruik kleinere effecten had
selopname en daarmee feitelijk habitatver-
op vogels dan monitoring met drones en dan
lies. Hoe groter de groep vogels, hoe groter
het recht op vogels afvliegen. Waarschijnlijk
daarbij de kans op verstoring en hoe groter
omdat in de meeste gevallen het vlieggedrag
de verstoringsafstand. Dit kan consequenties
van de hobby-drone losstaat van de locatie
hebben voor overlevingskansen wanneer de
van vogels, en de afstand tot de vogels vol-
vogels hierdoor of in combinatie met andere
doende groot is.
verstoringsbronnen of door slechte weersom-
standigheden te veel foerageertijd verliezen.
Filmen van nesten
Het grootste risico van recreatief gebruikte
drones doet zich voor in het broedseizoen, en
dan wel in drone-vliegers die bijvoorbeeld een
mooie vogel hoog in zijn nest willen filmen
en daarbij de vogels actief verstoren. In de
zomer van 2020 werd bijvoorbeeld een paar
rode wouwen op de Veluwe zo ernstig ver-
stoord (ook dankzij veel te dicht naderende
vogelfotografen) dat ze hun halfwas jongen
in de steek lieten en het broedsel verloren
ging. In het voorjaar van 2021 maakte een
drone-vlieger een filmpje van een zeearend
in Friesland die hoog in een boom op de ei-
eren zat. Daarbij werd de zeearend tot twee
keer toe van het nest gejaagd en achtervolgd
door de drone (zie foto). Zulke incidenten, die
plaatsvinden ondanks strikte regelgeving, ge-
ven aan dat ook hier voorlichting, handhaving
en beperkingen belangrijk zijn (zie HS 6).
Zeearend op nest in de Biesbosch, hier op veilige afstand gefotografeerd. Foto Arnold Meijer / Agami
Verstoring van vogels door recreatie
122
KADER
Drones
Geciteerde literatuur over drones
Regels om verstoring te
voorkomen
In natuurgebieden of vogelrijke gebieden wor-
Jarrett D, J Calladine, A Cotton, MW Wilson &
den effecten op vogels voorkomen wanneer
E Humphreys. 2020. Behavioural respon-
de dronevlieger zich aan een aantal logische
ses of non-breeding waterbirds to drone
regels houdt met betrekking tot de plaats waar
approach are associated with flock size and
gevlogen wordt (natuurgebied? concentraties
habitat. Bird Study 67: 190-196.
vogels?) en wanneer (broedseizoen, treksei-
Jeninga SK & RE Van der Vliet. 2019. Handlei-
zoen, wintergroepen) en hoe lang er gevlogen
ding drones boven Natura 2000-gebieden.
wordt. Hiervoor zijn door Jeninga & Van der
BW-rapport 19-206. Bureau Waardenburg,
Vliet (2019) twee handzame stroomschema’s
Culemborg.
opgesteld. Deze zijn opgenomen in de bro-
Mulero-Pázmány M, S Jenni-Eiermann, N
chure van Rijkswaterstaat (2020) ‘Drones en
Strebel, T Sattler, JJ Negro & Z Tablado.
Natura 2000. Samen lossen wij dit op’, die o.a.
2017. Unmanned aircraft systems as a new
source of disturbance for wildlife: A sys-
te vinden is op de website van dronewatch.nl.
tematic review. PLoS ONE 12: e0178448.
Effecten kunnen voorkomen worden door on-
Valle R & F Scarton. 2020. Feasibility of coun-
derstaande regels te volgen (Jeninga & Van
ting breeding Pied Avocets and Black-win-
ged Stilts using drones. Wader Study Group
der Vliet 2019). Deze kunnen bijvoorbeeld in
Bulletin 120: 257-265.
beheerplannen worden opgenomen.
Van Dijk R, R Klous, D Tuiter, R De Rooy & H
•
Boven nesten of verblijfplaatsen een
minimale hoogte van 50 meter of meer
Jaspers. 2019. Effecten van drones op Na-
boven de vogels aanhouden; voor fixed-
tura 2000-gebieden in Drenthe. Project
wings 70 m.
363389. Sweco.
•
In het broedseizoen (1 mrt–15 aug) gebie-
Vas E, A Lescroël, O Duriez, G Boguszewski &
den vermijden waar kwetsbare vogelsoor-
D Grémillet. 2015. Approaching birds with
ten broeden.
drones: first experiments and ethical gui-
delines. Biology letters 11: 20140754.
•
Buiten het broedseizoen (1 okt–31 mrt) ge-
bieden vermijden met hoogwatervlucht-
plaatsen, grote concentraties rustende
of foeragerende watervogels, of grote
slaapplaatsen.
Zeearend wordt in het voorjaar van 2021 door een drone van de eieren
gejaagd. De aankomende drone is net zichtbaar tussen de bomen rechts.
Foto It Fryske Gea14
14 https://www.dronewatch.nl/2021/04/02/natuurliefhebbers-boos-over-dro-
ne-bij-zeearendnest/
Verstoring van vogels door recreatie
123
Foto Marc Guyt / Agami
Hoofdstuk 6
Hoe beperken we het effect
van recreatie?
Hoofdstuk samengevat
• Een effectieve manier om verstoring te beperken is door de voorspelbaarheid in de bewe-
gingen van recreanten te vergroten.
• Door gebieden efficiënt in te richten zodat recreanten niet overal komen, wordt bovendien
ruimte geboden aan vogels/soorten die niet goed tegen verstoring kunnen.
• Er zijn drie strategieën die, onder voorwaarden toegepast en slim gecombineerd, tot ver-
mindering van verstoring leiden: zonering, communicatie/educatie en handhaving.
• Zonering is te realiseren door afsluiting in ruimte of in tijd, (on)aantrekkelijk maken van
gebieden, en doordachte situering van functies (paden, recreatievormen, voorzieningen).
• Communicatie is een effectief middel om bewustzijn te vergroten en zo de impact van
verstoring te verkleinen. Borden of flyers werken wanneer de informatie navolgbaar is en
aangeeft wat waar waarom niet kan, maar ook waar het dan wél kan.
• Handhaving is een belangrijke voorwaarde voor de effectiviteit van maatregelen.
• Succesvolle cases bevatten een slimme combinatie van deze drie strategieën.
• Effectieve maatregelen komen tot stand door eerst een analyse van het gebruik van het
gebied te maken, door zowel recreanten als vogels, en voor beide de gewenste doelen te
bepalen.
6. Hoe beperken we het effect van
recreatie?
Hoofdstuk 6. Hoe beperken we het
effect van recreatie?
Verstoring van vogels door recreatie
124
Verstoring van vogels door recreatie
124
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
In de spagaat tussen het vrij kunnen bezoeken van natuurgebieden enerzijds en de substanti-
ële verstoring van vogels door de enorme recreatiedruk anderzijds, staat het behoud van leef-
gebied voor vogels (en net zo goed andere fauna) onder druk. Het is dan ook cruciaal om met
gerichte maatregelen deze effecten zoveel mogelijk te beperken. In dit hoofdstuk bespreken
we verschillende maatregelen en hun effect, en ook hoe te komen tot een optimale keuze voor
maatregelen.
Dit hoofdstuk betreft een eerste verkenning en geen
uitputtende studie. Er zullen in de praktijk meer maat-
regelen en methoden bestaan om de effecten van re-
creatie te mitigeren. Er bestaan dan ook veel andere
mooie voorbeelden van uitgewerkte mitigatieplannen.
Zo heeft de National Trust in Engeland een heel over-
zichtelijke set maatregelen uitgewerkt voor een heel
scala aan habitattypen (National Trust 2000). Voor
de noordwestelijke Veluwe is een prachtig zonerings-
plan opgesteld waarin de rust voor natuur wordt sa-
mengebracht met ruimte voor de vele recreanten (De
Ruyter 2020). En vlak onder Rotterdam ontstaat het
Buijtenland van Rhoon: een polder waar op basis van
zonering en doelgroepen de natuur (vogelpopulaties)
hersteld wordt en waarbij recreatie een integrale plek
krijgt.15 Henkens et al. (2012a) ten slotte hebben maat-
regelen uitgewerkt voor Natura 2000-gebieden, in het
spanningsveld tussen het behalen van natuurdoelen
In een interview voor het tijdschrift voor Wadvaarders ver-
telde de oud-directeur Fred Wouters van Vogelbescherming
Nederland heel treffend over het afsluiten van delen van
het Wad voor vaarrecreatie: “Ik voel me op het Wad altijd
op bezoek bij de vogels, voor wie het Wad hun eigen huis
is. Als bezoeker respecteer ik hun leefgebied. Vogels zijn
afhankelijk van dit leefgebied, wadvaarders niet. Vogels
hebben geen keuze, wadvaarders wel. Dus voor mij is het
feit dat gebieden op het Wad afgesloten zijn of waar res-
tricties voor gelden geen probleem. Integendeel. Het is uit
allerlei onderzoek duidelijk dat vogels de dupe zijn van
menselijk handelen. Dat ze daarvoor beschermd moeten
worden is ook vanzelfsprekend en dat bescherming helpt
is door onderzoek vastgesteld.” (Berk 2009).
en de soms grootschalige recreatie.
Voorspelbaarheid is een probate methode om verstoring te beperken (zie §4.2 gewenning). Een
grote mate van voorspelbaarheid in de bewegingen van recreanten in een gebied, stelt vogels in
staat zoveel mogelijk te wennen aan recreatieve activiteiten. Manieren om deze gewenning te
bevorderen liggen in het weghalen van het ‘gevaar’ dat de recreant vormt vanuit het oogpunt
van de vogel. De beste manier om gewenning te bevorderen is dan ook door het gedrag van
de recreant zo voorspelbaar mogelijk te maken en door ervoor te zorgen dat recreanten in die
voorspelbaarheid nooit een echt gevaar vormen (zie §4.2 jacht). Voorbeelden
• Vaste routes of locaties aanbieden waar niet van afgeweken kan worden.
• Een hek of sloot of balk of andere barrière plaatsen waar mensen nooit voorbij komen.
• Steeds op een vaste tijd van de dag een gebied bezoeken.
• Een gebied altijd vanuit dezelfde richting naderen.
• Steeds dezelfde vervoersmiddelen gebruiken.
• Geen mensen toelaten in een gebied die een daadwerkelijk gevaar vormen voor vogels, dus
geen mensen met honden, geen jagers en evenmin enige menselijke activiteit die vogels
als gevaarlijk beschouwen.
15 https://www.zuid-holland.nl/onderwerpen/landschap/projecten-rijke/groen-index/groenprojecten/buijtenland-rhoon/
Verstoring van vogels door recreatie
125
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
Naast voorspelbaarheid is het van belang om gebieden zo in te richten dat er ook onverstoorde
gebieden ontstaan. Veel van de maatregelen zijn hier dan ook op gericht.
Drie strategieën kunnen leiden tot grotere voorspelbaarheid en meer onverstoorde gebieden.
1. Zonering
2. Educatie
3. Handhaving
Deze behandelen we in de volgende paragrafen. Binnen deze strategieën presenteren we en-
kele maatregelen en methoden die geschikt zijn om het gewenste resultaat te behalen. Vaak is
een combinatie nodig van strategieën, met hun specifieke maatregelen en methoden, om een
gewenst effect te bereiken.
6.1 Strategie 1 – Zonering en slim combineren van functies
Om de impact van recreatie tegen te gaan of te verminderen wordt de intensiteit van recreatie
in veel gebieden gezoneerd. Er zijn vele maatregelen inzetbaar om te zoneren. We werken
hieronder drie daarvan uit:
• Gebieden (tijdelijk) afsluiten voor recreanten;
• Zicht op recreanten wegnemen;
• Toegang voor recreanten (on)aantrekkelijker maken.
Afsluitingen in ruimte en tijd
Wanneer een gebied zeer kwetsbaar is, is de enige manier om het te beschermen het afsluiten
voor recreatie. Hetzij voor alle vormen van recreatie, als een gebied zeer kwetsbaar is, hetzij
voor specifieke vormen zoals fietsers of honden. In drukbezochte gebieden is een voorwaarde
voor succes om dan andere delen van het gebied wél open te stellen voor die vormen van re-
creatie; denk aan hondenlosloopgebieden, die een voorwaarde zijn om te bereiken dat de hon-
den aangelijnd worden daar waar dat gevraagd wordt. Het afsluiten van gebieden is vooral een
effectieve maatregel voor soorten van open landschappen, zoals bijvoorbeeld kustbroedvogels
(Batey 2013).
Ook kan een gebied tijdelijk worden afgesloten, bij-
voorbeeld van zonsondergang tot zonsopgang, in de
ochtend, of gedurende het broedseizoen. Zo was er
de eerste vijf uur van de ochtend geen toegang voor
boten en andere waterrecreanten op plekken waar
Amerikaanse zeearenden nestelden en foerageer-
den in Washington, VS. Dit was belangrijk voor het
broedsucces van de zeearenden, omdat zij juist ’s och-
tends vroeg veel voedsel naar de kuikens brachten
(Stalmaster & Kaiser 1997, 1998).
Obstakels. Een takkenbos sluit een sluiproute af,
langs het hek en onder het prikkeldraad door.
Foto Karen Krijgsveld
Verstoring van vogels door recreatie
126
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
Op de Veluwe werkt men met vier verschillende recreatiezoneringen (De Ruyter 2020).16
Zone A: Intensief recreatief gebruik. Dit is de drukste plek op de Veluwe met een hoog aantal
voorzieningen.
Zone B: Matig intensief recreatief medegebruik. Deze gebieden kunnen worden gezien als
het visitekaartje van de Veluwe. Er bevinden zich veel routes in deze gebieden, die beginnen in
Zone A.
Zone C: Rustig gebied met extensief recreatief medegebruik. Deze gebieden zijn verder weg
van parkeergelegenheden en andere voorzieningen. Deze zone is voornamelijk gericht op rus-
tige en natuurgerichte recreatievormen. Hier kunnen mensen genieten van de ‘stille, eindeloze
Veluwe’.
Zone D: (Tijdelijk) afgesloten gebieden vanwege kwetsbare flora of fauna. Deze gebieden
zijn het gehele jaar, of tijdens het broedseizoen, afgesloten voor alle recreatievormen. Wel kan
het mogelijk zijn om de gebieden te bekijken, door middel van een uitkijktoren welke zich op
de rand van het gebied kan bevinden of onder leiding van een boswachter.
Het afsluiten van gebieden kan gerealiseerd worden op verschillende manieren, al naar gelang
het type habitat. Drie voorbeelden zijn hieronder uitgewerkt.
1. Omheining
Volledige afsluiting is mogelijk door middel van het omheinen van een gebied. Dit kan met behulp
van een afrastering of een natuurlijke omheining. Er zijn veel voorbeelden te vinden van gebieden
die succesvol ontoegankelijk zijn gemaakt met behulp van een afrastering. Dit principe wordt
vaak toegepast op stranden, zowel in Nederland als in het buitenland, tijdens het broedseizoen
van verschillende soorten vogels. Zo heeft het afsluiten van broedgebieden met een touw dat als
afrastering diende, naast andere maatregelen zoals bijvoorbeeld het weghouden van predatoren
en het plaatsen van informatieborden, geleid tot een substantieel succesvoller broedseizoen voor
strandbroeders op stranden van Nederland, Portugal en Groot-Brittannië tot de Verenigde Staten
en Australië. Interessante publicaties hierover zijn de overzichtspublicaties over het beschermen
van de Amerikaanse strandplevier in de VS (Lafferty et al. 2006, Stinson 2016), van dwerg
stern-kolonies in Portugal (Medeiros et al. 2007), over de praktische kanten van het toepassen
van afrasteringen in Groot-Brittannië (Babcock & Booth 2020), en natuurlijk de leidraad over
bescherming van strandbroeders op de Nederlandse stranden (Meininger & Graveland 2002).
Wanneer gekozen wordt om broedgebieden te omheinen, is het aan te raden om twee zone-
ringsgebieden te onderscheiden: de kernzone, oftewel het daadwerkelijk broedgebied, en een
bufferzone die als bescherming functioneert voor het broedgebied (Meininger & Graveland
2002) (zie ook HS 4 over bufferzones).
Wanneer gebieden voor langere tijd afgesloten moeten worden, kan ook natuurlijke omheining
toegepast worden. Denk daarbij aan bijvoorbeeld dichte meidoornhagen die toegang tegengaan,
of pleksgewijs weelderige begroeiing in sloten om het moeilijk te maken voor boten/kano’s om
door het water te manoeuvreren. Zulke begroeiing is structureler van aard dan omheiningen.
Dicht struikgewas met doorns/stekels zal hier het efficiëntst zijn.
16 Zie voor een overzicht van deze aanpak ook: https://magazine.gelderland.nl/zonering-veluwe#!/recreatiezonering
Verstoring van vogels door recreatie
127
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
2. Obstakels
Om gebieden af te sluiten is het ook mogelijk om te
werken met (tijdelijke) obstakels. Hierdoor wordt het
(tijdelijk) onmogelijk voor recreanten om een bepaal-
de, afgesloten, route te volgen. Boomstronken op
een pad kunnen bijvoorbeeld mountainbikers hinde-
ren om in het broedseizoen over een specifiek pad
te fietsen. Deze methode kan ook toegepast worden
om watergebieden af te sluiten. Zo is de toegang op
kwetsbare plekken in moerasgebieden beperkt door-
Sloot in de Biesbosch afgesloten voor kano
dat er drijfbalken met kettingen aan houten palen zijn
vaarders, om een nest van een visarend rust te
neergelegd.
geven. Foto Thomas van der Es, Staatsbosbeheer
3. Sloten
Sloten kunnen dienen om een gebied ontoegankelijk te maken voor wandelaars. Dit wordt als
middel ingezet in bijvoorbeeld het Buijtenland van Rhoon, bij Rotterdam (Anonymous 2018).17
Het is hierbij wel van belang dat de sloot breed genoeg is zodat het niet gemakkelijk is om er-
overheen te springen. Ook moet beseft worden dat (veel) honden kunnen zwemmen en sloten
dus niet, of beperkt, als afbakening tegen honden gebruikt kunnen worden. Om het gebied lokaal
toegankelijk te maken, is het mogelijk om een draaibrug te plaatsen, die door een beheerder/
wachter geopend en gesloten kan worden.
Zicht op recreanten wegnemen
Het is mogelijk om een gebied af te schermen met behulp van een natuurlijke, groene muur
wanneer het niet gewenst is om gebieden volledig af te sluiten in ruimte en/of tijd, maar ver-
storing wel tot een minimum beperkt moet worden. Wanneer paden verscholen liggen, zullen
vogels minder verstoord worden door de recreanten omdat die voor de vogels niet zichtbaar zijn.
Deze maatregel wordt veel toegepast op paden naar uitkijkposten en vogelkijkhutten, zodat de
kans kleiner is dat vogels opvliegen wanneer recreanten over het toegangspad lopen. Een mooi
voorbeeld is het Fochteloërveen.18 Hier is door middel
van zogenaamde ‘groene muren’ van struikgewas en
bomen de verstoringsafstand van eenden, ganzen en
kraanvogels kleiner geworden. Dit resulteert niet al-
leen in minder verstoring en een groter foerageer- en
broedgebied voor vogels, maar vergroot ook de kans
dat recreanten bijzondere vogels zien. Ook in een on-
derzoek naar effecten van recreatie op korhoenders
in Noord-Duitsland bleek dat, wanneer wandelaars op
paden visueel waren afgeschermd door de vegetatie,
Om de vogels niet te verstoren is het pad naar
de korhoenders aanzienlijk meer in de buurt van de
de kijkhut in de Oostvaardersplassen afge-
paden bleven foerageren (Tost et al. 2020).
schermd. Foto Roy de Haas / Agami
17 Zie download op https://www.buijtenland-van-rhoon.nl/
18 Fochteloerveen.nl; ‘Opslag bevordert rust en soortenrijkdom’.
Zie https://www.hetfochteloerveen.nl/bescherming_vvlg.asp?Id=1363855090
Verstoring van vogels door recreatie
128
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
Gebieden onaantrekkelijk of juist aan
trekkelijk maken
Het (on)aantrekkelijk maken van gebieden kan ervoor
zorgen dat mensen wel of juist niet zullen recreëren
in een bepaald gebied. Op deze manier kunnen kwets-
baarder gebieden ontzien worden, zonder dat er gelijk
een toegangsverbod geldt. Zo ook kunnen de minder
kwetsbare gebieden zo ingericht worden dat hier de
grootste aantallen recreanten naartoe komen. Er zijn
verschillende methoden beschikbaar die ervoor kun-
nen zorgen dat een gebied al dan niet aantrekkelijk zal
zijn voor recreanten. Denk hierbij aan bereikbaarheid,
esthetiek, voorzieningen. Door voorzieningen slim te
Bepaalde plekken worden ingericht om publiek
combineren en te situeren, kunnen bezoekersstro-
te trekken, met de bedoeling het op andere
men goed gestuurd worden. Hieronder werken we een
plaatsen te weren.
Foto Hans Peeters
aantal voorbeelden uit.
1. Bezoekerscentra en uitkijkposten
Ontvangst- en bezoekerscentra zijn de drukste locaties in een natuurgebied. Hier is doorgaans
een parkeerterrein en de mogelijkheid voor mensen om een kopje koffie te drinken of te win-
kelen. Ook beginnen hier vaak de recreatiepaden (wandel-, fiets- en ruiterpaden). Het is dus
belangrijk om de locatie van een ontvangst- en bezoekerscentra zorgvuldig te kiezen in de minst
kwetsbare gebieden. Zo heeft Staatsbosbeheer zijn bezoekerscentrum op de Sallandse Heuvel-
rug verplaatst naar de dorpsrand van Nijverdal. Hier-
voor stond het bezoekerscentrum aan de rand van de
centrale heide, wat een groot verstorend effect had
op het centrale heidegebied en dus de korhoenpopu-
latie (De Bruijn et al. 2005). Dit effect geldt ook voor
de uitkijkposten in een natuurgebied. Begin 2020 is
een uitkijktoren van 22 meter hoog geopend in Nati-
onaal Park De Groote Peel (zie foto hieronder). Sinds
de opening van deze uitkijktoren is het aantal wande-
laars in dit deel van de Groote Peel aanzienlijk toege-
nomen. Staatsbosbeheer werkt hier momenteel aan
een zoneringsplan, waarbij de uitkijktoren in ‘Zone B:
Recreatief medegebruik’ valt; een zone die het gehe-
le jaar toegankelijk is met een beperkt aantal voorzie-
ningen (Staatsbosbeheer 2017). Door een wandelrou-
te te ontwikkelen tussen bezoekerscentrum en
uitkijktoren, zal de recreatiedruk in het kerngebied in
de Groote Peel naar verwachting afnemen. Het voor-
deel van het plaatsen van ontvangst- en bezoekers-
centra op specifieke locaties, is dat andere delen van
het gebied rustiger zijn. De plaatsing van uitkijktorens
Uitkijktorens, zoals hier in het Fochteloërveen,
geeft recreanten bovendien de kans om gebieden die
geven uitzicht over gebieden die gesloten zijn
niet toegankelijk zijn toch te kunnen bekijken.
voor publiek. Ze trekken ook veel publiek.
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
129
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
2. Paden en routes
De situering van paden en routes is een zeer effectieve manier om mensen te sturen in een
natuurgebied. De padendichtheid in een natuurgebied kan een groot effect hebben op vogels.
Zo is de dichtheid aan vogels in bossen hoger wanneer er minder paden zijn (Thompson 2015),
kan een lagere dichtheid aan paden een gunstig effect hebben op broedpopulaties van zang-
vogels, zoals boomleeuweriken (Mallord et al. 2007b) (zie HS 8). En ook in de duinen heeft het
verwijderen van paden een gunstig effect op broedvogels. Broedende tapuiten in de Noorddui-
nen bijvoorbeeld namen toe in aantal en hadden een hoger broedsucces na het verwijderen
van paden (Van Turnhout & Majoor 2016) (zie HS 13). Op basis van een onderzoek op de Leme-
lerberg geven we hier een aantal aanbevelingen die nuttig zijn bij de indeling van paden in een
natuurgebied (Van Dijk & Veldhoen 2011).
• Voorkom het doorkruisen van habitattypen zoveel mogelijk, door paden rondom een habitat-
type te plaatsen. Landschap Overijssel bijvoorbeeld heeft, naar aanleiding van het onderzoek
op de Lemelerberg, een wandelpad in de Bergvennen vervangen door een twee keer zo lang
wandelpad rondom het gebied. Hierdoor werd verstoring bij de poelen vermeden.
• Denk aan hoogteverschillen en plaats paden zoveel mogelijk verscholen. Een verscholen pad
biedt recreanten veel afwisseling en heeft een minder verstorend effect op vogels.
• Leg niet alle paden aan in bosranden, ook al zijn bosranden zeer geliefd bij recreanten.
De overgangszone van besloten gebied naar open terrein is voor veel vogels belangrijk
foerageer- en broedgebied.
• In open gebieden waar geen paden zijn aangelegd, zoals in struingebieden in uiterwaarden,
kan een pad zeer effectief zijn om uitwaaieren van het publiek over het gehele gebied te
beperken (Pearce-Higgins et al. 2007)
• Monitor het effect geregeld en pas maatregelen hierop aan.
• Speel in op de wensen van de bezoeker: een padennetwerk dat tegemoet komt aan de wensen
van de bezoeker wordt doeltreffender gebruikt (positive visitor management, Graf et al. 2018).
Met de inrichting van
paden in een natuur
gebied kan goed
gestuurd worden waar
mensen naartoe gaan.
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
130
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
Door meer paden te situeren in de minder kwetsbare gebieden, zal het gros van de recreanten
daar gaan lopen. Wanneer de padendichtheid lager is in de kwetsbare gebieden, zal dit op ge-
lijke wijze resulteren in een lagere recreatiedruk (Pouwels et al. 2020). Een belangrijk middel
om dit te realiseren is de maaswijdtebenadering (figuur 6.1). Hiermee kunnen rustige gebieden
tussen de paden gerealiseerd worden. Het ontbreken van paden zal mensen minder uitnodigen
om in bepaalde gebieden te recreëren. Paden en routes moeten dus zo ingedeeld worden, dat
het recreanten verleidt om in de minder kwetsbare gebieden te gaan recreëren. Hierbij is hand-
having en educatie wel van belang; zie hieronder. Gebieden rond ontvangst- en bezoekerscen-
tra hebben door hun aantrekkende werking vaak een grotere padendichtheid; vandaar ook het
belang dergelijke faciliteiten te positioneren in het minder kwetsbare deel van het gebied.
Figuur 6.1 Het maaswijdte-prin-
cipe geeft inrichtingsvarianten
voor toegang tot gebieden. Door
de maaswijdte van een padennet-
werk te variëren ontstaan er rus-
tige delen in een terrein.
Bron: Bureau Peter de Ruyter
landschapsarchitectuur
De afgelopen jaren is er aardig wat onderzoek gedaan naar het gedrag van recreanten in na-
tuurgebieden (Korpilo et al. 2018, Pouwels 2019). Om inzicht te krijgen in de bewegingen van
recreanten in een gebied, en hoe die te sturen, is door de Universiteit van Wageningen een tool
ontwikkeld en ook een aantal eenvoudig inzetbare vuistregels (Pouwels et al. 2020). Daarmee
kan uitgezocht worden hoe bijvoorbeeld de herinrichting van paden de publieksstroom zal
beïnvloeden.
3. Parkeergelegenheden
Recreatie is intensiever in de buurt van parkeer-
plaatsen, en parkeerplaatsen trekken recreanten
aan (Newsome et al. 2012, Pouwels et al. 2020). Door
minder parkeergelegenheid te faciliteren, kan de re-
creatiedruk in een gebied dus verlaagd worden. Denk
daarbij vooral ook aan de ‘scharrelparkeerplaatsen’
(kleine parkeerplaatsen). Wanneer er veel mogelijk-
heden zijn tot parkeren, zal het moeilijk worden om
zonering succesvol toe te passen.
Vogelaars en dagjesmensen vergapen zich
aan kraanvogels met hun jongen in het Fochte-
loërveen. Recreatie in het gebied resulteert in
ernstige verstoring van de kraanvogels.
Foto Herman Feenstra
Verstoring van vogels door recreatie
131
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
Voorwaarden voor succesvolle zonering
Voor een succesvolle zonering is het volgende van belang:
Slim combineren en/of situeren van functies
• Op Texelse stranden bijvoorbeeld bleek voor de bescherming van strandbroeders een afras-
terend touw in combinatie met informatieborden een succesvoller werkwijze dan afbakening
met uitsluitend borden (Staatsbosbeheer19).
• Handhaving.
• Duidelijke inrichting.
Voorlichting
• Het afsluiten van (broed)gebieden kan zeer succesvol zijn om de effecten van recreatie te
mitigeren, mits er voorlichting plaatsvindt, door middel van bijvoorbeeld borden waarop
duidelijk zichtbaar is waarom een gebied afgesloten is (Meininger & Graveland 2002).
• Aanbieden van alternatieve routes / locaties.
6.2 Strategie 2 – Voorlichting
Veelal vindt er onnodige verstoring plaats doordat
recreanten niet goed weten welke effecten zij kunnen
hebben op de natuur, welke geschreven en ongeschre-
ven regels er daarom gelden, en welke effecten het
kan hebben wanneer zij deze regels overtreden. Veel
bezoekers zijn zich er zonder voorlichting niet van
bewust dat ze zich bijvoorbeeld nabij een broedkolonie
van meeuwen of sterns bevinden, of dat een tureluur
zo aan het alarmeren is omdat de kuikens vlakbij zit-
ten. Veel verstoring kan dus voorkomen worden door
recreanten beter in te lichten. Eenvoudige voorlichting
kan daarbij al veel effect hebben. Hiervoor zijn ver-
schillende mogelijkheden, die we hieronder behande-
len. Deze lijst is slechts een selectie van maatregelen
die beschikbaar zijn, en pretendeert niet volledig te
zijn. Ook merken we op dat het succes afhankelijk is
Verstoring door een windsurfer in de Gouwzee.
van een combinatie van de gekozen maatregel en de
Doordat niet alleen fysieke markering maar
kwaliteit van de uitvoering. Het is mogelijk een ver-
ook voorlichting en bovendien handhaving
bodsbord te plaatsen, maar als er niet gehandhaafd
ontbreekt, zijn windsurfers en ook kitesurfers
wordt, of het bord is niet duidelijk, dan werkt het niet.
zich niet bewust dat surfen hier buiten de zo-
Een website kan prachtig zijn, maar als hij niet bezocht
mermaanden verboden is, en dat ze dan veel
wordt door de juiste doelgroep, wordt het doel niet
verstoring onder vogels veroorzaken.
Foto Gerard Hund
bereikt.
19 https://www.boswachtersblog.nl/texel/2017/04/13/strandbroeders-op-texel-krijgen-hulp-wandelaars-worden-om-hun-broed-
gebied-heen-geleid/
Verstoring van vogels door recreatie
132
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
Borden
Het plaatsen van borden is een veel voorkomende maatregel tegen verstoring. Borden worden
onder andere gebruikt om aan te geven welke gebieden niet toegankelijk zijn, door middel van
een verboden-toegangsbord of een bord met een kaart met informatie. Helaas zijn er veel
voorbeelden te noemen waar dit niet werkt. Redenen daarvoor kunnen zijn: onduidelijke taal,
onduidelijke regels, plaatsing op een onlogische plek, verkeerde taal voor de doelgroep, en
gebruikte taalstijl (is het een ge- of verbodsbord). Andere redenen voor het niet slagen van
borden kunnen zijn het gebrek aan handhaving bij een verbodsbord of een verbodsbord dat
niet duidelijk maakt waar het verbod geldt en waar niet. Op de foto hieronder staat hiervan een
voorbeeld. Deze borden gaven aan welke gebieden verboden zijn voor loslopende honden. Ze
stonden alleen bij de ingang van het terrein en waren zo onduidelijk dat het verwarrend was
waar mensen nu wel of juist niet met hun hond konden lopen. In het terrein zelf ontbrak boven-
dien een fysieke markering rond het hondenlosloopgebied of rond het afgesloten gebied, én er
vond geen handhaving plaats. Het resultaat was dat veel mensen de regels negeerden en met
hun (niet aangelijnde) honden door de afgesloten gebieden liepen.
Wanneer borden te veel tekst bevatten of onduidelijk
zijn, worden ze minder gelezen en begrepen. Om een
overzichtelijk bord te maken, kan een (zeer) korte tekst
of kunnen enkele afbeeldingen geplaatst worden, met
daarnaast een QR-code die mensen kunnen scannen
met hun telefoon. Na het lezen van de QR-code, opent
op de telefoon een website waar informatie staat over
het gebied en een toelichting waarom regels, zoals
bijvoorbeeld een toegangsverbod of aanlijnplicht, zijn
ingesteld in het gebied. Het is dan uiteraard belang-
rijk dat de website up-to-date is en nuttige informatie
geeft (zie §6.3.3 Website). Zo gebruikt Natuurmonu-
menten in verschillende gebieden QR-codes om men-
sen te informeren over het gebied: in het Naardermeer
Onoverzichtelijk overzichtsbord in Gravenbol bij Wijk bij
Duurstede, waaruit niet duidelijk is waar het nou wél en
waar níet is toegestaan om met (aangelijnde of loslopen-
de) honden te lopen. Ook ontbrak in het gebied zelf een
fysieke begrenzing én werd er niet gehandhaafd, waardoor
de regels massaal genegeerd werden. Het bord wordt mo-
menteel vervangen, er komt een tweede bord en er komt
een afrastering langs het natuurgebied.
geven QR-codes toegang tot informatie over de ge-
Foto Wetlandwacht Vogelbescherming
schiedenis van het gebied.20
Informatieve borden kunnen een positief effect hebben wanneer zij gecombineerd worden met
andere strategieën en methoden, zoals bijvoorbeeld omheining of afrastering. Zo bleek in het
Fochteloërveen dat een verbodentoegangsbord waar een goed onderhouden pad achter lag,
juist mensen aantrok. De borden werkten daarentegen wel wanneer achter het bord begroeiing
stond, zoals dicht struikgewas en bomen21. Daarnaast zijn borden effectiever wanneer ze voor-
zien zijn van een duidelijke uitleg/informatie waarom een gebied afgesloten is. Denk daarbij
aan een korte tekst (eventueel in verschillende talen) en afbeeldingen/uitleg van bijvoorbeeld
de broedende soort (Meininger & Graveland 2002). Ook wanneer borden aangeven wat wél
mag in plaats van wat niet mag, zijn ze effectiever. Denk aan een bord waarop een alternatieve
route staat aangegeven in plaats van enkel ‘verboden toegang’.
20 https://buroniv.nl/projecten/357/historisch-rondje-naardermeer
21 Fochteloerveen.nl; ‘Opslag bevordert rust en soortenrijkdom’.
Zie: https://www.hetfochteloerveen.nl/bescherming_vvlg.asp?Id=1363855090
Verstoring van vogels door recreatie
133
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
Samengevat zijn de voorwaarden voor slagen van een bord:
• Duidelijke taal;
• Duidelijke regels;
• Plaatsing daar waar nodig en duidelijk zichtbaar;
• Juiste taal voor de doelgroep;
• Juiste taalstijl: is het een ge- of verbodsbord;
• Alternatieve routes/locaties beschikbaar en aangegeven;
• Handhaving.
Bijeenkomsten / voorlichting
Veel recreanten zijn zich niet bewust van de regels en
al helemaal niet waarom deze regels bestaan. Om deze
recreanten beter in te lichten, zijn boswachters en an-
dere stafleden zeer waardevol. Wanneer zij bezoekers
informeren over de effecten op de natuur, neemt het
verstorend gedrag door deze bezoekers af (Klein 1993).
Ook kunnen bijeenkomsten en voorlichtingsdagen ge-
organiseerd worden. Tijdens deze bijeenkomsten kan
informatie verstrekt worden omtrent het gebied en
waar wel en niet gerecreëerd mag worden en waarom
wel of niet. Hierbij is het bijvoorbeeld mogelijk om een
film de gehele dag af te spelen in een bezoekerscen-
trum, een boswachter een presentatie te laten geven
Natuurmonumenten geeft voorlichting vanuit
of cursussen (bijvoorbeeld fotografie, planten herken-
een ‘woonwagen’ bij Utopia op Texel.
Foto Hans Peeters
nen, libellen bekijken, e.d.) aan te bieden.
Website
Een goede up-to-date website is zeer belangrijk om mensen te kunnen informeren. Van belang
is ook dat de website duidelijk en simpel is en in verschillende formats te bekijken, dus zowel op
een telefoon als op een tablet als op een laptop. Openingstijden en regels voor het natuurgebied
moeten snel en zeer gemakkelijk te vinden zijn. Het creëren van een website van Waddenha-
vens, waarop duidelijk vermeld staat wat de regels zijn voor het gebied, heeft bijvoorbeeld een
positief effect gehad op de Waddenzee. Recreatievaart is een belangrijke verstoringsbron op
de Wadden, vooral voor vogels en zeehonden. Op de gezamenlijke website van de jachthavens
rond de Waddenzee wordt nu ook informatie gegeven over veilig en verantwoord varen op de
Waddenzee. De website is zeer overzichtelijk en wordt veel gebruikt, en daarmee worden ook
de regels om verstoring te voorkomen beter gezien, beter begrepen, en beter nageleefd (www.
waddenhavens.nl). Aan de informatie op deze websites ligt een gedragscode ten grondslag, en
een onderliggend zeer succesvol proces van overleg tussen de betrokken partijen (Kooistra 2019).
Zoals de directeur van Vogelbescherming Nederland het zei: “Je moet veel meer uitleggen, de
mensen betrekken bij de natuur- en vogelbescherming op het Wad. Je kunt veel begrip kweken
met voorlichting, want alle wadvaarders zijn ten slotte ook vogel- en natuurliefhebber. En wat
is beter dan voorlichting ter plekke?” (Berk 2009).
Verstoring van vogels door recreatie
134
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
Nieuwsbrief
Een nieuwsbrief is een mogelijkheid om mensen frequent te informeren over (veranderende)
regels. Dit is het makkelijkst te realiseren door het sturen van een e-mail, waar mensen zich
voor kunnen inschrijven, of door deze op de website te plaatsen. Deze nieuwsbrief kan meerdere
malen per jaar verstuurd worden en kan, naast leuke weetjes, mogelijke routes en activiteiten,
ook de regels bevatten. Ook kunnen zo kortere berichten verspreid worden. Zo deelt Vogelbe-
scherming eens in de zoveel tijd een ‘infosnack’ over effectieve maatregelen om plevieren te
beschermen (zie foto hieronder). Boswachters van Staatsbosbeheer schrijven nieuwsbrieven
speciaal bedoeld voor die mensen die vaak in het gebied van de betreffende boswachter komen.
Campagnes
Campagnes om ergens aandacht voor te vragen kunnen opgezet worden om een groot publiek
te bereiken. Staatsbosbeheer heeft bijvoorbeeld begin 2021 een campagne opgezet om op een
opvallende manier mensen in te lichten dat vanaf 1 maart honden niet meer los mogen lopen
in de Schoorlse Duinen. Daarbij zochten zij naar de leukste hond van Schoorl met behulp van
de hashtag #deleukstehondvanSchoorl. Hierbij kon men kans maken op een professionele
fotoshoot van de hond.22 Dit is een leuke en informatieve manier om mensen te herinneren
aan het broedseizoen van vogels en welke gevolgen het kan hebben als honden niet aangelijnd
zijn. Zo ook hebben de natuurbeschermingsorganisaties in maart 2021 een grote gezamenlijk
campagne gevoerd naar aanleiding van de overweldigende drukte in de natuurgebieden in 2020
door alle beperkingen vanwege het coronavirus. Bij deze campagne zijn in veel natuurgebieden
borden en spandoeken geplaatst met de tekst ‘Welkom in de kraamkamer van Moeder Natuur’,
en ook in de media is deze boodschap grootschalig afgegeven.23 De organisaties willen op deze
manier mensen erop attenderen dat de natuur en haar inwoners kwetsbaar zijn tijdens het
broedseizoen. De boodschap aan alle bezoekers is om zich te gedragen alsof ze op kraamvisite
bij familie/vrienden zijn.
6.3 Strategie 3 – Handhaving
De bovengenoemde maatregelen werken alleen als ze ook daadwerkelijk opgevolgd worden door
recreanten. Hierbij speelt handhaving een belangrijke rol. Natuurgebieden worden beheerd en
beschermd door boswachters en naleving van de regels controleren is dan ook een belangrijke
taak van boswachters. Een boswachter mag recreanten alleen bekeuren of staande houden als
hij of zij beschikt over een extra bevoegdheid als buitengewoon opsporingsambtenaar (BOA).
Het is essentieel dat er in gebieden frequent boswachters aanwezig zijn. In gebieden waar
boswachters vaak in het terrein aanwezig zijn is er minder last van overtredingen (Greer et al.
2017). Daarbij is het een goede strategie voor handhavers om niet op vaste momenten aanwezig
te zijn, maar onvoorspelbaar en ook op momenten in de vroege of late uren.
22 https://www.boswachtersblog.nl/schoorlseduinen/2021/01/07/boswachter-zoekt-hond/
23 https://www.staatsbosbeheer.nl/Over-Staatsbosbeheer/Nieuws/2021/03/campagne-kraamkamer-natuur
Verstoring van vogels door recreatie
135
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
Voor begrip voor en naleving van regels is het van belang om handhaving altijd samen te laten
gaan met voorlichting.
Daarnaast kunnen ook vrijwilligers helpen met het handhaven van de regels. Natuurmonumen-
ten heeft verschillende vrijwilligers die zich bijvoorbeeld inzetten als Wad- en eilandwachters
op de Richel, de Marker Wadden en Vlieland. Deze wachters geven voorlichting aan schippers
over het gebied en de vogels daar en voorkomen op die manier (onbedoelde) verstoring.24
Maatregelen helpen
alleen als ze ook
gehandhaafd worden.
Wandelaars krijgen een
bekeuring, omdat ze hun
honden los lieten lopen.
Foto Hans Peeters (foto in scène gezet)
6.4 Aanpak van en keuzes in maatregelen
Situatie en doelen in kaart brengen. Om te bepalen welke maatregelen effectief toegepast
kunnen worden in een gebied, is het verstandig om eerst de situatie in kaart te brengen via
een analyse van het gebruik van het gebied. Daarbij vormt een tiental vragen een hulpmiddel.
• Welke vormen van recreatie komen er voor?
• Waar, wanneer en hoe intensief vinden die plaats?
• Waar bevinden zich de belangrijke gebieden voor vogels?
• Welk deel van de populatie dient beschermd te worden en in welke mate?
• Wat zijn de ecologische behoeftes van de doelsoorten waaraan voldaan moet worden
(qua foerageren, rusten, broeden)?
• Waarin liggen de kwetsbaarheden van vogels ten opzichte van recreatie?
• Wat zijn de te behalen doelen?
• Wat is de gewenste toekomstige situatie?
• Wat zijn harde randvoorwaarden voor rust?
• Wat zijn verenigbare gebruiksfuncties?
24 https://www.natuurmonumenten.nl/natuurgebieden/richel
Verstoring van vogels door recreatie
136
Hoofdstuk 6.
Hoe beperken we het effect van recreatie?
Afhankelijk van de situatie kan het gebruik dan gescheiden worden in gebieden primair voor
recreatief gebruik en primair voor vogels/overige fauna. Vervolgens kan het gebied met een
combinatie van maatregelen ingericht worden. Voordat maatregelen geïmplementeerd worden,
is het dus belangrijk om helder voor ogen te hebben wat de gewenste toekomstige situatie is
en om de te behalen doelen te definiëren (Henkens et al. 2012a, Graf et al. 2018).
Op deze wijze kunnen de maatregelen worden afgestemd op zowel de recreatiedruk als op kwets-
bare of belangrijke vogelsoorten. De aanleg van een duinovergang bijvoorbeeld kan gestuurd
worden op de afstand tot kwetsbare broed- foerageer- of rustlocaties. Of kwetsbare locaties
zoals af te schermen broedhabitats van strandbroedvogels kunnen worden ingericht op ruime
afstand van die duinovergangen (Tratalos et al. 2013). Pouwels et al. (2017) ontwikkelden een
krachtige methodiek voor beheerders om dit te bewerkstelligen, die bijvoorbeeld wordt ingezet
om de verstoringsproblematiek in het Noordhollands Duinreservaat te verminderen.
Succesvolle strategieën voor behoud van goed broedsucces zijn met name inzet van borden,
beheerders, en exclosures; voor behoud van dichtheden van niet-broedende vogels met name
bufferzones en ook exclosures (Batey 2013) (zie §4.6). Er is nog maar weinig onderzoek gedaan
naar de effectiviteit van effect-beperkende maatregelen. Allbrook & Quinn (2020) verhalen over
het positieve effect van borden op het gedrag van mensen rond broedende jan-van-genten. En
Levenhagen et al. (2021) lieten in een aantrekkelijk experiment zien dat maatregelen om ge-
luidsniveaus te verminderen mensen meer open deed staan voor de natuur en het fluiten van
de vogels overal om hen heen; tegelijkertijd resulteerde de toegenomen stilte in een hogere
dichtheid vogels. De maatregel bestond uit niets meer dan informatieborden.
Financiën. Om hoge bezoekersstromen op langere termijn de baas te blijven, kan behalve
maatregelen om draagkracht voor beschermende maatregelen bij het publiek te vergroten, ook
gedacht worden aan maatregelen om met behulp van toegangskosten de financiële middelen te
genereren om beschermende maatregelen te kunnen nemen. Dit beleid wordt in Canada reeds
toegepast (Eagles 2014). In Nederland wordt het toegepast in het Noordhollands Duinreservaat.
Enigszins vergelijkbaar is het vignet-systeem dat op de Utrechtse Heuvelrug wordt gebruikt
voor mountainbikers, en waarmee tegen betaling een jaar lang gebruik gemaakt kan worden
van de mountainbike-paden. Het implementeren van maatregelen om effecten van recreatie te
beperken, en de handhaving op het naleven van regels, is een kostbare zaak waar maar weinig
financiële middelen voor beschikbaar zijn.
Verstoring van vogels door recreatie
137
KADER
Wetgeving en verstoring
KADER
Wetgeving en verstoring
Wetgeving en verstoring
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
138
Verstoring van vogels door recreatie
138
KADER
Wetgeving en verstoring
In dit kader schetsen we de juridische Nederlandse praktijk omtrent dit onderwerp. Het
is geenszins bedoeld als een uitputtend overzicht van jurisprudentie.
Wet natuurbescherming
In de Wet natuurbescherming (Wnb) is de
of verslechterende invloed hebben op de
betreffende vogelsoorten. Het bevoegd ge-
bescherming van leefgebieden van vogels
zag kan onder voorwaarden een vergunning
geregeld (gebiedsbescherming van Natu-
ra 2000-gebieden) en ook de bescherming
verlenen voor projecten met een effect op
van individuele vogels, hun nesten en rust-
soorten waarvoor instandhoudingsdoelen
plaatsen, en populaties buiten beschermde
zijn gesteld.
leefgebieden (soortbescherming). In de Wnb
Bovendien is in hoofdstuk 3 van de wet
is op verschillende wijzen geborgd dat het
geregeld dat het niet is toegestaan vogels
storen of verstoren van vogels of hun leefge-
te storen, zowel binnen als buiten Natura
bied niet is toegestaan. De wet is tweeledig:
2000-gebieden, tenzij ‘de storing niet van
in hoofdstuk 2 wordt de bescherming van
wezenlijke invloed is op de staat van in-
leefgebieden uitgewerkt en in hoofdstuk 3 de
standhouding van de desbetreffende vogel-
bescherming van soorten (zowel binnen als
soort’ (artikel 3.1). Daarbij ligt de bewijslast
bij de initiatiefnemer, dus er moet een onder-
buiten de Natura 2000-gebieden).
Vereenvoudigd komt het er op neer dat in
bouwing worden gegeven waarom de storing
en bij Natura 2000-gebieden projecten niet
als ‘niet van wezenlijke invloed’ wordt beoor-
zijn toegestaan die afzonderlijk of in combi-
deeld. Bovendien is het opzettelijk vernielen
of beschadigen van nesten en rustplaatsen
natie met andere plannen of projecten signi-
verboden. Dit geldt voor de zogenaamde
ficante gevolgen kunnen hebben voor vogel-
soorten waarvoor een Natura 2000-gebied
jaarrond beschermde nesten en voor rust-
is aangewezen. Dat geldt zowel voor struc-
plaatsen niet alleen in de broedperiode, maar
turele als tijdelijke effecten. In het kader van
ook daarbuiten. Een nest is ook jaarrond be-
het onderwerp recreatie gaat het hier om
schermd als de kans voldoende groot is dat
gevolgen die een significant verstorende
de soort ernaar zal terugkeren.
In de Wet natuur
bescherming is op
verschillende wijzen
geborgd dat vogels
of hun leefgebied
beschermd zijn tegen
de negatieve gevolgen
van verstoring.
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
139
KADER
Wetgeving en verstoring
Het bevoegd gezag kan voor deze activiteiten
ontheffing verlenen. Om af te mogen wijken
van de verbodsbepalingen via een ontheffing
of vrijstelling moet aan drie criteria zijn vol-
daan.
1. Ten eerste mag alleen van de verbods-
bepaling afgeweken worden als er geen
andere bevredigende oplossing voor de
handeling mogelijk is.
2. Ten tweede moet tegenover de afwijking
In een gedragscode kan geregeld worden hoe bij werkzaamheden verstoring
van pleisteraars of nesten wordt voorkomen. Foto Hans Peeters
van het verbod een in de wet genoemd
belang staan. De wet geeft voor de ver-
schillende beschermingsregimes aan wat
die belangen zijn zoals volksgezondheid of
Uit de Wet natuurbescherming vloeit
openbare veiligheid.
voort dat in ecologische effectbeoordelin-
gen rekening moet worden gehouden met
3. Tenslotte mag de ingreep niet leiden tot
verslechtering van de staat van instand-
het voorzorgbeginsel. Hieruit volgt dat in
houding van de soort.
beginsel moet worden uitgegaan van een
Als aan deze drie vereisten voldaan is, kan
worst-case-scenario, en dat een activiteit al-
een ontheffing worden verleend. Voor een
leen wordt toegestaan als significante effec-
aantal handelingen zijn bovendien vrijstellin-
ten (Natura 2000) dan wel verslechtering van
gen mogelijk, bijvoorbeeld in de vorm van een
de staat van instandhouding (bij ontheffing of
provinciale verordening of een gedragscode.
vrijstelling) kunnen worden uitgesloten.
Verstoring mag niet van
invloed zijn op de staat
van instandhouding.
De beheerder van dit
gebied heeft dus een
verantwoordelijkheid
om te voorkomen dat
windsurfers of andere
recreanten in het najaar
grote groepen water
vogels verstoren.
Foto Gerard Hund
Verstoring van vogels door recreatie
140
KADER
Wetgeving en verstoring
toegangsrestricties gelden (US Fish and Wild-
life Service 2012). Dit is echter een extreme
Belang van staat van instandhou
ding en draagkracht leefgebied
Verstoring door recreatie kan ertoe leiden
maatregel die feitelijk te laat komt, nadat de
dat een lokale vogelpopulatie achteruitgaat,
negatieve effecten al zijn opgetreden. Het is
wel een goed voorbeeld, omdat ook op de
bijvoorbeeld wanneer de duur en intensiteit
van recreatie zeer hoog is, en/of wanneer
Nederlandse stranden de kustbroedvogels
recreatie in zeer open gebieden plaatsvindt
al decennialang substantieel minder nesten
waardoor over grote afstanden vogels wor-
hebben en in die nesten minder jongen groot-
den verjaagd en ze niet terugkeren (zie HS
brengen door de hoge mate van toegankelijk-
3). In deze gevallen kan de gunstige staat van
heid van vrijwel alle Nederlandse stranden
instandhouding onder druk komen te staan,
voor recreanten. Dergelijk verlies aan draag-
of kan de draagkracht van een leefgebied
kracht van leefgebieden voor vogels is op veel
afnemen.
meer plaatsen in Nederland aan de orde, ook
In de VS is het aantal Amerikaanse strand-
in Natura 2000-gebieden (zie HS 6).
plevieren (snowy plover) in zo alarmerende
Om verslechtering van draagkracht te
mate afgenomen door recreatie op de stran-
voorkomen kunnen maatregelen worden
getroffen om effecten te voorkomen of be-
den, dat de verstoring door recreatie van de
broedhabitat van de soort als zodanig onder-
perken. Voorbeelden hiervan zijn uitgewerkt
kend is en specifieke beschermde gebieden
in HS 6.
zijn aangewezen waar strenge wettelijke
Wereldwijd worden op
stranden maatregelen
getroffen om verstoring
van strandbroeders
te beperken. Hier voor
zwartkopplevieren in
Australië.
Foto Cath Bell
Juist en onjuist omgaan met verstoring in natuurtoetsen
Op juridisch vlak ligt het probleem bij beoordelingen van verstoringseffecten erin dat progno-
ses van effecten moeilijk te geven zijn omdat de dosis-effectrelaties complex zijn. Immers, de
impact van een verstoringsbron op (een populatie) vogels hangt van een veelheid van factoren
af, zoals seizoen, groepsgrootte, soortsamenstelling, habitatbeschikbaarheid, weersomstandig-
heden, voedselbeschikbaarheid, overige verstorende factoren, en duur, aard en intensiteit van
de verstoring. Hoeveel onderzoek er ook gedaan wordt, er zal nooit een antwoord komen op
de omvang van de effecten van alle individuele combinaties van deze factoren. Dat betekent
dat er door een ecoloog een inschatting van het effect gegeven moet worden op basis van
feitelijke informatie (bijvoorbeeld het aantal vogels dat beïnvloed kan worden door de activiteit)
en de bijbehorende complexe omstandigheden. Uiteindelijk moet dat leiden tot een oordeel of
het effect van verstoring een afname betekent van oppervlak of kwaliteit van het leefgebied
van een vogelsoort.
Verstoring van vogels door recreatie
141
KADER
Wetgeving en verstoring
Bij effectbeoordelingen en natuurtoetsen
abusievelijk achterwege latend dat deze
komt een aantal misvattingen in relatie tot
vogels mogelijk al vertrokken zijn uit het
verstoring geregeld voor.
gebied door verstoring (zie kader recrea-
1. Het feit dat vaak alleen naar de (maxima-
tiedruk op meren). In het verlengde hier-
le) verstoringsafstanden (lees: vlucht- of
van wordt vaak gesteld dat er voldoende
onrustafstanden) gekeken wordt en dat
uitwijkmogelijkheden zijn voor de vogels,
daarmee impliciet wordt aangenomen dat
zonder dat onderbouwd wordt waar deze
het gehele gebied daarmee ongeschikt
uitwijkmogelijkheid dan is en of deze ge-
schikt is. Dit geldt zowel bij verstoring
leefgebied wordt. In de praktijk zijn er
vele voorbeelden waaruit blijkt dat dit te
van vogels in Natura 2000-gebieden als
simpel gesteld is. Het voordeel van deze
daarbuiten. Bovendien moet, als het om
methode is wel dat het een maximaal mo-
Natura 2000 gaat, het leefgebied geschikt
gelijk effect weergeeft, hetgeen in over-
gehouden worden voor de vogels, of ze er
eenstemming is met het voorzorgsbegin-
nu wel of niet zijn op dat moment.
sel (zie hierboven).
4. Een andere ongelukkige werkwijze bij be-
oordelingen van effecten is het opsplitsen
2. Omgekeerd wordt er in natuurtoetsen ge-
regeld te snel verondersteld dat de mate
van verstoringseffecten die vervolgens
van gewenning zo groot zal zijn dat er
allemaal apart worden beoordeeld. Dit is
een veel lager effect zal zijn dan op basis
veroorzaakt door de effectenindicator25
van maximale afstanden aangenomen zou
waarin globaal de typen oorzaken van ver-
kunnen worden. Gewenning kan alleen on-
storing worden samengevat. In vele na-
der specifieke omstandigheden optreden
tuurtoetsen wordt dit vervolgens als een
en voor lang niet alle vogelsoorten (zie
kookboek toegepast en wordt getracht de
§4.2).
effecten allemaal te splitsen en afzonder-
lijk te duiden. In de regel is de verstoring
3. Zeer gangbaar is ook de redenatie dat
in gebieden waar – in de huidige situatie
echter juist het gevolg van de combinatie
– geen vogels aanwezig zijn, deze ook
van deze factoren. Zo heeft een varende
niet ‘verstoord kunnen worden’, daarbij
boot immers een bepaald verstorend ef-
fect op watervogels omdat hij zichtbaar
is (optische verstoring), herrie maakt (ge-
luid), trillingen veroorzaakt, en omdat aan
boord feest gevierd wordt met luide mu-
ziek en een zwalkende koers. In de regel
is het effect van alle onderdelen samen
groter dan het effect van de maximale
variant. De juiste aanpak is dus om alle
verschillende onderdelen in samenhang
te toetsen in plaats van apart. M.a.w. het
effect van een boot met drukke mensen
aan boord met veel geluid is groter dan
een boot die op vaste koers voorbijglijdt
met enkel een stil voor zich uit kijkende
stuurman aan de helmstok.
Knobbelzwanen voelen zich hier veilig achter de
verbodentoegangsboeien en buiten de vaargeul.
Foto Karen Krijgsveld
25 https://www.synbiosys.alterra.nl/bij12/effectenindica-
torsoorten2016.aspx
Verstoring van vogels door recreatie
142
KADER
Wetgeving en verstoring
Verstoring versus verslechtering
In effectbeoordelingen gaat het erom te be-
Verantwoordelijkheid voor
naleving wet
palen of het gebied minder geschikt wordt
Het bevoegd gezag draagt de verantwoorde-
voor vogels als leefgebied (afname habitat-
lijkheid voor het naleven van de Wet natuur-
kwaliteit of verslechtering leefgebied). Dus of
bescherming. Dit betekent dat de provincies
een vogel opvliegt of onrustig wordt is niet
(Gedeputeerde Staten) eindverantwoor-
per se relevant, maar wel of met de verstoring
delijk zijn voor naleving van de wet in hun
de kwaliteit van het leefgebied afneemt (zie
provincies, zowel ten aanzien van de Natura
ook §3.4 over draagkracht). Dit laatste dient
2000-gebiedsbescherming als de soortbe-
zoveel mogelijk kwantitatief onderbouwd te
scherming. De Rijksoverheid (LNV) draagt de
worden. Door een juiste interpretatie van
eindverantwoording voor de grote wateren,
verstoringsafstanden, verstoringsduur, ver-
zoals de Waddenzee en het IJsselmeer.
storingsintensiteit, typen verstoringsbron-
Voor Natura 2000-gebieden wordt de
nen, diversiteit in soorten, groepsgroottes
bescherming geborgd door beheerplannen.
en gebruiksfuncties op basis van de kennis
Daarin kan bijvoorbeeld vastgelegd worden of
aangereikt in dit rapport, is een inschatting
een Natura 2000-gebied opengesteld wordt
te maken van het effect. Het is derhalve nodig
of blijft voor recreatie, en zo ja welke delen
met ál deze factoren rekening te houden.
dan wel of niet, en op welke manier effecten
gemitigeerd worden. Ook kan de toegang
beperkt of verboden worden als dat nodig is
gelet op de instandhoudingsdoelstellingen
(art. 2.5 Wet natuurbescherming). Buiten
Natura 2000-gebieden is er andere wet- en
regelgeving die de mogelijkheid biedt om
beperkingen op te leggen in natuurgebieden
(bijvoorbeeld in het kader van NatuurNet-
werk Nederland). Daarmee hebben terrei-
neigenaren zoals Waterschappen, Defensie,
particulieren, verenigingen (o.a. Natuurmonu-
menten) of Staatsbosbeheer de mogelijkheid
om gebieden af te sluiten of de toegang te
beperken.
In al deze gebieden wordt de inrichting,
toegang en handhaving van regels uitgevoerd
door de lokale terreineigenaren/beheerders.
Zij zijn daarbij ook verantwoordelijk voor een
adequate soortbescherming. De beheerder
(zoals Rijkswaterstaat op het IJsselmeer,
Staatsbosbeheer in veel rivier-uiterwaar-
den) heeft daarbij de verantwoordelijkheid
om verstoring te voorkomen en op te treden
tegen verstorende activiteiten (algemene
zorgplicht, art 1.11 Wnb).
In beheerplannen kunnen maatregelen tegen
verstoring door recreatie worden opgenomen.
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
143
KADER
Lezenswaardige literatuur
KADER
Lezenswaardige
literatuur
Lezenswaardige literatuur
Foto Carel Windt
Verstoring van vogels door recreatie
144
Verstoring van vogels door recreatie
144
KADER
Lezenswaardige literatuur
In dit kader benoemen we een aantal
publicaties die een belangrijke bijdrage
leveren aan de huidige inzichten over de
effecten van recreatie op vogels en ma-
nieren om die effecten te voorkomen, en
die daarom interessant zijn om te lezen.
Reviews over effecten van
recreatie op vogels
Twee algemene reviews waaruit blijkt dat het
effect van recreatie op grote schaal is aan-
getoond in de wetenschappelijke literatuur.
Vooral voor roofvogels en steltlopers zijn veel
negatieve effecten gepubliceerd, en voor vo-
gels in kustbiotopen en wetlands.
Larson CL, SE Reed, AM Merenlender & KR
Foto Hans Peeters
Crooks (2016). Effects of recreation on
animals revealed as widespread through
a global systematic review. PLOS ONE 11:
Over strandbroeders en verstoring op
e0167259.
stranden. Zowel broedende vogels als door-
trekkende en pleisterende vogels op hoog-
Steven R, C Pickering & J Guy Castley (2011).
A review of the impacts of nature based
watervluchtplaatsen. Twee mooie en zeer
recreation on birds. Doi: 10.1016/j.jenv-
toepasbaar overzichten van de literatuur en
man.2011.05.005. Journal of Environmen-
van mogelijkheden om effecten van recrea-
tal Management 92: 2287-2294.
tie op het strand te verkleinen. Verstoring
van deze groep vogels vindt op grote schaal
Over roofvogels. Overzicht van de effecten op
plaats (recreatie op de stranden) en de impact
is zeer groot (habitatverlies, geminimaliseerd
broedende roofvogels op basis van 24 studies,
waarin wordt aangetoond dat broeddichtheid
broedsucces, cumulatie met andere factoren).
van roofvogels lager is in de nabijheid van we-
Het maakt de al twintig jaar oude studie van
gen en paden. Toename in afstand is gemid-
Meininger & Graveland helaas nog steeds zeer
actueel (zie ook HS14 verstoring van soorten
deld 200 tot 800 meter toename in afstand
(of 20-30% verder), tot maximaal 1400 meter
van biotoop kust, duin en strand).
voor grote roofvogelsoorten zoals arenden.
Mengak L, AA Dayer, R Longenecker & CS
Spiegel. 2019. Guidance and best practi-
Martínez-Abraín A, D Oro, J Jiménez, G Ste-
wart & A Pullin (2010). A systematic re-
ces for evaluating and managing human
view of the effects of recreational activi-
disturbances to migrating shorebirds on
ties on nesting birds of prey. Doi: 10.1016/j.
coastal lands in the northeastern United
baae.2009.12.011. Basic and Applied Eco-
States. U.S. Fish and Wildlife Service.
logy 11: 312-319.
Meininger PL & J Graveland (2002). Leidraad
ecologische herstelmaatregelen voor kust-
broedvogels. Balanceren tussen natuur-
lijke processen en ingrijpen. RWS/RIKZ,
Middelburg.
Verstoring van vogels door recreatie
145
KADER
Lezenswaardige literatuur
Om de enorme ver
storing door honden
in te dammen, hebben
Taylor et al. maatrege-
len uitgewerkt. Zoals het
aanbieden van inte-
ressante alternatieve
routes waar de hond
wél vrij mag rennen.
Foto Shutterstock
Over kitesurfen. Op basis van zeventien stu-
Over honden. Taylor et al. gaan in op versto-
rende effecten op vogels, waarbij ze aan een
dies over de effecten van kitesurfen op vogels
ontstaat het consistente beeld dat kitesurfen
grote hoeveelheid literatuur refereren. Op
één van de sterkste verstoringsbronnen op
pagina 128 geven ze een serie maatregelen
het water is, die alle in de buurt aanwezige
om de effecten te verminderen/voorkomen,
soorten voor langere tijd verjaagt. Alleen jet-
waaronder aanbevelingen hoe aanlijnen te
ski’s en speedboten waren in sommige geval-
promoten en educatie en zonering te realise-
len meer verstorend (zie ook §5.5 kitesurfen).
ren. Weston et al. geven een algemene review
Krüger T. 2016. On the effects of kitesurfing
waarin ook effecten op zoogdieren en amfi-
on waterbirds – a review. Informations-
bieën en reptielen aan bod komen, en waarin
dienst Naturschutz Niedersachsen - Nie-
ze trachten de stand van zaken van honden in
dersächsischer Landesbetrieb für Was-
natuurgebieden schetsen. Ook zij bespreken
serwirtschaft, Küsten- und Naturschutz
de opties om de effecten in de hand te houden
(zie ook §5.5 honden).
(NLWKN) 36, Hannover. Oorspronkelijk
verschenen in het Duits: Krüger T. 2016.
Taylor K, P Anderson, R Taylor, K Longden &
Zum Einfluss von Kitesurfen auf Wasser-
P Fisher (2005). Dogs, access and nature
und Watvögel – eine Übersicht. Informa-
conservation. English Nature Research
tionsdienst Naturschutz Niedersachsen
Reports nr 649. English Nature, Peter-
borough.
- Niedersächsischer Landesbetrieb für
Weston MA & T Stankowich (2014). Dogs as
Wasserwirtschaft, Küsten- und Natur-
schutz (NLWKN) 36, Hannover.
agents of disturbance. In: Gompper ME,
editor. Free-ranging Dogs & Wildlife Con-
servation. Ch 4. Oxford University Press,
Oxford.
Verstoring van vogels door recreatie
146
KADER
Lezenswaardige literatuur
Luisteren naar vogelzang als mitigerende
maatregel. Een elegante, positieve manier
Publicaties die een interessant licht
werpen op recreatie en vogels
om mensen bewust te maken van de natuur
Natuurwaardering en natuurbescherming
om hen heen. Bezoekers werden middels
verenigen. Voor het behoud van natuur is het
borden geattendeerd op de geluiden van
van groot belang dat mensen daar ervaring
de natuur (vogelzang). Hierdoor werden de
mensen stiller. Ze waardeerden de stilte en
mee hebben. Alleen als ze een affiniteit met
natuur hebben, zullen mensen haar willen
de geluiden van de natuur meer (vogelzang),
beschermen. Ondanks de schade die recre-
en hadden een plezieriger bezoek. Als bonus
atie berokkent op de natuur, is het dus op
waren er in de stille periodes ca. 6% meer
de lange termijn essentieel voor het behoud
vogels in de stillere gebieden. Door de bor-
van die natuur om mensen toegang te blij-
den tijdelijk en alternerend in verschillende
ven geven. Wat zijn dan de mogelijkheden om
gebieden te plaatsen, werden steeds tijdelijke
mensen op een positieve manier waardering
stilte-gebieden gecreëerd, waardoor de ef-
voor natuur bij te brengen, en zo te helpen
fecten mooi experimenteel in kaart konden
die te beschermen?
worden gebracht.
Marzluff JM & KN Swift. 2017. Connecting ani-
Levenhagen MJ et al. 2021. Ecosystem ser-
mal and human cognition to conservation.
vices enhanced through soundscape ma-
Current Opinion in Behavioral Sciences 16:
nagement link people and wildlife. People
87-92.
and Nature 3: 176–189.
De basis van verstoring: predatierisico. Hét
Laat vogels aan mensen wennen. Beknopt
maar volledig overzichtsartikel over de im-
basisartikel over hoe vogels verstoring door
pact van recreatie op vogels, en hoe we deze
mensen ervaren. Vogels vluchten weg als ze
impact kunnen verminderen. Blumstein kiest
bang zijn gepredeerd te worden, en als deze
angst zwaarder weegt dan de reden dat ze er-
een mooie insteek: het doel is om gewenning
te stimuleren, zodat vogels minder last van
gens zaten (voedsel, jongen). Deze perceptie
ons mensen hebben.
van predatierisico en het resulterend vlucht-
Blumstein DT (2016). Habituation and sensi-
gedrag (zoals geformuleerd door Ydenberg
tization: new thoughts about old ideas.
en Dill in 1986) wordt door de auteurs toege-
Animal Behaviour 120: 255-262.
past op verstoring door mensen. Vanuit deze
gedachte wordt het ineens kraakhelder hoe
verstoring werkt en welke impact het waarom
heeft (dit is uitgewerkt in §4.1). Het artikel
wordt in vrijwel al het verstoringsonderzoek
geciteerd.
Frid A & LM Dill. 2002. Human-caused distur-
bance stimuli as a form of predation risk.
Conservation Ecology 6: art.11.
Mensen worden stiller en genieten meer
als ze geattendeerd worden op de zang
van de vogels om hen heen.
Foto Hans Peeters
Verstoring van vogels door recreatie
147
rn
u ht VEE ee,A Arnete RN0ER ENE : ESENNEenRn
W,OI Ke AA eo Anr]EEE ERNeEE Sd NeR:Reo 5
:
À
ie Fe
le, Te
erk ePELee TR
Fe otd
TiteTeKieku
Eer ER ren
teid Me Mar
aken
ì ge Ent
} TAAL Se var £oAR ce ere
ve,in pe, Ran AR end ren
Lade adel Dld
al
En:
rn enMr
RET
=
CERde MERSDN
he ERA ethertd
0e
EE
en erik ve En
| ; B beAe DEAk Ke he en de Tern. | 1 aes AE a} (pu Nip NEE Te kiE tgeen,
pt rrd ts ûr ae, nr
SEE zeAE:Re tENENT Eed BA
Ean ee k Roet rente aj gehnaKNEL PN ERE nk heee
hi rij ve AE Je: EN ON Le
EENNEeNa Nsjn
EenTeteEhitem needOELrn en
ed bnef PEI ee
EN AAAEN itA 5 iSenSEEee.awiAKe SNHN
EngARORETd NEE knRO En lp An Rinse
te AkTa
NdEeat
neEEPodFi nk
de MEE
EN A
Ha A Nrs Bet Helegentee
he ie
end wl
a
i TEcha nn Een
RE NE er Ent den: ape SEE ADIN jn Ne df at
Nn
Ì
iere
a KS
Ër
ijs
A Eh
he
NT
laar
bh
he
E
ann EA
tn lt AEN
e
WeinEr Ea Gee A ad bh tente TE: Bh: MS ze iN
; En 4
|
| RE
At
Batt FS een ETONErAE al ms
derd KET, re eeneA nl Aelen Er ke
Er ee zekeren il br Wind
Ac Sn . - lm
dS
;eneG er Aen Kina
L ae ded1EL ge
Ly 5
gehen
ie Ae=> et
P f
d at Een bn
|
|
EN
'
;
ER je dijn
, Penn digen ree ince EE er die 1e ho
im:rj td ei
Ig Nn gi en
ENen
Rente et nRTEEn nb
ir
„Aan
ENRe
BEENVE
SME:tE
Ree
É
Nasi A eN AAN lieke jer EE
E
4
en F Ë k hs3e k: Ntkl Een E, ",
hus EN len er
Fiel, zb de erk Keen we re ‚. TEENS We ot 9
\ ol ï
|
Ie tteNUENENOeON.SEE ESE A
ENPet
En ee) Ne
IN ile
Lie Gee
7
=S,
Fr re he
Xx
En
1
RlA
en
B.
ten. ANNEEREA CES rn Ee Se EN
AE
INA cdee
rd
al Sk
EE
ke
de
Kl | " 15 KEA
bere El ra Fen En al baken Er 7
Ned ZFcn ik efbeige end
Hi
1 SNSee
hee
E
| EE
EnAetn
en A
TENG
AS HI HEN
Ohe 8aNn SNN,KoESERN
GaSnAe En
8 oen De 5AEne ket We RE) oke ak dier ike ee Ar Annekee eere EG dieje
Et”
BAAT
ET, hs
reta Pian
f
att iter gehn ERS, Ì Butte
ded heit Aen se eeh re AT far:
1 A ha TeFene
keReDe
EE
hatha LNventenAEPp
be
ed:DNnd eeKEEDE EENEre
| DENN Bee BebeEe kre Tk, ein ke TE al AJ Api tert
ae en
Kee: DEE Et
ir Ee Ld
RRSNA
5: te nete En 5EE AAN
DeRL En Bei hallEl srBENNEN ITeed he ile ed ne on
hi Cen EEL ee
DNHeoee MEE ARNE ahd
iietsrBeheschalrgshAL Nine
He
aje
EAedgeeree Ant RL ETE
ls AET rere er IMek veOSCH, RSIEREN vakke seche oel hen LER En eee RT VROEG
Rn enEn keRe de: entsava Tk pe
Eed aanma EAin NELE dor
IERNE Attae Aa AE AV
CRAEN A
Hak berore
ld EN A in dre
4 ENEnen eerek KeRE MISTER, Wen BENN BR hera A
reden
Aal USer Pie hen
PAT
Eke jeeBiel ri nk El Ennist
hire znardee Le rl ihr
jel
Leed
sbat
} A Eh A
meld IE } SRE ie: EN
EHe hdTrEn LR Ld varittweeN Jen anchel be
heil Ed delle a Md adRAN ANNIS dl Aziek SNEN en
te Te var
besje
er, ee, et Tet en, naleardeaea)Ad5ai ú ne Ae KiEN Oe EnRN
SanEe REE SEed ht Erne
enAT et A RA B a ee reie het
tm
ArtES LE Ae IAK renAM An,ee ane A
Ac HEEE
aj
are
Me
te
EL
a je
fi
CT
Jr
IS ind ek
UT shit EN Es Heen: ter
Rien NEASEDbennendoe eds Kami
Hie
Semeteen le
Ee
ckA A Kra nee ade
ee end Blan eeBe EenAnken
Ne MEER EE5aA UA, er EN Lesa er Eee TE tt eek EN Ke Ate
AL
adEeEAN
ei enkeF. ha, HA Gan kar | ben Altin
VEA
Enen kde: 5Nrueet echgn Teea,Si APREn Ö
EE Ede Ston knWited ET SEN eeh MEE hdNeEkiden RSWieTe Meins olAN el EESLR 8
De nkMe rd ii
Vee, MET gia Ue di Ay hie) a) di bend keen Ae rbe: LATE H ig Ee) De eek:
ek RsHEN ree
MEA GRE KEE
herpen
BE
EN Hr SEETNA u Met erk
AN ENE
Ek SENTRT innn is ek AE rh
BEE Vitale AGE hd ae E EL
, EENrhe De
dak Gl EkSSINPKEEN AE
AREEN, td, Te EEE
NERERLE
/
lt
ap
En Ee ben
HDi
ei
era en HE
kas bi gEEn Ede nr
ReEnEnd ndET EE aeed er} Nrrar Ten Pee
He)NidiENAAr it ten REECE RS On8
Mee rieEepeel en, RedePEAENGEN
Bren Ne
riet
OT
> nt Tae
EKeb
: teek ET
iN
Eh EEn ae As k,
E KEE WLBl e LES, det EIAehEh LE KEN
5 EN, E ES AEAEN
an, EeeENT enn Wd RhinRAE RENETKeijPerEn,
Sendne KEERRGRANAEN
ns TE
RAE RE Nee, PARE: En
rel Te Heslo niee NE
et
rh eh ee
AATEN
Hete
al db
ad
fn BE
tg een n rg 5 han EN lere
d
Hb L 4 Ei Erden AET KeDP ae Lint Lekdet, Ae
Nee TRE et:ih Sen GV, A
HegEe We Rn VAEede.BEREN Ee
ee
SOEINDE
glAA
TD Eerd Aer RR oee ETETkn RE
ORE sten EN ree NEER
ed
Ee el REN lente A
eenen
Se
ie
}BeENEERn
Ne HE
[An ie nege Ree,Wee
Vite
Cu in AR pj edLEL KANDAAG CREEN Se Nn RN
nend MNTHN RAE dt, Mhteeh BtnRe ADENNEREDE 8ORR:
| | A5
k ERN IE d, WE hik
* kel sie.
fs EEne KE gore jkEEEeri
Th d: hij
ee ÉLA ERK deGnnnCANNES :Ad EkeFeisheteÏjSeAUNSHERAÀ5ïAS
evi
in ali eel patel 4) DenErea A en het AA abd
Ù kle fe rt WREE odKN Ln ‚n NiePIERAN
Re KANANRENDENnRT tt
Jearie NeEN et bdMR id WienenNAV ANek et”
De IE
Ren
LEN IN Le
AT A att
El
ht
lldn BN
sek El Den dhrdEE NAA Kat
ì AEN ee rrd EE
dr ne
Eede
tolol END.
1 Pr de Et
k
bide RES
AkEEEe NS en
He Pale
Hi. En ee
: VERTE Ddnd AREArade asha
le: PN
tee
ed
ee rn arrie Kl men
LI
Jee:A3
Aden ed
alek NE ed eh hikers: ek et han
ij zE A Pe EN
be
TE dee a Ab erk
ge ieSCHRed eN
Mi HENDEOEVeETE
Ee
eN NE ECEDEN NetafennLe NeoAALE NE
pn ot 1LsEGAelrd ES Sin Kif eld
R SR aderlei NELE dn EnRn RNOe
RENE er KeeRE Br
l
k
n
s
TE B
Ô GreettWierDente aEASren
st
=
L eijk eten
En, fis Li k Se Hi FE li a, u
ried PLE) LTE SEEN Fa
ze)Gn
de de AAEEL Ala doe
sne
NE UNE
ONT tonen
nhdeheE
ve Nebd eindEee Hieke: regan
lk el RE ein '
a
á
LE, Ee ee GNRen Le, Msn hok En:BREA EEn 1EE LT Ì ONE RARE NS or
|
en Be
ee,
eN
MohrEREA EU
eneeN winde
biAA Enke
NER
en,Via EsEN EerKANON Nr EN AU hed i ge tE hadd KEAN, NeEEAt SR atDn
ban WE
ee ETR
Eet RONSEEUSNODONEENS
ea ils
FS edi sene:Onee, a WVE
Ie Ji EnREEN Re
et
vn
ak es
d
4
ER te
OOR
Ere CERA et
EA
BeltB
TG den
SRS Ae REEN
Ten BeneReeWeaheeGRS beHOSA GERD
k
Th
5
En Ra
bile wers
RLD
EE he
Wiz
d
tie ike
rk kn Lee eed LF Led, Nd Aksel zn
\
8
}
Beel
SEAdnNEaen
nh
ARESVENEeEVNoetAEN
rt
ik hid daer
Pe rj ent Bet A eN EE
k
Aen Era he
zeen Rn, AN Roe pee
ln,
Ô
e
Ar
here
bn ar
Batt wt at iÔA8 e br bad fel A, keEN Li En Aken Kiah scho en UE ij Re ee En AeNe KatNn OR N ä
Ne ier Ehr,eer ij
nt Tern il GE Mik Li ELT
vid ALE
de wi Tens Wi lr
er
e
Rege
bel
Ee EVEN Nee, er A adt He) An
EE Rekae
en Af
he
een Ee
pel ee re
drdi PECH
MOTEN Ab Hijs: VE Ve Ae NinREE
aeneONBONEEEEN,ANARS
el)
Ahl
rie
he in Ree
EE ELGe hiken oden
di A
VAE Haer NEA EN arAL
PeeNEENenVA
ï
eten
Lj Ek
he De EELOrianaBAHA Hard
ded Kans Kea NNC HERL GERE
KAenNb ltKeeKetene Pe Eecha ï
BikeOANsiesKENKAAA
SeWNT AEOERA Se
vee
Ne kn te enb
A tn, AAT,EEEN
Bertie.
kel
Literatuurlijst
Ackerman JT, Takekawa JY, Kruse KL, Orthmeyer DL, Yee JL, Ely CR, Ward DH, Bollinger KS &
Mulcahy DM (2004). Using radiotelemetry to monitor cardiac response of free-living Tule
greater white-fronted geese (Anser albifrons elgasi) to human disturbance. Wilson Bulletin
116: 146-151.
Agness AM, Piatt JF, Ha JC & Vanblaricom GR (2008). Effects of vessel activity on the
near-shore ecology of Kittlitz’s Murrelets (Brachyramphus brevirostris) in Glacier Bay,
Alaska. Doi.org/10.1525/auk.2008.06203. The Auk 125: 346-353.
Agness AM, Marshall KN, Piatt JF, Ha JC & Vanblaricom GR (2013). Energy cost of vessel dis-
turbance to Kittlitz’s Murrelets Brachyramphus brevirostris. Marine ornithology 41: 13-21.
Åhlund M & Götmark F (1989). Gull predation on eider ducklings Somateria mollissima:
Effects of human disturbance. Doi.org/10.1016/0006-3207(89)90030-X. Biological Conser-
vation 48: 115-127.
Allbrook DL & Quinn JL (2020). The effectiveness of regulatory signs in controlling human
behaviour and Northern gannet (Morus bassanus) disturbance during breeding:
an experimental test. Doi.org/10.1016/j.jnc.2020.125915. Journal for Nature Conservation
58: 125915.
Angelier F, Holberton RL & Marra PP (2009). Does stress response predict return rate in a
migratory bird species? A study of American redstarts and their non-breeding habitat.
Proceedings of the Royal Society B-Biological Sciences 2009.
Anonymous (2018). Buijtenland van Rhoon Streefbeeld. Buijtenland van Rhoon, Rhoon.
Anthony RM, Anderson WH, Sedinger JS & McDonald LL (1995). Estimating populations of
nesting brant using aerial videography. www.jstor.org/stable/3783199 Wildlife Society Bul-
letin 23: 80-87.
Arizaga J, Garaita R & Galarza A (2020). Leisure activities as a main threat for the conserva-
tion of waterbirds in an estuary in northern Iberia. Doi.org/10.32800/abc.2020.43.0243.
Animal Biodiversity and Conservation: 243-253.
Arroyo B & Razin M (2006). Effect of human activities on bearded vulture behaviour and
breeding success in the French Pyrenees. Biological Conservation 128: 276-284.
Arts FA (2000). Literatuuronderzoek naar effecten van recreatie en vegetatiesuccessie op
kustbroedvogels. Culemborg.
Awbrey FT & Bowles AE (1990). The effects of aircraft noise and sonic booms on raptors; a
preliminary model and a synthesis of the literature on disturbance. Noise and sonic boom
impact technology technical operating report 12. Wright-Patterson Air Force Base, Ohio, VS.
Babcock M & Booth V (2020). Tern conservation best practice. Anti-predator fencing. Report
LIFE14 NAT/UK/000394. Roseate Tern Life Project.
Baines D & Richardson M (2007). An experimental assessment of the potential effects of human
disturbance on black grouse Tetrao tetrix in the North Pennines, England. Ibis 149: 56-64.
Banks PB & Bryant JV (2007). Four-legged friend or foe? Dog walking displaces native birds
from natural areas. Biology Letters 3: 611-613.
Baptist HJM & Meininger PL (1996). Vogels van de Voordelta 1975-95. Rapport RIKZ-96.018.
Rijksinstituut voor Kust en Zee, Middelburg.
Verstoring van vogels door recreatie
149
Barber JR, Crooks KR & Fristrup KM (2009). The costs of chronic noise exposure for terres-
trial organisms. Trends in Ecology & Evolution 25: 180-189.
Batey C (2013). The effectiveness of management options in reducing human disturbance to
wetland and coastal birds. The Plymouth Student Scientist 6: 340-354.
Batten LA (1977). Sailing on reservoirs and its effects on water birds. Biological Conservation
11: 49-58.
Baudains TP & Lloyd P (2007). Habituation and habitat changes can moderate the impacts
of human disturbance on shorebird breeding performance.
Animal Conservation 10: 400-407.
Beale CM & Monaghan P (2004a). Human disturbance: people as predation-free predators?
Journal of Applied Ecology 41: 335-343.
Beale CM & Monaghan P (2004b). Behavioural responses to human disturbance: a matter of
choice? Animal Behaviour 68: 1065-1069.
Beale CM & Monaghan P (2005). Modeling the effects of limiting the number of visitors on
failure rates of seabird nests. Conservation Biology 19: 2015-2019.
Béchet A, Giroux JF, Gauthier G, Nichols JD & Hines JE (2003). Spring hunting changes
the regional movements of migrating greater snow geese. Journal of Applied Ecology
40: 553-564.
Béchet A, Giroux JF & Gauthier G (2004). The effects of disturbance on behaviour, habitat
use and energy of spring staging snow geese. Journal of Applied Ecology 41: 689-700.
Bejder L, Samuels A, Whitehead H, Finn H & Allen S (2009). Impact assessment research:
use and misuse of habituation, sensitisation and tolerance in describing wildlife responses
to anthropogenic stimuli. Marine Ecology Progress Series 395: 177-185.
Bélanger L & Bédard J (1989). Responses of staging greater snow geese to human disturban-
ce. Doi.org/10.2307/3809202. Journal of Wildlife Management 53: 713-719.
Bellefleur D, Lee P & Ronconi RA (2009). The impact of recreational boat traffic on Marbled
Murrelets (Brachyramphus marmoratus). Doi.org/10.1016/j.jenvman.2007.12.002. Journal
of Environmental Management 90: 531-538.
Berger TR (1977). Northern frontier, northern homeland: the report of the Mackenzie Valley
pipeline inquiry. Report nr IAND-CP32-25/1977-2; CE-04005. Department of Indian Affairs
and Northern Development, Ottawa, ON (Canada).
Berk M (2009). Elke vogelaar wil het liefst op plekken zijn waar het eigenlijk niet kan. Gesprek
met Kees de Pater van Vogelbescherming Nederland. Wadvaarders Berichten 73: 7-9.
Biermann GC & Robertson RJ (1981). An increase in parental investment during the breeding
season. Doi.org/10.1016/S0003-3472(81)80109-1. Animal Behaviour 29: 487-489.
Bijlsma RG (2006). Effecten van menselijke verstoring op grondbroedende vogels van
Planken Wambuis. De Levende Natuur 107: 191-198.
Bijlsma RG (2008). Aanvallende roofvogels en mensen. De Takkeling 16: 208-218.
Bijlsma RG (2012). Mijn Roofvogels, 4 ed. Uitgeverij AtlasContact, Amsterdam.
Bisson IA, Butler LK, Hayden TJ, Kelley P, Adelman JS, Romero LM & Wikelski MC (2011).
Energetic response to human disturbance in an endangered songbird.
Doi.org/10.1111/j.1469-1795.2011.00447.x. Animal Conservation 14: 484-491.
Blanchard P, Festa-Bianchet M, Gaillard J-M & Jorgenson JT (2003). A test of long-term
fecal nitrogen monitoring to evaluate nutritional status in bighorn sheep.
Doi.org/10.2307/3802705. Journal of Wildlife Management 67: 477-484.
Verstoring van vogels door recreatie
150
Blickley JL, Word KR, Krakauer AH, Phillips JL, Sells SN, Taff CC, Wingfield JC & Patricelli GL
(2012). Experimental chronic noise Is related to elevated fecal corticosteroid metabolites
in lekking male greater Sage Grouse (Centrocercus urophasianus).
Doi.org/10.1371/journal.pone.0050462. PLOS ONE 7: e50462.
Blumstein DT (2003). Flight-initiation distance in birds is dependent on intruder starting
distance. Doi.org/10.2307/3802692 Journal of Wildlife Management 67: 852-857.
Blumstein DT, Anthony LL, Harcourt R & Ross G (2003). Testing a key assumption of wildlife
buffer zones: is flight initiation distance a species-specific trait? Biological Conservation
110: 97-100.
Blumstein DT, Fernández-Juricic E, LeDee O, Larsen E, Rodriguez-Prieto I & Zugmeyer C
(2004). Avian risk assessment: Effects of perching height and detectability.
Ethology 110: 273-285.
Blumstein DT, Fernández-Juricic E, Zollner PA & Garity SC (2005). Inter-specific variation in
avian responses to human disturbance. Journal of Applied Ecology 42: 943-953.
Blumstein DT (2006a). Developing an evolutionary ecology of fear: how life history and natu-
ral history traits affect disturbance tolerance in birds. Animal Behaviour 71: 389-399.
Blumstein DT (2006b). The multipredator hypothesis and the evolutionary persistence of
antipredator behavior. Ethology 112: 209-217.
Blumstein DT (2016). Habituation and sensitization: new thoughts about old ideas.
Doi.org/10.1016/j.anbehav.2016.05.012. Animal Behaviour 120: 255-262.
Boeker EL (1970). Use of aircraft to determine Golden eagle, Aguila chrysaetos, nesting
activity. Southwestern Naturalist 15: 136–137.
Bolduc F & Guillemette M (2003). Human disturbance and nesting success of Common Eiders:
interaction between visitors and gulls. Doi.org/10.1016/S0006-3207(02)00178-7.
Biological Conservation 110: 77-83.
Booms TL, Whitman JS & Gardner CL (2010). Utility of helicopters for Short-eared Owl
nest searches and surveys. Doi.org/10.3356/JRR-10-11.1. Journal of Raptor Research
44: 247-248.
Borneman TE, Rose ET & Simons TR (2014). Minimal changes in heart rate of incubating
American Oystercatchers (Haematopus palliatus) in response to human activity.
Doi.org/10.1650/CONDOR-14-48.1. The Condor 116: 493-503.
Borneman TE, Rose ET & Simons TR (2016). Off-road vehicles affect nesting behaviour and
reproductive success of American Oystercatchers Haematopus palliatus.
Doi.org/10.1111/ibi.12358. Ibis 158: 261-278.
Bötsch Y, Tablado Z & Jenni L (2017). Experimental evidence of human recreational
disturbance effects on bird-territory establishment. Doi.org/10.1098/rspb.2017.0846.
Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 284.
Bötsch Y, Tablado Z, Scherl D, Kéry M, Graf RF & Jenni L (2018). Effect of recreational trails
on forest birds: human presence matters. Doi.org/10.3389/fevo.2018.00175. Frontiers in
Ecology and Evolution 6.
Bötsch Y, Tablado Z, Almasi B & Jenni L (2020). Human recreation decreases antibody titre
in bird nestlings: an overlooked transgenerational effect of disturbance.
Doi.org/10.1242/jeb.210930. Journal of Experimental Biology 223: jeb.210930.
Bouton SN, Frederick PC, Rocha CD, Barbosa Dos Santos AT & Bouton TC (2005). Effects of tou-
rist disturbance on Wood Stork nesting success and breeding behavior in the Brazilian Pan-
tanal. Doi.org/10.1675/1524-4695(2005)28[487:EOTDOW]2.0.CO;2. Waterbirds 28: 487-497.
Verstoring van vogels door recreatie
151
Bratton SP (1990). Boat disturbance of Ciconiiformes in Georgia estuaries.
Doi.org/10.2307/1521578. Colonial Waterbirds 13: 124-128.
Breuner C (2011). Stress and Reproduction in Birds. In: Norris DO, Lopez KH, editors. Hormones
and Reproduction of Vertebrates Vol 4 Birds. Ch 5. Pp 129-151. Academic Press, London.
Bright A, Reynolds G, Innes J & Waas J (2003). Effects of motorised boat passes on the time
budgets of New Zealand dabchick, Poliocephalus rufopectus. Doi.org/10.1071/WR02049.
Wildlife Research 30: 237-244.
Bright A, Waas JR & Innes J (2004). Correlations between human-made structures, boat-
pass frequency and the number of New Zealand dabchicks (Poliocephalus rufopectus) on
the Rotorua Lakes, New Zealand. New Zealand Journal of Ecology 28: 137-142.
Brown AL (1990). Measuring the effect of aircraft noise on sea birds.
Doi.org/10.1016/0160-4120(90)90029-6. Environment International 16: 587-592.
Brown KM & Morris RD (1995). Investigator disturbance, chick movement, and aggressive
behavior in ring-billed gulls. Wilson Bulletin 107: 140-152.
Bruderer B & Komenda-Zehnder S (2005). Einfluss des Flugverkehrs auf die Avifauna -
Schlussbericht mit Empfehlungen. Schriftenreihe Umwelt Nr. 376. Bundesamt für Umwelt,
Wald und Landschaft, Bern.
Buehler D, TJ M, Fraser J & Seegar J (1991). Nonbreeding bald eagle communal and
solitary roosting behavior and roost habitat on the northern Chesapeake Bay.
Doi.org/10.2307/3809150. Journal of Wildlife Management 55: 273-281.
Burger J (1981a). The effect of human activity on birds at a coastal bay. Biological Conser
vation 21: 231-241.
Burger J (1981b). Behavioural responses of herring gulls Larus argentatus to aircraft noise.
Doi.org/10.1016/0143-1471(81)90030-1. Environmental Pollution (Series A) 24: 177-184.
Burger J & Gochfeld M (1991). Human activity influence and diurnal and nocturnal foraging
of sanderlings (Calidris alba). The Condor 93: 259-265.
Burger J & Gochfeld M (1993). Tourism and short-term behavioural responses of
nesting Masked, Red-footed, and Blue-footed Boobies in the Galápagos.
Doi.org/10.1017/S0376892900023043. Environmental Conservation 20: 255-259.
Burger J (1998). Effects of motorboats and personal watercraft on flight behavior over
a colony of common terns. The Condor 100: 528-534.
Burger J & Gochfeld M (1998). Effects of ecotourists on bird behaviour at Loxahatchee
National Wildlife Refuge, Florida. Environmental Conservation 25: 13-21.
Burger J & Gochfeld M (2007). Responses of Emperor Penguins (Aptenodytes forsteri)
to encounters with ecotourists while commuting to and from their breeding colony.
Doi.org/10.1007/s00300-007-0291-1. Polar Biology 30: 1303-1313.
Burger J, Gochfeld M, Jenkins CD & Lesser F (2010). Effect of approaching boats on
nesting black skimmers: using response distances to establish protective buffer zones.
Doi.org/10.2193/2008-576. Journal of Wildlife Management 74: 102-108.
Burhans DE & Thompson FR (2001). Relationship of songbird nest concealment to nest fate
and flushing behavior of adults. Doi.org/10.2307/4089774. The Auk 118: 237-242.
Burton N, Armitage MJ, Musgrove AJ & Rehfisch MM (2002a). Impacts of man-made
landscape features on numbers of estuarine waterbirds at low tide.
Doi.org/10.1007/s00267-002-2732-5. Environmental management 30: 857-864.
Verstoring van vogels door recreatie
152
Burton NH, Rehfisch MM & Clark NA (2002b). Impacts of disturbance from construction work
on the densities and feeding behavior of waterbirds using the intertidal mudflats of Cardiff
Bay, UK. Doi.org/10.1007/s00267-002-2733-4. Environmental management 30: 865-871.
Burton NHK (2007). Landscape approaches to studying the effects of disturbance on water-
birds. Ibis 149: 95-101.
Buxton R, McKenna M, Brown E, Ohms R, Hammesfahr A, Angeloni L, Crooks K & Wittemyer G
(2019). Varying behavioral responses of wildlife to motorcycle traffic.
Doi.org/10.1016/j.gecco.2019.e00844. Global Ecology and Conservation 21: e00844.
Callaghan C, Cornwell W, Poore A, Benedetti Y & Morelli F (2021). Urban tolerance of birds
changes throughout the full annual cycle. Doi.org/10.1111/jbi.14093. Journal of Biogeography.
Carney KM & Sydeman WJ (1999). A review of human disturbance effects on nesting colonial
waterbirds. Doi.org/10.2307/1521995. Waterbirds 22: 68-79.
Carrete M & Tella JL (2009). Individual consistency in flight initiation distances in
burrowing owls: A new hypothesis on disturbance induced habitat selection.
Doi.org/10.1098/rsbl.2009.0739. Biology letters 6: 167-170.
Carrete M & Tella JL (2013). High individual consistency in fear of humans throughout the
adult lifespan of rural and urban burrowing owls. Doi.org/10.1038/srep03524. Scientific
Reports 3: 3524.
Carrete M & Tella JL (2017). Behavioral correlations associated with fear of humans differ
between rural and urban burrowing owls. Doi.org/10.3389/fevo.2017.00054. Frontiers in
Ecology and Evolution 5.
Carrier WD & Melquist WE (1976). The use of a rotor-winged aircraft in conducting nesting sur-
veys of Ospreys in northern Idaho. sora.unm.edu/node/52626. Raptor Research 10: 77–83.
Carter J, Lyons NJ, Cole HL & Goldsmith AR (2008). Subtle cues of predation risk:
starlings respond to a predator’s direction of eye-gaze. Doi.org/10.1098/rspb.2008.0095.
Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 275: 1709-1715.
Catchpole CK & Slater PJB (2008). Bird Song: Biological Themes and Variations. Cambridge
University Press, Cambridge, UK.
Cawley S (2015). Ecological impact assessment effects of outdoor concerts in 2015 on bats
and waterfowl, Marlay Park, Co. Dublin. Scott Cawley, Dublin.
Chan K, Dening J & Malinen M-L (2008). Can tern migrants coexist with urban development
and estuarine recreational activities? In: Russo RE, editor. Wetlands: Ecology,
Conservation and Restoration. Nova Science Publishers, Inc.
Chatwin T, Joy R & Burger A (2013). Set-back distances to protect nesting and roosting
seabirds off Vancouver Island from boat disturbance. In.
Chen X-M, Xie W-T & Shuai L-Y (2020). Flush early and avoid the rush? It may depend on
where you stand. Doi.org/10.1111/eth.13073. Ethology 126: 987– 992.
Chokri MA & Selmi S (2011). Factors affecting colony size and reproductive success of little
egret Egretta garzetta in the Sfax Salina, Tunisia. Doi.org/10.1675/063.034.0213.
Waterbirds 34: 234-238.
Clark C & Ydenberg R (1990a). The risks of parenthood. I. General theory and applications.
Doi.org/10.1007/BF02270712. Evol Ecol 4: 21-34.
Clark C & Ydenberg R (1990b). The risks of parenthood II. Parent-offspring conflict.
Doi.org/10.1007/BF02270930. Evolutionary Ecology 4: 312-325.
Verstoring van vogels door recreatie
153
Collins S (2004). Vocal fighting and flirting: the functions of birdsong. In: Marler P, Slabbe-
koorn H, editors. Nature’s Music. Ch 2. Pp 39-79. Academic Press, San Diego.
Collop C, Stillman RA, Garbutt A, Yates MG, Rispin E & Yates T (2016). Variability in the area,
energy and time costs of wintering waders responding to disturbance.
Doi.org/10.1111/ibi.12399. Ibis 158: 711-725.
Colwell MA, Nelson Z, Mullin S, Wilson C, McAllister SE, Ross KG & LeValley RR (2005). Final
Report: 2005 Snowy Plover breeding in coastal northern California, Recovery Unit 2. Mad
River Biologists, Inc., and Humboldt State University Wildlife Department, Arcata.
Conomy JT, Collazo JA, Dubovsky JA & Fleming WJ (1998). Dabbling duck behavior and
aircraft activity in coastal North Carolina. Doi.org/10.2307/3802567. Journal of Wildlife
Management 62: 1127-1134.
Cooke AS (1980). Observations on how close certain passerine species will tolerate an
approaching human in rural and suburban areas. Biological Conservation 18: 85-88.
Cooper WE, Jr. & Blumstein DT (2014). Novel effects of monitoring predators on costs
of fleeing and not fleeing explain flushing early in economic escape theory.
Doi.org/10.1093/beheco/art083. Behavioral Ecology 25: 44-52.
Coppes J, Ehrlacher J, Thiel D, Suchant R & Braunisch V (2017). Outdoor recreation causes ef-
fective habitat reduction in capercaillie Tetrao urogallus: a major threat for geographically
restricted populations. Doi.org/10.1111/jav.01239. Journal of Avian Biology 48: 1583-1594.
Crespi EJ, Williams TD, Jessop TS & Delehanty B (2013). Life history and the ecology of
stress: how do glucocorticoid hormones influence life-history variation in animals?
Doi.org/10.1111/1365-2435.12009. Functional Ecology 27: 93-106.
Dalbeck & Heg D (2006). Reproductive success of a reintroduced population of Eagle Owls
Bubo bubo in relation to habitat characteristics in the Eifel, Germany. Ardea 94: 3-21.
Dana MH & Mark AC (2015). Lifetime reproductive success of Snowy Plovers in coastal
northern California. Doi.org/10.1650/CONDOR-15-18.1. The Condor 117: 473-481.
Davis S & Noble D (2007). Open access and breeding birds. BTO New 268: 8-9.
De Bruijn O, Dirks PHAM, Ten Den PGA, Klomphaar T & Veerbeek HG (2005). Twintig jaar
strijd om het behoud van het korhoen op de Sallandse Heuvelrug. De Levende Natuur
106: 50-57.
De Jong A, Magnhagen C & Thulin C-G (2013). Variable flight initiation distance in incubating
Eurasian curlew. Doi.org/10.1007/s00265-013-1533-6. Behavioral Ecology and Sociobiology
67: 1089-1096.
De Ruyter P (2020). Recreatiezonering Noordwest Veluwe. Een methodiek en mogelijke uit-
werking gericht op de ontwikkeling van draagvlak. Bureau Peter de Ruyter Landschaps
architectuur, Haarlem.
De Villiers MS, Cooper J & Ryan PG (2005). Individual variability of behavioural responses
by Wandering Albatrosses (Diomedea exulans) to human disturbance.
Doi.org/10.1007/s00300-004-0682-5. Polar Biology 28: 255-260.
Dear E, Guay P-J, Robinson R & Weston M (2014). Distance from shore positively influences
alert distance in three wetland bird species. Doi.org/10.1007/s11273-014-9376-0. Wetlands
Ecology and Management 23: 1-4.
Dehnhard N, Skei J, Christensen-Dalsgaard S, May R, Halley D, Ringsby T & Lorentsen S-H
(2020). Boat disturbance effects on moulting common eiders Somateria mollissima.
Doi.org/10.1007/s00227-019-3624-z. Marine Biology 167: 12.
Verstoring van vogels door recreatie
154
Delaney DK, Grubb T, Beier P, Pater & Reiser (1999). Effects of helicopter noise on Mexican
Spotted Owls. Doi.org/10.2307/3802487. Journal of Wildlife Management 63: 60-76.
Delaney DK, Pater LL, Melton RH, MacAllister BA, Dooling RJ, Lohr B, Brittan-Powell BF,
Swindell LL, Beaty TA, Carlile LD & Spadgenske EW (2002). Assessment of training noise
impacts on the red-cockaded woodpecker: final report. US Army Corps of Engineers,
Engineer Research and Development Centre.
Delaney DK, Pater L, Carlile L, Spadgenske E, Beaty T & Melton R (2011). Response of
red-cockaded woodpeckers to military training operations. Doi.org/10.1002/wmon.3.
Wildlife Monographs 177: 1-38.
DeLuca WV, Studds CE, King RS & Marra PP (2008). Coastal urbanization and the integrity
of estuarine waterbird communities: Threshold responses and the importance of scale.
Biological Conservation 141: 2669-2678.
DeRose-Wilson AL, Hunt KL, Monk JD, Catlin DH, Karpanty SM & Fraser JD (2018).
Piping plover chick survival negatively correlated with beach recreation.
Doi.org/10.1002/jwmg.21552. Journal of Wildlife Management 82: 1608-1616.
Dertien J, Larson C & Reed S (2021). Recreation effects on wildlife: A review of potential
quantitative thresholds. Doi.org/10.3897/natureconservation.44.63270. Nature Conserva-
tion 44: 51-68.
Dietrich K & Koepff C (1986). Wassersport im Wattenmeer als Störfaktor für brütende und
rastende Vögel. Natur und Landschaft 61: 220-225.
Dillon KG & Conway CJ (2018). Nest predation risk explains variation in avian clutch size.
Doi.org/10.1093/beheco/arx130. Behavioral Ecology 29: 301-311.
Dingemanse NJ, Kazem AJN, Réale D & Wright J (2010). Behavioural reaction norms: animal
personality meets individual plasticity. Doi.org/10.1016/j.tree.2009.07.013. Trends in Eco-
logy & Evolution 25: 81-89.
Dirksen S, Witte RH & Leopold MF (2005). Nocturnal movements and flight altitudes of com-
mon scoters Melanitta nigra. Research north of Ameland and Terschelling, February 2004,
for the baseline study Near Shore Windfarm. Rapport nr 05-062. Bureau Waardenburg,
Culemborg.
Dirksen S & De Fouw J (2016). Effecten van grootschalige commerciële evenementen en
muziekfestivals in parken en groengebieden op natuurwaarden – review van literatuur.
Rapport nr SjDE 16-01. Sjoerd Dirksen Ecology, Utrecht.
Doherty TS, Glen AS, Nimmo DG, Ritchie EG & Dickman CR (2016). Invasive predators and
global biodiversity loss. Doi.org/10.1073/pnas.1602480113. Proceedings of the National
Academy of Sciences 113: 11261.
Doherty TS, Hays GC & Driscoll DA (2021). Human disturbance causes widespread disruption
of animal movement. Doi.org/10.1038/s41559-020-01380-1. Nature Ecology & Evolution.
Dooling RJ, Lohr B & Dent ML (2000). Hearing in Birds and Reptiles. In: Dooling RJ, Fay RR,
Popper AN, editors. Comparative Hearing: Birds and Reptiles. Pp 308-359. Springer Ver-
lag, New York, NY.
Dooling RJ & Popper AN (2007). The effects of highway noise on birds. The California Depart-
ment of Transportation Division of Environmental Analysis, Sacramento, CA.
Dowling L & Bonier F (2018). Should I stay, or should I go: Modeling optimal flight initiation
distance in nesting birds. Doi.org/10.1371/journal.pone.0208210. PLOS ONE 13: e0208210.
Verstoring van vogels door recreatie
155
Drent RH, Eichhorn G, Flagstadt A, van der Graaf AJ, Litvin KE & Stahl J (2007). Migratory
connectivity in Arctic geese: spring stopovers are the weak links in meeting targets for
breeding. Journal of Ornithology 148: S501-S514.
Drost R (1968). Dressur von Silbermöwen, Larus argentatus, auf akustische Signale. Vogel-
warte 24: 185-187.
Dunnet GM (1977). Observations on the effects of low-flying aircraft at seabird colonies on
the coast of Aberdeenshire, Scotland. Doi.org/10.1016/0006-3207(77)90057-X. Biological
Conservation 12: 55-63.
Dunning JB, Jr. (2008). CRC Handbook of Avian Body Masses, 2nd ed. CRC Press, Taylor &
Francis Groups, Boca Raton, USA.
Eagles PFJ (2014). Research priorities in park tourism. Doi.org/10.1080/09669582.2013.785554.
Journal of Sustainable Tourism 22: 528-549.
Eason PK, Sherman PT, Rankin O & Coleman B (2006). Factors affecting flight initiation dis-
tance in American robins. Journal of Wildlife Management 70: 1796-1800.
Efroymson RA, Hodge Rose W, Nemeth S & Suter GW (2000). Ecological risk assessment
framework for low-altitude overflights by fixed-wing and rotary-wing military aircraft.
Report ORNL/TM-2000/289 ES-5048, Publication no 5010. Environmental Sciences Divi-
sion, Oak Ridge National Laboratory, Oak Ridge, Tennessee.
Ehrenburg A & Hootsmans MJM (2007). Broedvogels en recreatie in de Amsterdamse Water-
leidingduinen: partners of een beheersprobleem? Limosa 80: 18-25.
Eichelmann U (1993). Fluchtdistanzen und Bestand von Stockente und Graureiher im Bereich
des geplanten Nationalparks Donau-Auen. WWF & Nationalpark-Institutes Donau-Auen,
Wenen, Oostenrijk.
Ellenberg U, Mattern T, Houston DM, Davis LS & Seddon PJ (2012). Previous experiences with
humans affect responses of snares penguins to experimental disturbance. Journal of Or-
nithology 153: 621-631.
Ellenberg U, Mattern T & Seddon P (2013). Heart rate responses provide an objective evalua-
tion of human disturbance stimuli in breeding birds. Doi.org/10.1093/conphys/cot013.
Conservation Physiology 01.
Ellis MB (2012). Management of waterfowl shooting during periods of severe weather in the
UK. Doi.org/10.32800/abc.2012.35.0171. Animal Biodiversity and Conservation 35: 171-174.
Ely CR, Ward DH & K.S. B (1999). Behavioral correlates of heart rates of free-living greater
white-fronted geese. The Condor 1999: 390-395.
Erwin RM (1989). Responses to human intruders by birds nesting in colonies: experimental
results and management guidelines. Doi.org/10.2307/1521318. Colonial Waterbirds 12: 104-
108.
Faulhaber C, Schwarzer A, Malachowski K, Rizkalla C & Cox A (2016). Effects of human distur-
bance on shorebirds, seabirds, and wading birds: Implications for Critical Wildlife Areas.
IHR 2016‐003. Florida Fish and Wildlife Conservation Commission, Division of Habitat and
Species Conservation & Florida Fish and Wildlife Research Institute, Tallahasse, Florida, VS.
Fernández-Juricic E (2000). Local and regional effects of pedestrians on forest birds in a
fragmented landscape. The Condor 102: 247-255.
Fernández-Juricic E (2001). Avian spatial segregation at edges and interiors of urban parks in
Madrid, Spain. Biodiversity and Conservation 10: 1303-1316.
Verstoring van vogels door recreatie
156
Fernández-Juricic E, Jimenez MD & Lucas E (2001). Alert distance as an alternative
measure of bird tolerance to human disturbance: implications for park design.
Doi.org/10.1017/S0376892901000273. Environmental Conservation 28: 263-269.
Fernández-Juricic E, Jimenez MD & Lucas E (2002). Factors affecting intra- and inter-specific
variations in the difference between alert distances and flight distances for birds in fore-
sted habitats. Canadian Journal of Zoology 80: 1212-1220.
Fernández-Juricic E, Venier MP, Renison D & Blumstein DT (2005). Sensitivity of wildlife to
spatial patterns of recreationist behavior: A critical assessment of minimum approaching
distances and buffer areas for grassland birds. Biological Conservation 125: 225-235.
Fernández-Juricic E, Zollner PA, LeBlang C & Westphal LM (2007). Responses of nestling
black-crowned night herons (Nycticorax nycticorax) to aquatic and terrestrial recreational
activities: a manipulative study. Waterbirds 30: 554-565.
Fernández C & Azkona P (1993). Human disturbance affects parental care of Marsh harriers
and nutritional status of nestlings. Journal of Wildlife Management 57: 602-608.
Fijn RC, Krijgsveld KL, Tijssen W, Prinsen HAM & Dirksen S (2012). Habitat use, disturbance
and collision risks for Bewick’s Swans Cygnus columbianus bewickii wintering near a wind
farm in the Netherlands. Wildfowl 62: 97-116.
Finney SK, Pearce-Higgins JW & Yalden DW (2005). The effect of recreational disturbance
on an upland breeding bird, the golden plover Pluvialis apricaria. Biological Conservation
121: 53-63.
Fitzpatrick S & Bouchez B (1998). Effects of recreational disturbance on the foraging behavi-
our of waders on a rocky beach. Bird Study 45: 157-171.
Flemming SP, Chiasson RD, Smith PC, Austin-Smith PJ & Bancroft RP (1988). Piping plover
status in Nova Scotia related to Its reproductive and behavioral responses to human
disturbance. www.jstor.org/stable/4513359. Journal of Field Ornithology 59: 321-330.
Flores R, Penna M, Wingfield J, Cuevas E, Vásquez R & Quirici V (2019). Effects of traffic noise
exposure on corticosterone, glutathione and tonic immobility in chicks of a precocial bird.
Doi.org/10.1093/conphys/coz061. Conservation Physiology 7: coz061.
Foppen R & Reijnen R (1994). The effects of car traffic on breeding bird populations in wood-
land. II. Breeding dispersal of male willow warblers (Phylloscopus trochilus) in relation to the
proximity of a highway. Doi.org/10.2307/2404602. Journal of Applied Ecology 31: 95-101.
Foppen R, van Kleunen A, Loos W-B, Nienhuis J & Sierdsema H (2002). Broedvogels en de in-
vloed van hoofdwegen, een nationaal perspectief. Een analyse van de gevolgen van weg-
verkeer voor broedvogels aan de hand van landelijke aantals- en verspreidingsgegevens.
Onderzoeksrapport nr 2002/08. SOVON Vogelonderzoek Nederland, Beek-Ubbergen.
Foppen RPB, Majoor FA, Willems FJ, Meininger PL, Van Houwelingen GC & Wolf PA (2006).
Survival and emigration rates in Kentish Charadrius alexandrinus and ringed plovers
Ch. hiaticula in the Delta area, SW-Netherlands. Ardea 94: 159-173.
Forman RT & Deblinger RD (2000). The ecological road-effect zone of a Massachusetts (USA)
suburban highway. Conservation Biology 14: 36-46.
Forman RTT, Reineking B & Hersperger AM (2002). Road traffic and nearby grassland bird
patterns in a suburbanizing landscape. Environmental Management 29: 782-800.
Forshaw WD (1983). Numbers, distribution and behaviour of Pink-footed Geese in Lancashire.
Wildfowl 34: 64-76.
Fox AD, Bell DV & Mudge GM (1993). A preliminary study of the effect of disturbance on fee-
ding wigeon grazing on eel-grass Zostera. Wader Study Group Bulletin 68: 67-71.
Verstoring van vogels door recreatie
157
Fox AD & Madsen J (1997). Behavioural and distributional effects of hunting disturbance on
waterbirds in Europe: implications for refuge design. Doi.org/10.2307/2404842. Journal of
Applied Ecology 34: 1-13.
Francis CD, Ortega CP & Cruz A (2011). Noise pollution filters bird communities based on vocal
frequency. Doi.org/10.1371/journal.pone.0027052. PLOS ONE 6: e27052.
Fraser JD, Frenzel LD & Mathisen JE (1985). The impact of human activities on breeding Bald
Eagles in North-Central Minnesota. Doi.org/10.2307/3801676. Journal of Wildlife Manage-
ment 49: 585-592.
Frid A & Dill LM (2002). Human-caused disturbance stimuli as a form of predation risk. Con-
servation Ecology 6: art.11.
Fröhlich A & Ciach M (2019). Nocturnal noise and habitat homogeneity limit species richness
of owls in an urban environment. Doi.org/10.1007/s11356-019-05063-8. Environmental
Science and Pollution Research 26: 17284-17291.
Geist C, Liao J, Libby S & Blumstein D (2005). Does walker group size and orientation affect
flight initiation distance in birds? Animal Biodiversity and Conservation 28.
Gerdes K & Reepmeyer H (1993). Zur räumlichen Verteilung überwinternder Saat- und
Bleßgänse (Anser fabalis und A. albifrons) in Abhängigkeit von naturschädlichen und för-
dernden Einflüssen. Vogelwelt 104: 54-67.
Gil D, Honarmand M, Pascual J, Pérez-Mena E & Macías Garcia C (2015). Birds living near
airports advance their dawn chorus and reduce overlap with aircraft noise.
Doi.org/10.1093/beheco/aru207. Behavioral Ecology 26: 435-443.
Gill JA, Sutherland WJ & Watkinson AR (1996). A method to quantify the effects of human
disturbance on animal populations. Doi.org/10.2307/2404948 Journal of Applied Ecology
33: 786-792.
Gillett WH, Hayward JL, Jr. & Stout JF (1975). Effects of human activity on egg and chick mor-
tality in a glaucous-winged gull colony. Doi.org/10.2307/1366102. The Condor 77: 492-495.
Gittings T & O’Donoghue P (2016). Disturbance response of Red-breasted Mergansers Mergus
serrator to boat traffic in Wexford Harbour. Irish Birds 10: 329-334.
Glądalski M, Bańbura M, Kaliński A, Markowski M, Skwarska J, Wawrzyniak J, Zieliński P,
Cyżewska I, Mańkowska D & Bańbura J (2016). Effects of human-related disturbance
on breeding success of urban and non-urban blue tits (Cyanistes caeruleus).
Doi.org/10.1007/s11252-016-0543-3. Urban Ecosyst 19: 1325-1334.
Glover HK, Weston MA, Maguire GS, Miller KK & Christie BA (2011). Towards ecologically
meaningful and socially acceptable buffers: Response distances of shorebirds in Victoria,
Australia, to human disturbance. Doi.org/10.1016/j.landurbplan.2011.08.006. Landscape
and Urban Planning 103: 326-334.
Gómez-Serrano MÁ (2020). Four-legged foes: dogs disturb nesting plovers more than people
do on tourist beaches. Doi.org/10.1111/ibi.12879. Ibis n/a.
González LM, Arroyo BE, Margalida A, Sánchez R & Oria J (2006). Effect of human activities
on the behaviour of breeding Spanish imperial eagles (Aquila adalberti): management
implications for the conservation of a threatened species. Animal Conservation 9: 85-93.
Goodwin SE & Shriver WG (2011). Effects of traffic noise on occupancy patterns of forest
birds. Doi.org/10.1111/j.1523-1739.2010.01602.x. Conservation Biology 25: 406-411.
Verstoring van vogels door recreatie
158
Gordo O, Brotons L, Herrando S & Gargallo G (2021). Rapid behavioural response of urban
birds to COVID-19 lockdown. Doi.org/10.1098/rspb.2020.2513. Proceedings of the Royal
Society B: Biological Sciences 288: 20202513.
Goss-Custard JD, Triplet P, Sueur F & West AD (2006). Critical thresholds of disturbance by
people and raptors on foraging wading birds. Biological Conservation 127: 88-97.
Goss-Custard JD, Hoppe CH, Hood MJ & Stillman RA (2020). Disturbance does not have a
significant impact on waders in an estuary close to conurbations: importance of overlap
between birds and people in time and space. Doi.org/10.1111/ibi.12769. Ibis 162: 845-862.
Grade AM & Sieving KE (2016). When the birds go unheard: highway noise disrupts informati-
on transfer between bird species. Doi.org/10.1098/rsbl.2016.0113. Biology Letters 12.
Graf R, Signer C, Reifler-Bächtiger M, Wyttenbach M, Sigrist B & Rupf R (2018). Wildlife and
humans in outdoor recreational areas near cities. Doi.org/10.5281/ZENODO.1168451.
Swiss Academies Factsheets 13.
Greer K, Day K & McCutcheon S (2017). Efficacy and perception of trail use enforcement in
an urban natural reserve in San Diego, California. Doi.org/10.1016/j.jort.2017.02.002.
Journal of Outdoor Recreation and Tourism 18: 56-64.
Grémillet D, Schmid D & Culik B (1995). Energy requirements of breeding great cormorants
Phalacrocorax carbo sinensis. Marine Ecology Progress Series 121: 1-9.
Grubb TG & King RM (1991). Assessing human disturbance of breeding Bald Eagles with
classification tree models. Journal of Wildlife Management 55: 500-511.
Grubb TG, Bowerman WW & Dawson GA (1992). Responses of breeding Bald Eagles,
Haliaeetus leucocephalus, to human activities in northcentral Michigan. Canadian Field
Naturalist 106: 443-453.
Grubb TG, Delaney DK, Bowerman WW & Wierda MR (2010). Golden Eagle indifference to
heli-skiing and military helicopters in Northern Utah. Doi.org/10.2193/2009-337. Journal
of Wildlife Management 74: 1275-1285.
Guay PJ, Lorenz R, Robinson R, Symonds M, Weston M & Wright J (2013a). Distance from wa-
ter, sex and approach direction influence flight distances among habituated black swans.
Doi.org/10.1111/eth.12094. Ethology 119.
Guay PJ, McLeod E, Cross B, Formby A, Maldonado S, Stafford-Bell R, St J-T, Robinson,
Mulder R & Weston M (2013b). Observer effects occur when estimating alert but not
flight-initiation distances. Doi.org/10.1071/WR13013. CSIRO Wildlife Research 40: 289-293.
Guay PJ, McLeod E, Taysom AJ & Weston M (2014). Are vehicles ‘mobile bird hides’? A test
of the hypothesis that ‘cars cause less disturbance’. Victorian Naturalist 131: 150-153.
Gutzwiller KJ, Krista LC, Marcum HA, Charles AW & Anderson SH (1998). Vertical distributi-
ons of breeding-season birds: is human intrusion influential? Wilson Bulletin 110: 497-503.
Gyimesi A, Franken MS, Feige N & Nolet BA (2012). Human disturbance of Bewick’s Swans
is reflected in giving-up net energy intake rate, but not in giving-up food density.
Doi.org/10.1111/j.1474-919X.2012.01253.x. Ibis 154: 781-790.
Haase CG, Long AK & Gillooly JF (2016). Energetics of stress: linking plasma cortisol levels to
metabolic rate in mammals. Doi.org/10.1098/rsbl.2015.0867. Biology Letters 12: 20150867.
Halfwerk W, Holleman LJM, Lessells CM & Slabbekoorn H (2011). Negative impact of traffic
noise on avian reproductive success. Doi.org/10.1111/j.1365-2664.2010.01914.x. Journal of
Applied Ecology 48: 210-219.
Verstoring van vogels door recreatie
159
Halfwerk W, Lohr B & Slabbekoorn H (2018). Impact of Man-Made Sound on Birds and Their
Songs. In: Slabbekoorn H, Dooling RJ, Popper AN, Fay RR, editors. Effects of Anthropo
genic Noise on Animals. Pp 209-242. Springer, New York.
Hamza F (2020). Impacts of human activities on diversity of wintering waterbirds: assess-
ment in Mediterranean coastal area. Doi.org/10.1016/j.ocecoaman.2020.105317. Ocean &
Coastal Management 198: 105317.
Heijligers W (2014). Een weg vol valkuilen? Toets 1: 6-10.
Heinen F (1986). Untersuchungen Über den Einfluss des Flugverkehrs auf brütende und
rastende Küstenvögel an ausgewählten Stellen des Niedersächsischen Wattenmeeres.
Rapport. Universität Essen.
Henkens R, Broekmeyer MEA, Schotman AGM, Goossen CM & Pouwels R (2012a). Recreatie
en Natuur. Kennis over effecten, kwetsbaarheid, handelingsperspectieven en monitoring
van recreatie in Natura 2000-gebieden. Alterra-rapport 2334. Alterra, Wageningen.
Henkens R, Liefting M, Hallman C & van Kleunen A (2012b). Storen broedvogels zich aan het
geluid van race-evenementen? Effect van de in 2010/2011 op het TT-Circuit Assen gehou-
den Superbike- en Superleague-evenementen op broedvogels in het Natura 2000-gebied
Witterveld. Alterra-rapport 2288. Alterra, Wageningen.
Henkens RJHG (1996). Watersport en watervogels op het IJmeer: recreatieseizoenen 1994
en 1995. SBW-rapport nr 95-14. SBW Advies & Onderzoek / Rijkswaterstaat Directie IJssel-
meergebied, Wageningen / Lelystad.
Henkens RJHG, De Molenaar JG & Ottburg FGWA (2007). Recreatief medegebruik van EVZ,
HEN en SED in Waterschap Rijn en IJssel. Ecologische effecten en inpassingsbeoordeling.
Alterra-rapport 1514. Alterra, Wageningen.
Henkens RJHG (2008). Kwalitatieve analyse van knelpunten tussen Natura 2000-gebieden
en waterrecreatie. Werkdocument 119, Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu. Alter-
ra, Wageningen.
Henson P & Grant T (1991). The effects of human disturbance on trumpeter swan breeding
behavior. Wildlife Society Bulletin 19: 248-257.
Herrier J-L (2002). De Baai van Heist: van verloren hoek tot eerste Vlaamse strandreservaat
In: Mees, J. et al. (eds.) 2002 Academische studiedag: 5 Jaar strand-natuurreservaat ‘De
Baai van Heist’ – De Vlaamse stranden: steriele zandbakken of natuurpatrimonium? VLIZ
Special Publication 9: 1-12. Vlaams Instituut voor de Zee, Oostende.
Heunks C, Lubbe SK, Van Vliet F & Krijgsveld KL (2007). Effecten van militaire activiteiten in
het Waddengebied op beschermde soorten en habitats. Overzicht van de literatuur en ef-
fectanalyse in het licht van de instandhoudingsdoeleinden. BW-rapport nr 07-073. Bureau
Waardenburg, Culemborg.
Heyland JD & Munro WT (1967). The use of helicopters in hunting waterfowl nests.
Doi.org/10.2307/3798381. The Journal of Wildlife Management 31: 200-201.
Hill D, Hockin D, Price D, Tucker G, Morris R & Treweek J (1997). Bird disturbance: improving
the quality and utility of disturbance research. Doi.org/10.2307/2404876 Journal of Ap-
plied Ecology 34: 275-288.
Hillman MD, Karpanty SM, Fraser JD & Derose-Wilson A (2015). Effects of aircraft and recrea-
tion on colonial waterbird nesting behavior. Doi.org/10.1002/jwmg.925. Journal of Wildlife
Management 79: 1192-1198.
Verstoring van vogels door recreatie
160
Hockin D, Ounsted M, Gorman M, Hill D, Keller V & Barker MA (1992). Examination of the effects
of disturbance on birds with reference to its importance in ecological assessments. Doi.
org/10.1016/S0301-4797(08)80002-3. Journal of Environmental Management 36: 253-286.
Holm TE & Laursen K (2008). Experimental disturbance by walkers affects behaviour and
territory density of nesting black-tailed Godwit Limosa limosa. Ibis 151: 77-87.
Holmes TL, Knight RL, Stegall L & Craig GR (1993). Responses of wintering grassland raptors
to human disturbance. Wildlife Society Bulletin 21: 461-468.
Holthuijzen A, Eastland WG, Ansell AR, Kochert M, Williams RD & Young LS (1990). Effects of
blasting on behavior and productivity of nesting Prairie Falcons. Wildlife Society Bulletin
18: 270-281.
Hootsmans MJM, Ehrenburg A & Wesenbeeck BK (2006). Invloed van recreatie op broed
vogelverspreiding in de Amsterdamse Waterleidingduinen. Limosa 79: 139-146.
Hume RA (1976). Reactions of goldeneyes to boating. British Birds 69: 178-179.
Hüppop O & Hagen K (1990). Der Einfluß von Störungen auf Wildtiere am Beispiel der Herz-
schlagrate brütender Austernfischer (Haematopus ostralegus). Vogelwarte 35: 301-310.
Hutfluss A & Dingemanse NJ (2019). Human recreation reduces clutch size in great tits Parus
major regardless of risk-taking personality. Doi.org/10.1093/beheco/arz145. Behavioral
Ecology 30: 1751-1760.
Ibanez‐Álamo JD, Sanllorente O & Soler M (2012). The impact of researcher disturbance on
nest predation rates: a meta‐analysis. Ibis 154: 5-14.
Ikuta LA & Blumstein DT (2003). Do fences protect birds from human disturbance? Biological
Conservation 112: 447-452.
Injaian AS, Taff CC, Pearson KL, Gin MMY, Patricelli GL & Vitousek MN (2018). Effects of ex-
perimental chronic traffic noise exposure on adult and nestling corticosterone levels, and
nestling body condition in a free-living bird. Doi.org/10.1016/j.yhbeh.2018.07.012. Hormo-
nes and Behavior 106: 19-27.
Jansen M (2011). Monitoring kitesurfzone Wolderwijd. Eindrapport.
Jarrett D, Calladine J, Cotton A, Wilson MW & Humphreys E (2020). Behavioural responses
of non-breeding waterbirds to drone approach are associated with flock size and habitat.
Doi.org/10.1080/00063657.2020.1808587. Bird Study 67: 190-196.
Jeninga SK & Van der Vliet RE (2019). Handleiding drones boven Natura 2000-gebieden.
BW-rapport nr 19-206. Bureau Waardenburg, Culemborg.
Jiménez G, Lemus JA, Meléndez L, Blanco G & Laiolo P (2011). Dampened behavioral
and physiological responses mediate birds’ association with humans.
Doi.org/10.1016/j.biocon.2011.03.003. Biological Conservation 144: 1702-1711.
Jonkvorst RJ & Krijgsveld KL (2013). Nacontrole broedvogels Amsterdam Open Air 2013.
BW-notitie 13-327. Bureau Waardenburg, Culemborg.
Jorgensen JG, Dinan LR & Brown MB (2016). Flight initiation distances of nesting Piping
Plovers (Charadrius melodus) in response to human disturbance.
Doi.org/10.5751/ACE-00826-110105. Avian Conservation and Ecology 11: 5.
Jungius H & Hirsch U (1979). Herzfrequenzänderungen bei Brutvögeln in Galapagos als Folge
von Störungen durch Besucher. Doi.org/10.1007/BF01643015. Journal für Ornithologie
120: 299-310.
Verstoring van vogels door recreatie
161
Kahlert J (1994). Effects of human disturbance on broods of red-breasted mergansers
Mergus serrator. Wildfowl 45: 222-231.
Kahlert J (2003). The constraint on habitat use in wing-moulting greylag geese Anser anser
caused by anti-predator displacements. Ibis 145: E45-E52.
Kahlert J (2006). Factors affecting escape behaviour in moulting greylag geese Anser anser.
Journal of Ornithology 147: 569-577.
Keller V (1995). Auswirkungen menschlicher Störungen auf Vögel – eine Literaturübersicht.
Der Ornithologische Beobachter 92: 3-38.
Keller VE (1991). Effects of human disturbance on Eider ducklings Somateria mollissima in an
estuarine habitat in Scotland. Doi.org/10.1016/0006-3207(91)90120-X. Biological Conser-
vation 58: 213-228.
Kerbiriou C, Le Viol I, Robert A, Porcher E, Gourmelon F & Julliard R (2009). Tourism in pro-
tected areas can threaten wild populations: from individual response to population viabili-
ty of the chough Pyrrhocorax pyrrhocorax. Journal of Applied Ecology 46: 657-665.
Kettel EF, Gentle LK, Quinn JL & Yarnell RW (2018). The breeding performance of raptors in
urban landscapes: a review and meta-analysis. Doi.org/10.1007/s10336-017-1497-9. Journal
of Ornithology 159: 1-18.
Kitchen KIM & Price M (2010). Tolerance of human disturbance by urban Magpie-larks. Aus-
tralian Field Ornithology 27: 1-9.
Klaassen M, Bauer S, Madsen J & Ingunn T (2006). Modelling behavioural and fitness conse-
quences of disturbance for geese along their spring flyway. Journal of Applied Ecology
43: 92-100.
Kleefstra R (2020). Broedvogelmonitoring op Schiermonnikoog in 2020. Sovon-rapport
2020/86. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.
Klein ML (1993). Waterbird behavioral responses to human disturbances.
www.jstor.org/stable/3783357 Wildlife Society Bulletin 21: 31-39.
Klein ML, Humphrey SR & Percival HF (1995). Effects of ecotourism on distribution of water-
birds in a wildlife refuge. Doi.org/10.1046/j.1523-1739.1995.09061454.x. Conservation Bio-
logy 9: 1454-1465.
Knight RL (1984). Responses of nesting ravens to people in areas of different human densi-
ties. Doi.org/10.2307/1367010. The Condor 86: 345-346.
Knight RL & Knight SK (1984). Responses of wintering Bald Eagles to boating activity.
Doi.org/10.2307/3801456. Journal of Wildlife Management 48: 999-1004.
Koch SL & Paton PWC (2014). Assessing anthropogenic disturbances to develop buffer
zones for shorebirds using a stopover site. Doi.org/10.1002/jwmg.631. Journal of Wildlife
Management 78: 58-67.
Koepff C & Dietrich K (1986). Störungen von Küstenvögeln durch Wasserfahrzeuge.
Vogelwarte 33: 232-248. Vogelwarte 33: 232-248.
Komenda-Zehnder S, Cevallos M & Bruderer B (2003). Effects of disturbance by aircraft
overflight on waterbirds – an experimental approach. Proceedings International Bird
Strike Committee May 2003, Warschau, Polen.
Kong D, Møller AP & Zhang Y (2021). Disturbance and predation risk influence vigilance
synchrony of black-necked cranes Grus nigricollis, but not as strongly as expected.
Doi.org/10.1002/ece3.7196. Ecology and Evolution 11: 2289-2298.
Verstoring van vogels door recreatie
162
Konter A (2014). Anthropogenic disturbances to Little Grebes Tachybaptus ruficollis breeding
along the river Sauer (Luxembourg/Germany): an analysis of their reactions to different
disturbing factors and possible consequences at population level. Regulus Wissenschaft
liche Berichte 29: 14-28.
Kooistra C (2019). Van protest naar samenwerking. Acht jaar actieplan vaarrecreatie Waddenzee.
Vereniging van Waddenzeegemeenten en het Samenwerkingsverband van Waddeneilanden.
Korpilo S, Virtanen T, Saukkonen T & Lehvävirta S (2018). More than A to B: Understanding
and managing visitor spatial behaviour in urban forests using public participation GIS.
Doi.org/10.1016/j.jenvman.2017.11.020. Journal of Environmental Management 207: 124-133.
Korschgen CE & Dahlgren RB (1992). Human disturbances of waterfowl: causes, effects,
and management. Waterfowl Management Handbook 12; Fish and Wildlife Leaflet 13.2.15.
US Fish & Wildlife Service, Washington D.C.
Kramer D & Bonenfant M (1997). Direction of predator approach and the decision to flee to a
refuge. Animal Behaviour 54: 289-295.
Krijgsveld KL, Ottburg FGWA, van den Bergh L & van der Winden J (2004a). Kwaliteitseisen
aan foerageergebieden van purperreigers in veenweiden. BW-rapport nr 03-242. Bureau
Waardenburg, Culemborg.
Krijgsveld KL, Van Lieshout SMJ, Van der Winden J & Dirksen S (2004b). Verstoringsgevoe-
ligheid van vogels. Literatuurstudie naar de reactie van vogels op recreatie. Vogelbe-
scherming Nederland, Zeist.
Krijgsveld KL & Beuker D (2008). Effecten van Breda Hippique 2008 op broedvogels. Broed-
vogelinventarisatie en gedragsobservaties. BW-rapport nr 08-133. Bureau Waardenburg,
Culemborg.
Krijgsveld KL, Smit RR & van der Winden J (2008). Verstoringsgevoeligheid van vogels.
Update literatuurstudie naar de reacties van vogels op recreatie. BW-rapport nr 03-187.
Bureau Waardenburg, Culemborg.
Krijgsveld KL, Jonkvorst RJ & Van der Vliet F (2012). Effecten van dancefestival Amsterdam
Open Air op broedvogels. BW-rapport nr 12-115. Bureau Waardenburg, Culemborg.
Krijgsveld KL, Emond D & Beuker D (2014). Ecologische effecten van Amsterdam Open Air
2014. Toetsing in het kader van de Flora-en faunawet inclusief broedvogel-en vleermuis
inventarisatie. BW-rapport nr 14-142. Bureau Waardenburg, Culemborg.
Krijgsveld KL (2015). Broedvogels en Amsterdam Open Air 2015. BW-notitie 15-068. Bureau
Waardenburg, Culemborg.
Kroodsma DE & Miller EH (1996). Ecology and Evolution of Acoustic Communication in Birds.
Cornell University Press, Ithaca, NY.
Krüger O (2002). Analysis of nest occupancy and nest reproduction in two sympatric raptors:
common buzzard Buteo buteo and goshawk Accipiter gentilis. Ecography 26: 523-532.
Krüger T (2016). On the effects of kitesurfing on waterbirds – a review. Informationsdienst
Naturschutz Niedersachsen - Niedersächsischer Landesbetrieb für Wasserwirtschaft,
Küsten- und Naturschutz (NLWKN) 36, Hannover.
Kury CR & Gochfeld M (1975). Human interference and gull predation in cormorant colonies.
Doi.org/10.1016/0006-3207(75)90076-2. Biological Conservation 8: 23-34.
Kushlan JA (1979). Effects of helicopter censuses on wading bird colonies. Journal of Wildlife
Management 43: 756-760.
Verstoring van vogels door recreatie
163
Lafferty KD (2001a). Birds at a southern California beach: seasonality, habitat use and
disturbance by human activity. Biodiversity and Conservation 10: 1949–1962.
Lafferty KD (2001b). Disturbance to wintering western snowy plovers. Biological Conser
vation 101: 315-325.
Lafferty KD, Goodman D & Sandoval CP (2006). Restoration of breeding by snowy plovers
following protection from disturbance. Biodiversity and Conservation 15: 2217-2230.
Langers F (2018). Recreatie in groenblauwe gebieden. Actualisatie van CLO-indicator 1258
(Bezoek aan groenblauwe gebieden) op basis van data van het Continu Vrijetijdson-
derzoek uit 2015. WOt-technical report 128. Wageningen Universiteit, Wettelijke Onder-
zoekstaken Natuur & Milieu, Wageningen.
Langston RHW, Liley D, Murison G, Woodfield E & Clarke RT (2007). What effects do walkers
and dogs have on the distribution and productivity of breeding European nightjar Capri-
mulgus europaeus? Ibis 149: 27-36.
Larsen JK & Laubek B (2005). Disturbance effects of high-speed ferries on wintering sea
ducks. 55: 101-118.
Larson CL, Reed SE, Merenlender AM & Crooks KR (2016). Effects of recreation on
animals revealed as widespread through a global systematic review.
Doi.org/10.1371/journal.pone.0167259. PLOS ONE 11: e0167259.
Laursen K, Kahlert J & Frikke J (2005). Factors affecting escape distances of staging water-
birds. Wildlife Biology 11: 13-19.
Lehtonen J & Jaatinen K (2016). Safety in numbers: the dilution effect and other drivers of
group life in the face of danger. Doi.org/10.1007/s00265-016-2075-5. Behavioral Ecology
and Sociobiology 70.
Lensink R, Dirksen S & van Lieshout SMJ (2005). Effecten op fauna, in het bijzonder vogels,
als gevolg van verstoring door vliegtuigen en helikopters. BW-rapport nr 05-190. Bureau
Waardenburg, Culemborg.
Lensink R, Steendam H & Krijgsveld KL (2007). Gedrag van watervogels in relatie tot
vliegverkeer van en naar Groningen Airport Eelde. Onderzoek naar mogelijk verstorende
effecten. BW-rapport nr 07-039. Bureau Waardenburg, Culemborg.
Lensink R, Steendam H & Krijgsveld KL (2017). Effecten van vliegverkeer op kolganzen en
smienten? De Levende Natuur 118: 56-59.
Leseberg A, Hockey PAR & Loewenthal D (2000). Human disturbance and the chick-rearing
ability of African black oystercatchers (Haematopus moquini): a geographical perspective.
Biological Conservation 96: 379-385.
Levenhagen MJ, Miller ZD, Petrelli AR, Ferguson LA, Shr YH, Gomes DGE, Taff BD, White C,
Fristrup K, Monz C, McClure CJW, Newman P, Francis CD, Barber JR & Birch J (2021).
Ecosystem services enhanced through soundscape management link people and wildlife.
Doi.org/10.1002/pan3.10156. People and Nature 3: 176–189.
Li D, Zhang J, Liu Y, Lloyd H, Pagani-Núñez E & Zhang Z (2020). Differences in dietary
specialization, habitat use and susceptibility to human disturbance influence feeding
rates and resource partitioning between two migratory Numenius curlew species.
Doi.org/10.1016/j.ecss.2020.106990. Estuarine, Coastal and Shelf Science 245: 106990.
Liley D & Clarke RT (2003). The impact of urban development and human disturbance on the
numbers of nightjar Caprimulgus europaeus on heathlands in Dorset, England. Biological
Conservation 114: 219-230.
Verstoring van vogels door recreatie
164
Liley D & Sutherland WJ (2007). Predicting the population consequences of human distur-
bance for Ringed Plovers Charadrius hiaticula: a game theory approach.
Doi.org/10.1111/j.1474-919X.2007.00664.x. Ibis 149: 82-94.
Lima S (2009). Predators and the breeding bird: Behavioral and reproductive flexibility under
the risk of predation. Doi.org/10.1111/j.1469-185X.2009.00085.x. Biological Reviews of the
Cambridge Philosophical Society 84: 485-513.
Lima SL & Bednekoff PA (1999). Temporal variation in danger drives antipredator behavior:
the predation risk allocation hypothesis. Doi.org/10.1086/303202. The American Natura-
list 153: 649-659.
Linssen H, van de Pol M, Allen AM, Jans M, Ens BJ, Krijgsveld KL, Frauendorf M & van der
Kolk H-J (2019). Disturbance increases high tide travel distance of a roosting shorebird
but only marginally affects daily energy expenditure. Doi.org/10.1186/s40657-019-0171-8.
Avian Research 10: 31.
Liu Q, Slabbekoorn H & Riebel K (2020). Zebra finches show spatial avoidance of near but not far
distance traffic noise. Doi.org/10.1163/1568539X-bja10004. Behaviour 157: 333-362.
Livezey K, Fernández-Juricic E & Blumstein D (2016). Database and metadata of bird flight
initiation distances worldwide to assist in estimating human disturbance effects and de-
lineating buffer areas. Doi.org/10.3996/082015-JFWM-078. Journal of Fish and Wildlife
Management 7: 181-191.
Loosjes M (1974). Over terreingebruik, verstoringen en voedsel van grauwe ganzen Anser
anser in een brak getijdengebied. Limosa 47: 121-147.
Lord A, Waas JR, Innes J & Whittingham MJ (2001). Effects of human approaches to nests of
northern New Zealand dotterels. Biological Conservation 98: 233-240.
Madsen J (1985). Impact of disturbance on field utilization of pink-footed geese in West Jut-
land, Denmark. Doi.org/10.1016/0006-3207(85)90004-7. Biological Conservation 33: 53-63.
Madsen J (1995). Impacts of disturbance on migratory waterfowl. Ibis 137: 567-574.
Madsen J & Fox AD (1995). Impacts of hunting disturbance on waterbirds – a review.
Doi.org/10.2981/wlb.1995.0025. Wildlife Biology 1: 193-207.
Madsen J (1998). Experimental refuges for migratory waterfowl in Danish wetlands. Baseline
assessment of the disturbance effects of recreational activities. Journal of Applied
Ecology 35: 386-397.
Madsen J, Tombre I & Eide NE (2009). Effects of disturbance on geese in Svalbard:
implications for regulating increasing tourism. Doi.org/10.1111/j.1751-8369.2009.00120.x.
Polar Research 28: 376-389.
Majoor F & Meininger P (2005). In de Delta krijgen de bontbek- en de strandplevier nauwe-
lijks jongen. Vogelnieuws 4: 6-7.
Majoor FA, Van Houwelingen G & Willems F (2002). Analyse van overlevings- en broedbiolo-
gische gegevens van bontbek- en strandplevier in de Delta. SOVON-onderzoeksrapport
2002/15. SOVON, Beek-Ubbergen.
Mallord JW, Dolman PM, Brown A & Sutherland WJ (2007a). Quantifying density dependence
in a bird population using human disturbance. Oecologia 153: 49-56.
Mallord JW, Dolman PM, Brown AF & Sutherland WJ (2007b). Linking recreational disturbance
to population size in a ground-nesting passerine. Journal of Applied Ecology 44: 185-195.
Mallory M (2016). Reactions of ground-nesting marine birds to human disturbance in the
Canadian Arctic. Doi.org/10.1139/as-2015-0029. Arctic Science 2: 67-77.
Verstoring van vogels door recreatie
165
Manci KM, Gladwin DN, Villella R & Cavendish MG (1988). Effects of aircraft noise and sonic
booms on domestic animals and wildlife: a literature synthesis. Rapport-nr NERC-88/29.
U.S. Fish and Wildlife Service National Ecology Research Center, Fort Collins, Colorado.
Marcella TK, Gende SM, Roby DD & Allignol A (2017). Disturbance of a rare seabird by ship-ba-
sed tourism in a marine protected area. Doi.org/10.1371/journal.pone.0176176. PLOS ONE
12: e0176176.
Marks JS & Hendricks P (1989). On the flushing behavior of incubating White Terns.
Doi.org/10.2307/1368090. The Condor 91: 997-998.
Marra PP, Hobson KA & Holmes RT (1998). Linking winter and summer events in a migratory
bird by using stable-carbon isotopes. Science 282: 1884-1886.
Marsden SJ (2000). Impact of disturbance on waterfowl wintering in a UK dockland redeve-
lopment area. Environmental Management 26: 207-213.
Martínez-Abraín A, Oro D, Conesa D & Jiménez J (2008a). Compromise between
seabird enjoyment and disturbance: the role of observed and observers.
Doi.org/10.1017/S0376892908004748. Environmental Conservation 35: 104-108.
Martínez-Abraín A, Oro D, Jiménez J, Stewart G & Pullin A (2008b). What are the impacts of
human recreational activity on the distribution, nest-occupancy rates and reproductive
success of breeding raptors? Systematic Review Nr. 27. Centre for Evidence-Based Conser-
vation, Conselleria de Medio Ambiente, Generalitat Valenciana, Esporles, Spanje.
Martínez-Abraín A, Oro D, Jiménez J, Stewart G & Pullin A (2010). A systematic review
of the effects of recreational activities on nesting birds of prey.
Doi.org/10.1016/j.baae.2009.12.011. Basic and Applied Ecology 11: 312-319.
Marzluff JM & Neatherlin E (2006). Corvid response to human settlements and
campgrounds: Causes, consequences, and challenges for conservation.
Doi.org/10.1016/j.biocon.2005.12.026. Biological Conservation 130: 301-314.
Marzluff JM, Walls J, Cornell HN, Withey JC & Craig DP (2010). Lasting recognition of
threatening people by wild American crows. Doi.org/10.1016/j.anbehav.2009.12.022.
Animal Behaviour 79: 699-707.
Marzluff JM & Swift KN (2017). Connecting animal and human cognition to conservation.
Doi.org/10.1016/j.cobeha.2017.04.005. Current Opinion in Behavioral Sciences 16: 87-92.
Mathers RG, Watson S, Stone R & Montgomery I (2000). A study of the impact of human
disturbance on Wigeon Anas penelope and Brent Geese Branta bernicla hrota on an Irish
sea loch. Wildfowl 51: 67-81.
Mattes H & Meyer EI (2001). Kanusport und Naturschutz – Forschungsbericht über die Aus-
wirkungen des Kanusports an Fließgewässern in NRW. Institut für Landschaftsökologie /
Institut für Spezielle Zoologie, Westfälischen Wilhelms-Universität, Münster.
Mayer M, Natusch D & Frank S (2019). Water body type and group size affect the flight initia-
tion distance of European waterbirds. Doi.org/10.1371/journal.pone.0219845. PLOS ONE 14:
e0219845.
McClure CJW, Ware HE, Carlisle J, Kaltenecker G & Barber JR (2013). An experimental inves-
tigation into the effects of traffic noise on distributions of birds: avoiding the phantom
road. Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences 280: 20132290.
McFadden TN, Herrera AG & Navedo JG (2017). Waterbird responses to regular passage
of a birdwatching tour boat: Implications for wetland management.
Doi.org/10.1016/j.jnc.2017.09.004. Journal for Nature Conservation 40: 42-48.
Verstoring van vogels door recreatie
166
McGarigal K, Anthony R & Isaacs F (1991). Interactions of humans and Bald Eagles on the
Columbia River Estuary. Wildlife Monographs 115: 1-47.
McGowan CP & Simons TR (2006). Effects of human recreation on the incubation behavior
of American Oystercatchers. Wilson Journal of Ornithology 118: 485-493.
McKinney RA, McWilliams SR & Charpentier MA (2006). Waterfowl–habitat associations du-
ring winter in an urban North Atlantic estuary. Doi.org/10.1016/j.biocon.2006.04.002. Bio-
logical Conservation 132: 239-249.
McLeod E, Guay P-J, Taysom A, Robinson R & Weston M (2013). Buses, cars, bicycles and wal-
kers: the influence of the type of human transport on the flight responses of waterbirds.
Doi.org/10.1371/journal.pone.0082008. PloS one 8: e82008.
Medeiros R, Ramos JA, Paiva VH, Almeida A, Pedro P & Antunes S (2007). Signage reduces
the impact of human disturbance on little tern nesting success in Portugal. Biological
Conservation 135: 99-106.
Meeker AL, Marzluff JM & Gardner B (2021). Historical avifaunal change and current effects
of hiking and road use on avian occupancy in a high latitude tundra ecosystem.
Doi.org/10.1111/ibi.13034. Ibis.
Meijles E, Van der Veen E, Vroom M, Ens B & Sijtsma F (2019). Monitoring vaarrecreatie op de
Waddenzee – seizoen 2018. Programma naar een Rijke Waddenzee, Leeuwarden.
Meininger PL & Graveland J (2002). Leidraad ecologische herstelmaatregelen voor
kustbroedvogels. Balanceren tussen natuurlijke processen en ingrijpen. Rapport
RIKZ/2002.046. RWS/RIKZ, Middelburg.
Mendenhall VM & Milne H (1985). Factors affecting duckling survival of Eiders Somateria mol-
lissima in northeast Scotland. Doi.org/10.1111/j.1474-919X.1985.tb05051.x. Ibis 127: 148-158.
Mengak L, Dayer AA, Longenecker R & Spiegel CS (2019). Guidance and best practices for
evaluating and managing human disturbances to migrating shorebirds on coastal lands
in the northeastern United States. U.S. Fish and Wildlife Service.
Merkel FR, Mosbech A & Riget F (2009). Common eider Somateria mollissima feeding activity
and the influence of human disturbances. Ardea 97: 99-107.
Milchev B, Georgiev V & Kovatschev A (2019). Breeding failures of the eagle owl Bubo
bubo: pros and cons of nesting in natural and human-made structures in SE Bulgaria.
North-Western Journal of Zoology 15: 75-83.
Miller MW, Jensen KC, Grant WE & Weller MW (1994). A simulation model of helicopter distur-
bance of moulting Pacific Black Brant. Doi.org/10.1016/0304-3800(94)90067-1. Ecological
Modelling 73: 293-309.
Miller SG, Knight RL & Miller CK (1998). Influence of recreational trails on breeding bird com-
munities. Doi.org/10.1890/1051-0761(1998)008[0162:IORTOB]2.0.CO;2. Ecological Applica-
tions 8: 162-169.
Miller SG, Knight RL & Miller CK (2001). Wildlife responses to pedestrians and dogs. Wildlife
Society Bulletin 29: 124-132.
Millspaugh JJ & Washburn BE (2004). Use of fecal glucocorticoid metabolite measures
in conservation biology research: considerations for application and interpretation.
Doi.org/10.1016/j.ygcen.2004.07.002. General and comparative endocrinology 138: 189-199.
Minaskuat Limited Partnership (2005). Jet, rotary and fixed-wing propeller driven aircraft
effects on nesting Canada Geese (Branta canadensis). Project nr. IN00113. Minaskuat
Limited Partnership, Happy Valley – Goose Bay, Canada.
Verstoring van vogels door recreatie
167
Mitchell JR, Moser ME & Kirby JS (1988). Declines in midwinter counts of waders roosting on
the Dee estuary. Doi.org/10.1080/00063658809476988. Bird Study 35: 191-198.
Møller AP, Nielsen JT & Garamzegi LZ (2007). Risk taking by singing males.
Doi.org/10.1093/beheco/arm098. Behavioral Ecology 19: 41-53.
Møller AP (2008a). Flight distance and blood parasites in birds.
Doi.org/10.1093/beheco/arn074. Behavioral Ecology 19: 1305-1313.
Møller AP (2008b). Flight distance and population trends in European breeding birds.
Doi.org/10.1093/beheco/arn103. Behavioral Ecology 19: 1095-1102.
Møller AP & Erritzøe J (2010). Flight distance and eye size in birds.
Doi.org/10.1111/j.1439-0310.2010.01754.x. Ethology 116: 458-465.
Møller AP, Samia DSM, Weston MA, Guay P-J & Blumstein DT (2014). American exceptio
nalism: population trends and flight initiation distances in birds from three continents.
Doi.org/10.1371/journal.pone.0107883. PLOS ONE 9: e107883.
Møller AP, Liang W & Samia D (2019). Flight initiation distance, color and camouflage.
Doi.org/10.1093/cz/zoz005. Current Zoology 65: 535–540.
Monie L (2011). Factors affecting alert distance and flight-initiation distance in Black Swans
(Cygnus atratus) at Albert Park Lake, Victoria, Australia. Bachelor’s thesis, Victoria
University St Albans, Melbourne, Australia.
Morelli F, Benedetti Y, Díaz M, Grim T, Ibáñez-Álamo J, Jokimäki J, Kaisanlahti-Jokimäki M-L,
Tätte K, Markó G, Jiang Y, Tryjanowski P & Moller A (2019). Contagious fear: Escape
behavior increases with flock size in European gregarious birds.
Doi.org/10.1002/ece3.5193. Ecology and Evolution 9: 6096–6104.
Morelli F, Laursen K, Svitok M, Benedetti Y & Møller AP (2021). Eiders, nutrients and eagles:
Bottom-up and top-down population dynamics in a marine bird.
Doi.org/10.1111/1365-2656.13498. Journal of Animal Ecology n/a.
Mori Y, Sodhi NS, Kawanishi S & Yamagishi S (2001). The effect of human disturbance and
flock composition on the flight distances of waterfowl species. Journal of Ethology
19: 115-119.
Morrison ML, Young RJ, Romsos JS & Golightly R (2011). Restoring forest raptors:
Influence of human disturbance and forest condition on Northern Goshawks.
Doi.org/10.1111/j.1526-100X.2009.00596.x. Restoration Ecology 19: 273-279.
Mosbech A & Glahder CM (1991). Assessment of the impact of helicopter disturbance on
moulting Pink-footed Geese Anser brachyrhynchus and Barnacle Geese Branta leucopsis
in Jameson Land, Greenland. Ardea 79: 233 - 237.
Mosbech A & Boertmann D (1999). Distribution, abundance and reaction to aerial surveys
of post-breeding King Eiders (Somateria spectabilis) in Western Greenland.
www.jstor.org/stable/40512230 Arctic 52: 188-203.
Mulero-Pázmány M, Jenni-Eiermann S, Strebel N, Sattler T, Negro JJ & Tablado Z (2017).
Unmanned aircraft systems as a new source of disturbance for wildlife: A systematic
review. Doi.org/10.1371/journal.pone.0178448. PLOS ONE 12: e0178448.
Müllner A, Linsenmair KE & Wikelski M (2004). Exposure to ecotourism reduces survival and
affects stress response in hoatzin chicks (Opisthocomus hoazin). Biological Conservation
118: 549-558.
Murchison C, Zharikov Y & Nol E (2016). Human activity and habitat characteristics influence
shorebird habitat sse and behavior at a Vancouver Island migratory stopover site.
Doi.org/10.1007/s00267-016-0727-x. Environmental Management 58.
Verstoring van vogels door recreatie
168
Murison G (2002). The impact of human disturbance on the breeding success of nightjars
Caprimulgus europaeus on heathlands in south Dorset, England. English Nature Research
Reports No. 483. English Nature, Peterborough.
Murison G, Bullock JM, Underhill-Day J, Langston R, Brown AF & Sutherland WJ (2007).
Habitat type determines the effects of disturbance on the breeding productivity of the
Dartford Warbler Sylvia undata. Doi.org/10.1111/j.1474-919X.2007.00660.x. Ibis 149: 16-26.
Naher H & Sarker N (2016). Nest and nest characteristics of common kingfisher (Alcedo
atthis) and white-throated kingfisher (Halcyon smyrnensis) in Bangladesh.
Doi.org/10.3329/bjz.v44i1.30180. Bangladesh Journal of Zoology 44: 99-109.
National Trust (2000). Recreational activities at National Trust properties: guiding principles
and good practice. London.
Navedo JG, Verdugo C, Rodríguez-Jorquera IA, Abad-Gómez JM, Suazo CG, Castañeda LE,
Araya V, Ruiz J & Gutiérrez JS (2019). Assessing the effects of human activities on the
foraging opportunities of migratory shorebirds in Austral high-latitude bays.
Doi.org/10.1371/journal.pone.0212441. PLOS ONE 14: e0212441.
Newbold T, Hudson LN, Hill SLL, Contu S, Lysenko I, Senior RA, Börger L, Bennett DJ,
Choimes A, Collen B, Day J, De Palma A, Díaz S, Echeverria-Londoño S, Edgar MJ, Feld-
man A, Garon M, Harrison MLK, Alhusseini T, Ingram DJ, Itescu Y, Kattge J, Kemp V,
Kirkpatrick L, Kleyer M, Correia DLP, Martin CD, Meiri S, Novosolov M, Pan Y, Phillips HRP,
Purves DW, Robinson A, Simpson J, Tuck SL, Weiher E, White HJ, Ewers RM, Mace GM,
Scharlemann JPW & Purvis A (2015). Global effects of land use on local terrestrial
biodiversity. Doi.org/10.1038/nature14324. Nature 520: 45-50.
Newport J, Shorthouse DJ & Manning AD (2014). The effects of light and noise from urban
development on biodiversity: Implications for protected areas in Australia.
Doi.org/10.1111/emr.12120. Ecological Management & Restoration 15: 204-214.
Newsome D, Moore SA & Dowling RK (2012). Natural Area Tourism: Ecology, Impacts and
Management, 2nd edition ed. Channel View Publications.
NH Fish & Game Department (2017). Planning trails for people and wildlife – literature review.
New Hampshire Fish and Game Department, New Hampshire.
Nijland G (1997). Verkenning van de effecten van de kleine luchtvaart op de fauna.
AD.ECO Ecologisch onderzoeks- en adviesbureau, Beemte.
Nisbet ICT (2000). Disturbance, habituation, and management of waterbird colonies.
Waterbirds 23: 312-332.
Nolet BA, Kölzsch A, Elderenbosch M & van Noordwijk AJ (2016). Scaring waterfowl as
a management tool: how much more do geese forage after disturbance?
Doi.org/10.1111/1365-2664.12698. Journal of Applied Ecology 53: 1413-1421.
Noreikiene K, Öst M, Seltmann M, Boner W, Monaghan P & Jaatinen K (2017). Nest cover and
faecal glucocorticoid metabolites are linked to hatching success and telomere length in
breeding eiders (Somateria mollissima). Doi.org/10.1139/cjz-2016-0242. Canadian Journal
of Zoology 95.
Osiejuk TS & Kuczynski L (2007). Factors affecting flushing distance in incubating female
greylag geese Anser anser. Wildlife Biology 13: 11-18.
Öst M & Jaatinen K (2015). Smart and safe? Antipredator behavior and breeding success are
related to head size in a wild bird. Doi.org/10.1093/beheco/arv093. Behavioral Ecology 26:
1371-1378.
Verstoring van vogels door recreatie
169
Ottburg FGWA & Henkens RJHG (2012). Combinatie van vaarrecreatie en beekgebonden
natuur in Noord-Brabant. Kennis over ecologische effecten van kano’s en fluisterboten,
kwetsbaarheid van flora en fauna en handelingsperspectieven voor beheerder en gebrui-
ker. Alterra-rapport 2375. Alterra, Wageningen.
Oudega H, Van der Vliet R, Hooff A & Nagtegaal J (2017). Kennisdocument en afwegingska-
der vuurwerk. Effecten van vuurwerk op beschermde soorten en gebieden Wet natuurbe-
scherming. Tauw, Utrecht.
Owen M (1973). The management of grassland areas for wintering geese. Wildfowl 24: 123-130.
Owens NW (1977). Responses of wintering brent geese to human disturbance. Wildfowl 28: 5-14.
Palma A, Blas J, Tella J, Cabezas S, Marchant T & Carrete M (2020). Differences in
adrenocortical responses between urban and rural burrowing owls: poorly-known
underlying mechanisms and their implications for conservation.
Doi.org/10.1093/conphys/coaa054. Conservation Physiology 8: coaa054.
Paton D, Ziembicki M, Owen P & Heddle C (2000). Disturbance distances for water birds and
the management of human recreation with special reference to the Coorong region of
South Australia. University of Adelaide, Adelaide, Australie.
Pearce-Higgins JW & Yalden DW (2003). Golden Plover Pluvialis apricaria breeding success
on a moor managed for shooting Red Grouse Lagopus lagopus. Bird Study 50: 170-177.
Pearce-Higgins JW, Finney SK, Yalden DW & Langston R (2007). Testing the effects of
recreational disturbance on two upland breeding waders. Ibis 149: 45-55.
Pease ML, Rose RK & Butler MJ (2005). Effects of human disturbance on the behavior of
wintering ducks. Wildlife Society Bulletin 33: 103-112.
Pepper CB, Nascarella MA & Kendall RJ (2003). A review of the effects of aircraft noise on
wildlife and humans, current control mechanisms, and the need for further study.
Environmental Management 32: 418-432.
Perona AM, Urios V & López-López P (2019). Holidays? Not for all. Eagles have larger home
ranges on holidays as a consequence of human disturbance.
Doi.org/10.1016/j.biocon.2019.01.010. Biological Conservation 231: 59-66.
Peters KA & Otis DL (2006). Wading bird response to recreational boat traffic: Does flushing
translate into avoidance? Doi.org/10.2193/0091-7648(2006)34[1383:WBRTRB]2.0.CO;2.
Wildlife Society Bulletin 34: 1383-1391.
Pfister C, Harrington BA & Lavine M (1992). The impact of human disturbance on shorebirds
at a migration staging area. Doi.org/10.1016/0006-3207(92)91162-L. Biological Conserva
tion 60: 115-126.
Piratelli A, Favoretto G & Maximiano M (2015). Factors affecting escape distance in birds.
Doi.org/10.1590/S1984-46702015000600002. Zoologia 32: 438-444.
Platteeuw M (1987). Effecten van geluidhinder door militaire activiteiten op gedrag en ecolo-
gie van wadvogels. RIN-rapport 86/13. Rijksinstituut voor Natuurbeheer, Arnhem.
Platteeuw M & Beekman JH (1994). Verstoring van watervogels door scheepvaart op Ketel-
meer en IJsselmeer. Limosa 67: 27-33.
Platteeuw M (1995). De ecologische draagkracht van IJsselmeer en Markermeer in relatie
tot het gebruik door de watersport. Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat, Directie IJssel-
meergebied, Lelystad.
Platteeuw M & Henkens R (1997). Possible impacts of disturbance to waterbirds: individuals,
carrying capacity and populations. Wildfowl 48: 225-236.
Verstoring van vogels door recreatie
170
Poot MJM, Prinsen HAM, Heunks C, Van Horssen PW, Boudewijn TJ & Dirksen S (2005).
Evaluatierapportage: november 2004 t/m juni 2005. Perceel 4: Vogels. Nulmeting in het
kader van Monitoring en Evaluatie Programma, Project Mainport Rotterdam – MEP MV2.
BW-rapport nr 05-170. Bureau Waardenburg, Culemborg.
Pouwels R & Vos CC (2001). Recreatie en biodiversiteit in balans: een ruimtelijke benadering
van functiecombinaties. Alterra-rapport 227. Wageningen.
Pouwels R, Sierdsema H, Foppen RPB, Henkens RJHG, Opdam PFM & van Eupen M (2017).
Harmonizing outdoor recreation and bird conservation targets in protected areas:
Applying available monitoring data to facilitate collaborative management at the regional
scale. Doi.org/10.1016/j.jenvman.2017.04.069. Journal of Environmental Management 198:
248-255.
Pouwels R (2019). A bird’s-eye view of recreation. Improving the application of scientific
knowledge and tools in collaborative decision-making processes. PhD-thesis, Wageningen
University, Wageningen.
Pouwels R, Van Eupen M, Walvoort D & Jochem R (2020). Using GPS tracking to understand
the impact of management interventions on visitor densities and bird populations.
Doi.org/10.1016/j.apgeog.2020.102154. Applied Geography 116: 102154.
Price M (2003). Tolerance of a human observer by four ground-foraging bird species in urban
and rural areas. Bachelor’s thesis, Monash University, Melbourne, Australia.
Pytte CL, Ficken MS & Moiseff A (2004). Ultrasonic singing by the blue-throated
hummingbird: a comparison between production and perception.
Doi.org/10.1007/s00359-004-0525-4. Journal of Comparative Physiology A 190: 665-673.
Quinn JL, Whittingham MJ, Butler SJ & Cresswell W (2006). Noise, predation risk
compensation and vigilance in the chaffinch Fringilla coelebs.
Doi.org/10.1111/j.2006.0908-8857.03781.x. Journal of Avian Biology 37: 601-608.
Raderschall C, Magrath R & Hemmi J (2011). Habituation under natural conditions:
Model predators are distinguished by approach direction. Doi.org/10.1242/jeb.061614.
Journal of Experimental Biology 214: 4209-4216.
Ravenscroft N, Parker B, Vonk R & Wright M (2007). Disturbance to waterbirds wintering in
the Stour-Orwell estuaries SPA. Wildside Ecology, Suffolk, England.
Rees EC, Bruce JH & White GT (2005). Factors affecting the behavioural responses of
whooper swans (Cygnus c. cygnus) to various human activities. Biological Conservation
121: 369-382.
Reijnen MJSM, Foppen R & Meeuwsen H (1996). The effects of traffic on the density of
breeding birds in Dutch agricultural grasslands. Biological Conservation 75: 225-260.
Reijnen R & Foppen R (1994). The effects of car traffic on breeding bird populations in wood-
land. I. Evidence of reduced habitat quality for willow warblers (Phylloscopus trochilus) bree-
ding close to a highway. Doi.org/10.2307/2404601. Journal of Applied Ecology 31: 85-94.
Reijnen R & Foppen R (1995). The effects of car traffic on breeding bird populations in
woodland. IV. Influence of population size on the reduction of density close to a highway.
Doi.org/10.2307/2404646. Journal of Applied Ecology 32: 481-491.
Reijnen R, Foppen R, Braak CT & Thissen J (1995). The effects of car traffic on breeding bird
populations in woodland. III. Reduction of density in relation to the proximity of main
roads. Doi.org/10.2307/2404428. Journal of Applied Ecology 32: 187-202.
Verstoring van vogels door recreatie
171
Reijnen R & Foppen RPB (2006). Impact of road traffic on breeding bird populations.
In: Davenport J, Davenport JL, editors. The Ecology of Transportation: Managing Mobility
for the Environment (Environmental Pollution; No 10). Pp 255-274.
Reimerink J & Van Hooff A (2018). Natuurtoets soortenbescherming voor 12 evenement
dagen evenementenlocatie vliegveld Twenthe. Toetsing van de effecten van 12 evene-
mentdagen naast het regulier gebruik ten behoeve van het bestemmingsplan. Rapport
met kenmerk R004-1250989JRE-kmi-V01. Tauw, Utrecht.
Remacha C, Pérez-Tris J & Delgado JA (2011). Reducing visitors’ group size increases the
number of birds during educational activities: Implications for management of
nature-based recreation. Doi.org/10.1016/j.jenvman.2011.01.006. Journal of Environmental
Management 92: 1564-1568.
Riddington R, Hassall M, Lane SJ, Turner PA & Walters R (1996). The impact of
disturbance on the behaviour and energy budgets of Brent Geese Branta b. bernicla.
Doi.org/10.1080/00063659609461019. Bird Study 43: 269-279.
Roberts E (1966). Movements and flock behaviour of Barnacle Geese on the Solway Firth.
The Wildfowl Trust 17: 36-45.
Roberts G & Evans PR (1993). Responses of foraging Sanderlings to human approaches.
www.jstor.org/stable/4535122. Behaviour 126: 29-43.
Rodgers JA & Smith HT (1995). Set-back distances to protect nesting bird colonies from
human disturbance in Florida. Conservation Biology 9: 89-99.
Rodgers JA & Smith HT (1997). Buffer zone distances to protect foraging and loafing
waterbirds from human disturbance in Florida. Wildlife Society Bulletin 25: 139-145.
Rodgers JA & Schwikert ST (2002). Buffer-zone distances to protect foraging and loafing
waterbirds from disturbance by personal watercraft and outboard-powered boats.
Conservation Biology 16: 216-224.
Rodgers JA & Schwikert ST (2003). Buffer zone distances to protect foraging and loafing
waterbirds from disturbance by airboats in Florida. Waterbirds 26: 437-443.
Rodriguez-Prieto I, Fernández-Juricic E, Martín J & Regis Y (2008). Antipredator behavior
in blackbirds: habituation complements risk allocation. Doi.org/10.1093/beheco/arn151.
Behavioral Ecology 20: 371-377.
Ronconi R & St. Clair C (2002). Management options to reduce boat disturbance on
foraging black guillemots (Cepphus grylle) in the Bay of Fundy.
Doi.org/10.1016/S0006-3207(02)00126-X. Biological Conservation 108: 265-271.
Ruddock M & Whitfield DP (2007). A review of disturbance distances in selected bird species.
Natural Research (Projects) Ltd, Inverness, Scotland.
Ruhlen TD, Abbott S, Stenzel LE & Page GW (2003). Evidence that human disturbance
reduces Snowy Plover chick survival. Journal of Field Ornithology 74: 300-304.
Saino N, Szép T, Ambrosini R, Romano M & Moller A (2004). Ecological conditions
during winter affect sexual selection and breeding in a migratory bird. Doi.org/10.1098/
rspb.2003.2656. Proceedings of Royal Society B: Biological Sciences 271: 681-686.
Samia D, Moller A & Blumstein D (2015a). Brain size as a driver of avian escape strategy.
Doi.org/10.1038/srep11913. Scientific Reports 5.
Samia DSM, Nakagawa S, Nomura F, Rangel TF & Blumstein DT (2015b). Increased tolerance
to humans among disturbed wildlife. Doi.org/10.1038/ncomms9877. Nature Communica
tions 6: 8877.
Verstoring van vogels door recreatie
172
Samia DSM, Blumstein DT, Díaz M, Grim T, Ibáñez-Álamo JD, Jokimäki J, Tätte K, Markó G,
Tryjanowski P & Møller AP (2017). Rural-urban differences in escape behavior of European
birds across a latitudinal gradient. Doi.org/10.3389/fevo.2017.00066. Frontiers in Ecology
and Evolution 5.
Sandvik H & Barrett RT (2001). Effect of investigator disturbance on the breeding success of
the black-legged kittiwake. Journal of Field Ornithology 72: 30-42.
Scarton F (2018). Flight initiation distances in relation to pedestrian and boat disturbance
in five species of waders breeding in a Mediterranean lagoon. Revue d’Ecologie (Terre et
Vie) 73: 375-384.
Schlacher TA, Weston M, Lynn D & Connolly R (2013). Setback distances as a conservation
tool in wildlife-human interactions: testing their efficacy for birds affected by vehicles on
open-coast sandy beaches. Doi.org/10.1371/journal.pone.0071200. PloS one 8: e71200.
Schneider-Jacoby M (2001). Auswirkung der Jagd auf Wasservögel und die Bedeutung von
Ruhezonen. Laufener Seminarbeiträge , Bayerische Akademie für Naturschutz und Land-
schaftspflege 1: 49-61.
Schulz R & Stock M (1992). Seeregenpfeifer und Touristen. Landesamt fur den Nationalpark /
WWF-Wattenmeerstelle, Tonning / Hüsum.
Schummer ML & Eddleman WR (2003). Effects of disturbance on activity and energy budgets
of migrating waterbirds in south-central Oklahoma. Journal of Wildlife Management 67:
789-795.
Schwemmer P, Mendel B, Sonntag N, Dierschke V & Garthe S (2011). Effects of ship traffic on
seabirds in offshore waters: implications for marine conservation and spatial planning.
Ecological Applications 21: 1851-1860.
Seress G, Sándor K, Vincze E, Pipoly I, Bukor B, Ágh N & Liker A (2021). Contrasting effects
of the COVID-19 lockdown on urban birds’ reproductive success in two cities.
Doi.org/10.1038/s41598-021-96858-8. Sci Rep 11: 17649.
Sergio F, Pedrini P & Marchesi L (2003). Adaptive selection of foraging and nesting habitat by
black kites (Milvus migrans) and its implications for conservation: a multi-scale approach.
Doi.org/10.1016/S0006-3207(02)00332-4. Biological Conservation 112: 351-362.
Sevink H & Bijlsma RG (2013). Hardlopers in het vizier: aanvallende Buizerds Buteo buteo in
Nederland. De Takkeling 21: 57-64.
Shamoun-Baranes J, Dokter AM, van Gasteren H, van Loon EE, Leijnse H & Bouten W (2011).
Birds flee en mass from New Year’s Eve fireworks. Behavioral Ecology 22: 1173-1177.
Showler DA, Stewart GB, Sutherland WJ & Pullin AS (2010). What is the impact of public
access on the breeding success of ground-nesting and cliff-nesting birds? CEE review
05-010 (SR16). University of East Anglia, Collaboration for Environmental Evidence:
www.environmentalevidence.org/SR16.html, Norwich, England.
Sierdsema H & Kampichler C (2018). Invloed van mountainbikeroutes op broedvogels.
Sovon-rapport 2018/67. SOVON, Nijmegen.
Sijtsma FJ, Werner GJ & Broersma L (2008). Recreatie en toerisme in het Waddengebied.
Toekomstige ontwikkelingsmogelijkheden en hun effecten op economie, duurzaamheid
en identiteit. Analyserapport behorende bij advies 2008/05. Rijksuniversiteit Groningen,
Leeuwarden.
Skagen SK (1980). Behavioral responses of wintering Bald Eagles to human activity on the
Skagit River, Washington. In: Knight RL, Allen GT, Stalmaster MV, Servheen CW, editors.
Proc of the Washington Bald Eagle symposium. The National Conserv., Seattle, Washing-
ton. p 231-241.
Verstoring van vogels door recreatie
173
Slabbekoorn H & Peet M (2003). Birds sing at a higher pitch in urban noise. Nature 424: 267.
Slabbekoorn H & den Boer-Visser A (2006). Cities change the songs of birds.
Doi.org/doi.org/10.1016/j.cub.2006.10.008. Current Biology 16: 2326-2331.
Slabbekoorn H & Ripmeester EAP (2008). Birdsong and anthropogenic noise: implications
and applications for conservation. Molecular Ecology 17: 72-83.
Slabbekoorn H (2013). Songs of the city: noise-dependent spectral plasticity in the acoustic
phenotype of urban birds. Doi.org/10.1016/j.anbehav.2013.01.021. Animal Behaviour 85:
1089-1099.
Slings Q (1999). Het effect van natuurgerichte recreatie op de broedvogelstand van het
duingebied bij Egmond. PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland, Castricum.
Smit CJ & Visser GJM (1989). Verstoring van vogels door vliegverkeer, met name door
ultra-lichte vliegtuigen. RIN-rapport 89/11. Rijksinstituut voor Natuurbeheer, Texel.
Smit CJ & Visser GJM (1993). Effects of disturbance on shorebirds: a summary of existing
knowledge from the Dutch Wadden Sea and Delta area. Wader Study Group Bulletin 68
(special issue): 6-19.
Smit CJ (2004). Vervolgonderzoek naar de gevolgen van de uitbreiding van het aantal vlieg-
bewegingen van Den Helder Airport. Alterra-rapport 1025. Alterra, Wageningen.
Smith-Castro J & Rodewald A (2010). Behavioral responses of nesting birds to human distur-
bance along recreational trails. Doi.org/10.1111/j.1557-9263.2010.00270.x. Journal of Field
Ornithology 81: 130-138.
Spaans B, Bruinzeel LW & Smit CJ (1996). Effecten van verstoring door mensen op wadvogels
in de Waddenzee en de Oosterschelde. IBN-rapport 202. DLO-Instituut voor Bos- en
Natuuronderzoek, Wageningen.
Spaul RJ (2015). Recreation disturbance to a shrub-steppe raptor: biological consequences,
behavioral mechanisms, and management implications. MSc-thesis, Boise State Univer
sity, Boise.
Spaul RJ & Heath JA (2016). Nonmotorized recreation and motorized recreation in
shrub-steppe habitats affects behavior and reproduction of golden eagles (Aquila
chrysaetos). Doi.org/10.1002/ece3.2540. Ecology and Evolution 6: 8037-8049.
Spoelstra K & Visser ME (2013). The impact of artificial light on avian ecology. In: Gil D,
Brumm H, editors. Avian Urban Ecology: Behavioural and Physiological Adaptations. Ch 2.
Oxford University Press, Oxford.
Staatsbosbeheer (2017). Recreatiezoneringsplan Peelvenen. Staatsbosbeheer, Ospel.
Stalmaster MV & Newman JR (1978). Behavioral responses of wintering Bald Eagles to human
activity. Doi.org/10.2307/3800811. Journal of Wildlife Management 42: 506-513.
Stalmaster MV & Kaiser JL (1997). Flushing responses of wintering Bald Eagles to military
activity. Doi.org/10.2307/3802130. Journal of Wildlife Management 61: 1307-1313.
Stalmaster MV & Kaiser JL (1998). Effects of recreational activity on wintering Bald Eagles.
Wildlife Monographs 137: 1-46.
Stankowich T & Blumstein DT (2005). Fear in animals: a meta-analysis and review of risk as-
sessment. Doi.org/10.1098/rspb.2005.3251. Proceedings of the Royal Society B-Biological
Sciences 272: 2627-2634.
Stantial ML, Cohen JB, Darrah AJ, Farrell S & Maslo B (2021). Habitat-specific behavior,
growth rate, and survival of piping plover chicks in New Jersey, USA.
Doi.org/10.1002/ecs2.3782. Ecosphere 12: e03782.
Verstoring van vogels door recreatie
174
Steenhof K, Brown JL & Kochert MN (2014). Temporal and spatial changes in golden eagle
reproduction in relation to increased off highway vehicle activity.
Doi.org/10.1002/wsb.451. Wildlife Society Bulletin 38: 682-688.
Steven R, Pickering C & Guy Castley J (2011). A review of the impacts of nature-based
recreation on birds. Doi.org/10.1016/j.jenvman.2011.05.005. Journal of Environmental
Management 92: 2287-2294.
Stickroth H (2015). Auswirkungen von Feuerwerken auf Vögel – ein Überblick. Berichte zum
Vogelschutz 52: 115–149.
Stickroth H (2019). Effects of fireworks on birds – a critical overview. Extended abstract of
original publication of 2015.
Stien J & Ims RA (2016). Absence from the nest due to human disturbance induces higher
nest predation risk than natural recesses in Common Eiders Somateria mollissima.
Doi.org/10.1111/ibi.12338. Ibis 158: 249-260.
Still DA, Calbrade NA & Holt CA (2015). Review and analysis of changes in water-bird use of
the Mersey Estuary SPA, Mersey Narrows & North Wirral Foreshore SPA and Ribble & Alt
Estuaries SPA. BTO Research Report 648. British Trust for Ornithology.
Stillman RA & Goss-Custard JD (2002). Seasonal changes in the response of oystercatchers
Haematopus ostralegus to human disturbance. Journal of Avian Biology 33: 158-365.
Stillman RA, West AD, Clarke RT & Liley D (2012). The Solent disturbance and mitigation
project phase II. Predicting the impact of human disturbance on overwintering birds in the
Solent. Report to the Solent Forum. Footprint Ecology, Dorset, England.
Stinson DW (2016). Periodic Status Review for the Snowy Plover. Washington Department of
Fish and Wildlife, Olympia, Washington.
Stock M (1992). Effects of man-induced disturbances on staging brent geese. Netherlands
Institute for Sea Research 20: 289–293.
Stolen ED (2003). The effects of vehicle passage on foraging behavior of wading birds.
Waterbirds 26: 429-436.
Storch S, Grémillet D & Culik B (1999). The telltale heart: a non-invasive method to determine
the energy expenditure of incubating Great Cormorants Phalacrocorax carbo carbo.
Ardea 87: 207-215.
Strasser EH & Heath JA (2013). Reproductive failure of a human-tolerant species,
the American kestrel, is associated with stress and human disturbance.
Doi.org/10.1111/1365-2664.12103. Journal of Applied Ecology 50: 912-919.
Sunde P, Odderskær P & Storgaard K (2009). Flight distances of incubating Common
Buzzards Buteo buteo are independent of human disturbance.
Doi.org/10.5253/078.097.0313. Ardea 97: 369-372.
Swarthout ECH & Steidl RJ (2001). Flush responses of Mexican spotted owls to recreationists.
Doi.org/10.2307/3802910. Journal of Wildlife Management 65: 312-317.
Tablado Z & Jenni L (2017). Determinants of uncertainty in wildlife responses to human distur-
bance. Doi.org/10.1111/brv.12224. Biological reviews of the Cambridge Philosophical Society.
Tamisier A, Béchet A, Jarry G, Lefeuvre JC & Le Maho Y (2003). Effects of hunting disturban-
ce on waterbirds. A review of literature. Revue d’Ecologie (La Terre et la Vie) 58: 435-449.
Tarjuelo R, Barja I, Morales MB, Traba J, Benítez-López A, Casas F, Arroyo B, Delgado MP &
Mougeot F (2015). Effects of human activity on physiological and behavioral responses of an
endangered steppe bird. Doi.org/10.1093/beheco/arv016. Behavioral Ecology 26: 828-838.
Verstoring van vogels door recreatie
175
Tätte K, Møller AP & Mänd R (2018). Towards an integrated view of escape decisions
in birds: relation between flight initiation distance and distance fled.
Doi.org/10.1016/j.anbehav.2017.12.008. Animal Behaviour 136: 75-86.
Taylor IR (2006). Managing visitor disturbance of waterbirds on Australian inland wetlands.
In: Taylor I, Murray P, Taylor S, editors. Wetlands of the Murrumbidgee River Catchment:
Practical Management in an Altered Environment. Pp 150-157. Fivebough and Tuckerbil
Wetlands Trust, Leeton, New South Wales.
Taylor K, Anderson P, Taylor R, Longden K & Fisher P (2005). Dogs, access and nature
conservation. English Nature Research Reports nr 649. English Nature, Peterborough.
Taylor T, Reshkin M & Brock K (1982). Recreation land use adjacent to an active heron rooke-
ry: a management study. Proceedings of 1981 Indiana Academy of Science 91: 226-236.
Thiel D, Menoni E, Brenot JF & Jenni L (2007). Effects of recreation and hunting on flushing
distance of capercaillie. Journal of Wildlife Management 71: 1784-1792.
Thiel D, Jenni-Eiermann S, Braunisch V, Palme R & Jenni L (2008a). Ski tourism affects habi-
tat use and evokes a physiological stress response in capercaillie Tetrao urogallus: a new
methodological approach. Journal of Applied Ecology 45: 845-853.
Thiel D, Jenni-Eiermann S & Jenni L (2008b). Effects of recreation activities on flushing
behaviour, habitat use and stress physiology of Western Capercaillie. Ornithologische
Beobachter 105: 85-96.
Thompson B (2015). Recreational trails reduce the density of ground-dwelling birds in protec-
ted areas. Doi.org/10.1007/s00267-015-0458-4. Environmental Management 55: 1181-1190.
Thompson DBA & Thompson MLP (1985). Early warning and mixed species association: the
‘Plover’s page’ revisited. Doi.org/10.1111/j.1474-919X.1985.tb04851.x. Ibis 127: 559-562.
Thorup K, Sunde P, Jacobsen LB & Rahbek C (2010). Breeding season food limitation drives
population decline of the Little Owl Athene noctua in Denmark. Ibis 152: 803-814.
Tijsen W (1994). Ganzen en helikopters in de Wieringermeer. Graspieper 14: 22-23.
Titus JR & VanDruff LW (1981). Response of the Common Loon to recreational pressure in the
boundary waters Canoe Area, Northeastern Minnesota. Wildlife Monographs 78: 3-59.
Tost D, Strauß E, Jung K & Siebert U (2020). Impact of tourism on habitat use of
black grouse (Tetrao tetrix) in an isolated population in northern Germany.
Doi.org/10.1371/journal.pone.0238660. PloS one 15: e0238660.
Tratalos JA, Sugden R, Bateman IJ, Gill JA, Jones AP, Showler DA, Sutherland WJ & Watkinson
AR (2013). The conflict between conservation and recreation when visitors dislike crowding:
A theoretical and empirical analysis of the spatial distribution of recreational beach users.
Doi.org/10.1007/s10640-013-9634-2. Environmental and Resource Economics 55: 447-465.
Trimper PG, Standen NM, Lye LM, Lemon D, Chubbs TE & Humphries GW (1998).
Effects of low-level jet aircraft noise on the behaviour of nesting osprey.
Doi.org/10.1046/j.1365-2664.1998.00290.x. Journal of Applied Ecology 35: 122-130.
Tulp I (1998). Reproductie van Strandplevieren Charadrius alexandrinus en Bontbekplevieren
Charadrius hiaticula op Terschelling, Griend en Vlieland in 1997. Limosa 71: 109-120.
Tulp I, Reijnders PJH, Ter Braak CJF, Waterman E, Bergers PJM, Dirksen S, Snep RPH &
Nieuwenhuizen W (2002). Effect van treinverkeer op dichtheden van weidevogels.
BW-rapport nr 02-034. Bureau Waardenburg, Culemborg.
Verstoring van vogels door recreatie
176
Underhill-Day JC & Liley D (2007). Visitor patterns on southern heaths: a review of visitor
access patterns to heathlands in the UK and the relevance to Annex I bird species. Ibis
149: 112-119.
US Fish and Wildlife Service (2012). Revised designation of critical habitat for the Pacific
Coast population of the Western Snowy Plover; final rule. Federal register / vol. 77, no. 118
/ Tuesday, June 19: 36728-36869.
Valkama J & Saurola P (2005). Mortality factors and population trends of the Eagle Owl
Bubo bubo in Finland. Ornithol Anz 44: 81-90.
Valle R & Scarton F (2020). Feasibility of counting breeding Pied Avocets and Black-winged
Stilts using drones. Wader Study Group Bulletin 120: 257-265.
Van Apeldoorn RC & Smit CJ (2006). Vuurwerk en natuur. Effecten van evenementenvuurwerk
op beschermde natuurwaarden in Zeeland. Alterra-rapport 1383. Alterra, Wageningen.
Van Dam B (2014). Vuurwerkshow Koningsdag 2014 te Sloterpark, Amsterdam. Effecten op
broedende vogels en overige soorten. Tauw, Utrecht.
Van de Voorde S, Witteveen M & Brown M (2015). Differential reactions to anthropogenic dis-
turbance by two ground-nesting shorebirds. Doi.org/10.2989/00306525.2015.1029558.
Ostrich 86: 43-52.
Van der Kolk H-J, Allen AM, Ens BJ, Oosterbeek K, Jongejans E & van de Pol M (2020a). Spa-
tiotemporal variation in disturbance impacts derived from simultaneous tracking of aircraft
and shorebirds. Doi.org/10.1111/1365-2664.13742. Journal of Applied Ecology 57: 2406-2418.
Van der Kolk H-J, Ens BJ, Oosterbeek K, Bouten W, Allen AM, Frauendorf M, Lameris TK,
Oosterbeek T, Deuzeman S, de Vries K, Jongejans E & van de Pol M (2020b). Shorebird
feeding specialists differ in how environmental conditions alter their foraging time.
Doi.org/10.1093/beheco/arz189. Behavioral Ecology 31: 371-382.
Van der Kolk H-J, Krijgsveld KL, Linssen H, Diertens R, Dolman D, Jans M, Frauendorf M,
Ens BJ & van de Pol M (2020c). Cumulative energetic costs of military aircraft, recrea
tional and natural disturbance in roosting shorebirds. Doi.org/10.1111/acv.12546. Animal
Conservation 23: 359-372.
Van der Kolk H-J, Ens B, Oosterbeek K, Jongejans E & van de Pol M (2021a). The hidden cost
of disturbance: Eurasian Oystercatchers (Haematopus ostralegus) avoid a disturbed roost
site during the tourist season. Doi.org/10.1111/ibi.13035. Ibis.
Van der Kolk H-J, Ens BJ, Frauendorf M, Jongejans E, Oosterbeek K, Bouten W & van de Pol M
(2021b). Why time-limited individuals can make populations more vulnerable to disturban-
ce. Doi.org/10.1111/oik.08031. Oikos.
Van der Meer J (1985). De verstoring van vogels op de slikken van de Oosterschelde. Nota
85.09. Deltadienst Milieu en Inrichting / Rijkswaterstaat, Middelburg.
Van der Winden J (2002). Disturbance as an important factor in the decline of black terns
Chlidonias niger in the Netherlands. Vogelwelt 123: 33-40.
Van der Winden J, Krijgsveld KL, Inberg H & Fijn RC (2008). Beschermingsplan duin- en kust-
vogels. Basisrapport deel A: achtergronddocument. BW-project nr 05-641. Vogelbescher-
ming Nederland, Zeist / Bureau Waardenburg, Culemborg.
Van der Zande AN (1984). Outdoor recreation and birds: Conflict or symbiosis? PhD-thesis,
Leiden University, Leiden.
Verstoring van vogels door recreatie
177
Van der Zande AN, Berkhuizen JC, van Latesteijn HC, ter Keurs WJ & Poppelaars AJ (1984).
Impact of outdoor recreation on the density of a number of breeding bird species in
woods adjacent to urban residential areas. Doi.org/10.1016/0006-3207(84)90018-1. Biolo-
gical Conservation 30: 1-39.
Van der Zande AN & Vos P (1984). Impact of a semi-experimental increase in recreation in-
tensity on the densities of birds in groves and hedges on a lake shore in the Netherlands.
Doi.org/10.1016/0006-3207(84)90086-7. Biological Conservation 30: 237-259.
Van der Zande AN & Verstrael TJ (1985). Impacts of outdoor recreation upon nest-site choice
and breeding success of the kestrel. Ardea 73: 90-99.
Van Dijk L & Veldhoen E (2011). Lemelerberg: Paden-structuur herzien om verstoring te
verminderen. Vakblad Natuur Bos Landschap 9: 31-33.
Van Dijk R, Klous R, Tuiter D, De Rooy R & Jaspers H (2019). Effecten van drones op Natura
2000-gebieden in Drenthe. Project 363389. Sweco.
Van Manen W, van Diermen J, van Rijn SHM & van Geneijgen P (2011). Ecologie van de
Wespendief Pernis apivorus op de Veluwe in 2008-2010, populatie, broedbiologie,
habitatgebruik en voedsel. Natura 2000-rapport. Provincie Gelderland Arnhem NL /
Stichting Boomtop www.boomtop.org Assen NL.
Van Rijn SHM, Krijgsveld KL & Strucker RCW (2006). Gedrag van vogels tijdens een kitesurf
evenement in de Grevelingen. BW-rapport nr 06-251. Bureau Waardenburg bv, Culemborg.
Van Rijn SHM, Bijlsma RG & Bijmold F (2021). De mogelijke rol van natuurfotografen bij de mis-
lukking van een broedsel rode wouwen Milvus milvus op de ZW-Veluwe. De Takkeling 29-1.
Van Turnhout C (2009). Effecten van recreatie en de Tulpenrally op de broedpopulatie
tapuiten in de Noordduinen. SOVON-informatierapport 2009/01. Sovon Vogelonderzoek
Nederland, Beek-Ubbergen.
Van Turnhout C & Majoor F (2016). Populatiedynamiek en bescherming van tapuiten in de
Noordduinen in 2016. Sovon-rapport 2016/59. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.
Vas E, Lescroël A, Duriez O, Boguszewski G & Grémillet D (2015). Approaching birds with
drones: first experiments and ethical guidelines. Doi.org/10.1098/rsbl.2014.0754. Biology
Letters 11: 20140754.
Velando A & Munilla I (2011). Disturbance to a foraging seabird by sea-based tourism: Implications
for reserve management in marine protected areas. Biological Conservation 144: 1167-1174.
Venema P (1988). Verstoring van ganzen in het Leekstermeergebied. Argus 13: 11-13.
Verdaat HJP (2006). Gebiedsgebruik, gedrag en verstoring van Roodkeelduikers (Gavia stel-
lata) in de Voordelta. Afstudeerproject ter ondersteuning van de Nulmeting in het kader
van het Monitoring en Evaluatie Programma, Project Mainport Rotterdam PMR - MEP MV2.
BW-rapport nr 06-144. Bureau Waardenburg / Hogeschool Van Hall - Larenstein, Culemborg.
Verhulst S, Oosterbeek K & Ens BJ (2001). Experimental evidence for effects of human
disturbance on foraging and parental care in oystercatchers.
Doi.org/10.1016/s0006-3207(01)00084-2. Biological Conservation 101: 375-380.
Visser G (1986). Verstoringen en reacties van overtijende vogels op de Noordvaarder
(Terschelling) in samenhang met de omgeving. RIN-rapport 86/17. Rijksinstituut voor
Natuurbeheer, Texel.
Vos DK, Ryder RA & Graul WD (1985). Response of breeding great blue herons to human dis-
turbance in Northcentral Colorado. Doi.org/10.2307/1521190. Colonial Waterbirds 8: 13-22.
Vos P (1986). Plankzeilen en watervogels op het Gooimeer. Interimrapport. Staatsbosbeheer,
Utrecht.
Verstoring van vogels door recreatie
178
Ward DH & Stehn RA (1989). Response of brant and other geese to aircraft disturbance at
Izembek Lagoon, Alaska. Final Report of U.S. Fish and Wildlife Service. Alaska Fish and
Wildlife Research Center to the Minerals Management Service, Outer Continental Shelf
Region, Anchorage, Alaska.
Ward DH, Stehn RA & Derksen DV (1994). Response of staging Brant to disturbance at the
Izembek Lagoon, Alaska. Wildlife Society Bulletin 22: 220-228.
Ward DH, Stehn RA, Erickson WP & Derksen DV (1999). Response of fall-staging Brant and
Canada Geese to aircraft overflights in Southwestern Alaska. Doi.org/10.2307/3802522.
The Journal of Wildlife Management 63: 373-381.
Watson JW (1993). Responses of nesting Bald Eagles to helicopter surveys. 21: 171-178.
Watson JW, Pierce DJ & Cunningham BC (1999). An active Bald Eagle nest associated with
unusually close human activity. Doi.org/10.2307/3536932. Northwestern Naturalist 80:
71-74.
Webb NV & Blumstein DT (2005). Variation in human disturbance differentially affects
predation risk assessment in western gulls. Doi.org/10.1650/7607. The Condor 107: 178-181.
Weigand JF & McChesney GJ (2008). Seabird and marine mammal monitoring and response
to a fireworks display at Gualala Point Island, Sonoma County, California, May to August
2007. Unpublished report. USDI Bureau of Land Management, California State Office /
USDI Fish and Wildlife Service, San Francisco Bay National Wildlife Refuge Complex,
Sacramento / Newark, VS.
Weitowitz DC, Panter C, Hoskin R & Liley D (2019). The effect of urban development on visitor
numbers to nearby protected nature conservation sites. Doi.org/10.1093/jue/juz019.
Journal of Urban Ecology 5.
West AD, Goss-Custard JD, Stillman RA, Caldow RWG, Durell SEA le V & McGrorty S (2002).
Predicting the impacts of disturbance on shorebird mortality using a behaviour-based
model. Biological Conservation 106: 319-328.
Weston MA, McLeod EM, Blumstein D & Guay P (2012). A review of flight-initiation distances
and their application to managing disturbance to Australian birds. Emu - Austral Ornitho-
logy 112: 269 - 286.
Weston MA & Stankowich T (2014). Dogs as agents of disturbance. In: Gompper ME, editor.
Free-ranging Dogs & Wildlife Conservation. Ch 4. Oxford University Press, Oxford.
White CM & Sherrod SK (1973). Advantages and disadvantages of the use of rotor-winged
aircraft in raptor surveys. Raptor Research 7: 97-104.
White CM & Thurow TL (1985). Reproduction of Ferruginous Hawks exposed to controlled
disturbance. The Condor 87: 14-22.
Whitfield DP, Ruddock M & Bullman R (2008). Expert opinion as a tool for quantifying bird
tolerance to human disturbance. Biological Conservation 141: 2708-2717.
Williams KJH, Weston MA, Henry S & Maguire GS (2009). Birds and beaches, dogs and
leashes: Dog owners’ sense of obligation to leash dogs on beaches in Victoria, Australia.
Doi.org/10.1080/10871200802649799. Human Dimensions of Wildlife 14: 89-101.
Wingfield JC & Kitaysky A (2002). Endocrine responses to unpredictable environmental
events: stress or anti-stress hormones? Doi.org/10.1093/icb/42.3.600. Integrative and
comparative biology 42: 600-609.
Wingfield JC (2018). Environmental endocrinology: insights into the diversity of regulatory
mechanisms in life cycles. Doi.org/10.1093/icb/icy081. Integrative and Comparative
Biology 58: 790-799.
Verstoring van vogels door recreatie
179
Wolfenden AD, Slabbekoorn H, Kluk K & de Kort SR (2019). Aircraft sound exposure leads
to song frequency decline and elevated aggression in wild chiffchaffs.
Doi.org/10.1111/1365-2656.13059. Journal of Animal Ecology 88: 1720-1731.
Wolff WJ, Reijnders PJH & Smit CJ (1982). Ecological effects of tourism in the Wadden Sea: :
many questions, but few answers. In: G. Luck & H. Michaelis. Proceedings of the Wadden
Sea Symposium held on the Island Norderney. Schriftenreihe des Bundesministers für
Ernährung, Landwirtschaft und Forsten (vol 275: 85-107). Münster-Hiltrup.
Yalden DW & Yalden PE (1989). The sensitivity of breeding golden plovers Pluvialis apricaria
to human intruders. Bird Study 36: 49-55.
Yalden DW (1992). The influence of recreational disturbance on common sandpipers Actitis
hypoleucos breeding by an upland reservoir, in England. Biological Conservation 61: 41-49.
Yalden PE & Yalden DW (1990). Recreational disturbance of breeding golden plovers Pluvialis
apricarius. Biological Conservation 51: 243-262.
Yasué M (2005). The effect of human presence, flock size and prey density on shorebird
foraging rates. Journal of Ethology 23: 199-204.
Yasué M & Dearden P (2006). The effects of heat stress, predation risk and parental invest-
ment on Malaysian plover nest return times following a human disturbance. Biological
Conservation 132: 472-480.
Ydenberg RC & Dill LM (1986). The economics of fleeing from predators. In: Rosenblatt JS,
Beer C, Busnel M-C, Slater PJB, editors. Advances in the Study of Behavior. Pp 229-249.
Academic Press.
Yosef R (1997). Physical distances among individuals in flocks of greater flamingoes (Phoeni-
copterus ruber) are affected by human disturbances. Israel Journal of Zoology 43: 79-85.
Zaradic P, Pergams O & Kareiva P (2009). The impact of nature experience on willingness to
support conservation. Doi.org/10.1371/journal.pone.0007367. PloS one 4: e7367.
Zhang Y, Fox A, Cao L, Jia Q, Lu C, Prins H & Boer WF (2018). Effects of ecological and
anthropogenic factors on waterbird abundance at a Ramsar Site in the Yangtze River
Floodplain. Ambio 48: 293-303.
Verstoring van vogels door recreatie
180
er £ p
|
Eg
EAda
ä rd
à er
zn! Den :
dc at f
K
AL Am £ ge … £
e.
wfT
R.
E
EnLL
| eebr Ee
7
Z
A
MsSe a op
Al
Bijlage 1
Bronnen voor verstoringspercentage, verstoringsduuren verplaatsingsafstanden
Bijlage 1
Bronnen voor verstoringspercentage, verstoringsduur
en verplaatsingsafstanden
Béchet et al. (2004)
Koepff & Dietrich (1986)
Bélanger & Bédard (1989)
Kushlan (1979)
Bellefleur et al. (2009)
Lensink et al. (2007)
Bijlsma (2006)
Linssen et al. (2019)
Borneman et al. (2016)
Lord et al. (2001)
Bouton et al. (2005)
McFadden et al. (2017)
Brown (1990)
McGarigal et al. (1991)
Bruderer & Komenda-Zehnder (2005)
Minaskuat Limited Partnership (2005)
Burger (1981a)
Nisbet (2000)
Burger & Gochfeld (1993)
Owens (1977)
Collop et al. (2016)
Pease et al. (2005)
Conomy et al. (1998)
Peters & Otis (2006)
De Villiers et al. (2005)
Rees et al. (2005)
Dehnhard et al. (2020)
Riddington (1996)
Delaney et al. (1999)
Scarton (2018)
Delaney et al. (2011),
Schummer & Eddleman (2003)
incl. Delaney et al. (2002)
Smit & Visser (1993)
Fernandez & Azkona (1993)
Stalmaster & Kaiser (1997)
Flemming et al. (1988)
Stillman & Goss-Custard (2002)
Fraser et al. (1985)
Stock (1992)
Gittings & O’Donoghue (2016)
Sunde et al. (2009)
González et al. (2006)
Taylor et al. (1982)
Goss-Custard et al. (2006)
Van der Kolk et al. (2020c)
Grubb & King (1991)
van Rijn et al. (2006)
Grubb et al. (2010)
Venema (1988)
Henson & Grant (1991)
Visser (1986)
Holmes et al. (1993)
Vos et al. (1985)
Holthuijzen et al. (1990)
Watson (1993)
Jansen (2011)
Watson et al. (1999)
Kahlert (1994)
White & Thurow (1985)
Kahlert (2006)
Yalden & Yalden (1990)
Klein (1993)
Yalden (1992)
Knight & Knight (1984)
Verstoring van vogels door recreatie
182
Bijlage 2
Achtergrond bij berekening van verstoringsgevoeligheid
Bijlage 2
Achtergrond bij berekening van verstoringsgevoeligheid
Foerageergroep – soort foerageert of rust in grotere groepen
Klassen:
0
nee
1
ja
Grootte/gewicht – Gewicht is het gemiddelde gewicht van een man en een vrouw. Voor het
rapport is gebruik gemaakt van gewichten volgens Dunning (2008), die vervolgens zijn ge-
classificeerd naar grootte. Daarbij is niet uitsluitend op gewicht gelet, maar ook op grootte (of
hoogte) van de soort.
Klassen:
1
kleine zangvogels, kleine steltlopers, kleine sterns
2
kleine eenden, kleine reigers, kleine roofvogels, grote zangvogels, grote steltlopers, sterns,
kleinere meeuwen, fuut
3
meeste eenden, kleinere aalscholvers, middelgrote reiger, middelgrote roofvogels, grote
meeuwen, grootste steltloper (wulp), kleine ganzen
4
grote reigers, aalscholvers, middelgrote roofvogels (visarend), meeste ganzen
5
zwanen, grote roofvogels (zeearend, steenarend, lammergier), kraanvogel, grootste (=
Australische) pelikaan
Dieet
Klassen:
0
(hoofdzakelijk) herbivoor
1
omnivoor, insectivoor of schelpdiereneter
2
(hoofdzakelijk) carnivoor, piscivoor, aaseter
Openheid biotoop: Biotoop kan voor broedvogels geslotener zijn dan voor niet-broedvogels;
bijvoorbeeld voor meeuwen, steltlopers, sterns, sommige roofvogels.
Klassen:
0
gesloten (bos, ooibos, gesloten (riet)moerassen)
1
halfgesloten (parklandschap, riet, moeras, hoge ruigten, bebouwd, e.d.)
2
open (graslanden, landbouw, duinen, heide, lage vegetaties, oevers)
3
zeer open (meren, stranden, estuaria, wadplaten, zee)
Broedvogel: Een broedvogel of een niet-broedvogel betreffend.
Klassen:
0
nee
1
ja
Schuwheid/tamheid:
1
bijzonder schuwe soorten (zwarte specht, ijsvogel, brilduiker, slobeend, zomertaling, kleinst
waterhoen, porseleinhoen, klapekster, griel)
-1
bijzonder niet-schuwe soorten (meerkoet, fuut, aalscholver, boerenzwaluw, huiszwaluw,
huismus).
Verstoring van vogels door recreatie
183
Bijlage 3
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen
Bijlage 3
Bufferzones en verstoringsgevoeligheid
voor alle soortgroepen met bronnen
Bufferzone en verstoringsgevoeligheid zijn in tabel 7.2 voor elke individuele aandachtsoort
weergegeven, en per biotoop uitgewerkt in de betreffende soortteksten (HS 8 t/m 15).
In deze bijlage zijn bufferzones gepresenteerd zoals berekend op basis van 2000 vluchtafstanden
van 575 soorten gepubliceerd in 180 studies. Waarden zijn weergegeven voor vluchtafstanden
van broedende en bij niet-broedende vogels, en bij landrecreatie, waterrecreatie en luchtrecre-
atie, voor zover beschikbaar. Bij luchtrecreatie is vlieghoogte een belangrijker parameter dan
horizontale afstand; zie daarvoor §5.5. Verstoringsgevoeligheid is berekend voor veel maar
niet alle soorten (Europese wel, Australische en Amerikaanse minder). Waardes bufferzones
zijn naar boven afgerond als beschreven in tabel 4.2; verstoringsgevoeligheid afgerond naar
bovenliggende waarde. Voor berekening bufferzones zie §4.6; verstoringsgevoeligheid zie §4.5.
Alle namen van Europese vogelfamilies zijn weergegeven in het Nederlands; die van uitsluitend
Australische of Amerikaanse families niet (veel zangvogels).
Literatuurbronnen die hiervoor als basis hebben gediend zijn weergegeven onder de tabel.
Hierin is ook de data van Livezey et al. (2016) gebruikt.
Verstoring van vogels door recreatie
184
Bijlage 3
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen
broedend
niet-broedend
soortgroep rapport
familie wetensch./
Engels
familie Nederlands
verstoringsbron
verstorings
gevoeligheid gem
bufferzone
gem m
# observaties
# studies
verstorings
gevoeligheid gem
bufferzone
gem m
# observaties
# studies
Zwanen & ganzen
Anatidae / ducks, geese, swans
zwanen & ganzen
land
9
200
316
15
7
350
1853
40
water
7
300
37
16
lucht
9
7
2500
1328
10
Eenden & meerkoet
Anatidae / ducks, geese, swans
eenden
land
8
200
2
7
200
2022
101
water
7
500
909
87
lucht
10
25
1
8
2800
2
Rallidae / rails, crakes & coots
meerkoeten
land
7
150
66
9
water
7
200
25
11
Hoenders & rallen
Megapodiidae / megapodes
hoenders
land
50
42
3
Phasianidae / pheasants & allies
land
7
200
44
6
4
50
1507
27
Rallidae / rails, crakes & coots
rallen
land
4
75
444
27
water
50
7
1
Turnicidae / buttonquail
land
4
25
5
2
Reigers, lepelaar & kraanvogel
Gruidae / cranes
kraanvogels
land
7
200
2
1
Ciconiidae / storks
ooievaars
land
50
20
1
7
75
1
1
water
50
60
1
75
31
2
Threskiornithidae / ibises, spoonbills
ibissen & lepelaars
land
7
50
12
1
6
150
365
31
water
6
100
305
11
Ardeidae / herons, bitterns
reigers & roerdompen
land
8
75
74
5
6
100
829
64
water
7
50
63
6
6
150
1420
27
lucht
7
550
1
Opisthocomidae / hoatzin
water
5
75
214
2
Futen, aalscholver, duikers & zeekoet
Podicipedidae / grebes
futen
land
7
250
1
7
75
44
10
water
7
150
1
7
250
85
15
Alcidae / auks
alken
land
9
water
7
1200
20
3
lucht
9
Gaviidae / loons
duikers
land
8
350
2
water
7
1100
1
3
lucht
7
3600
1
Sulidae / gannets, boobies
genten
land
9
Anhingidae / anhingas, darters
land
100
26
5
water
75
29
2
150
222
5
Phalacrocoracidae / cormorants, shags
aalscholvers
land
50
38
2
7
150
592
35
water
75
17
2
7
150
250
14
lucht
7
7
550
1
Pelecanidae / pelicans
land
50
63
1
8
150
197
10
water
25
14
1
8
100
169
3
Verstoring van vogels door recreatie
185
Bijlage 3
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen
broedend
niet-broedend
soortgroep rapport
familie wetensch./
Engels
familie Nederlands
verstoringsbron
verstorings
gevoeligheid gem
bufferzone
gem m
# observaties
# studies
verstorings
gevoeligheid gem
bufferzone
gem m
# observaties
# studies
Steltlopers
Burhinidae / stone-curlews, thick-knees
grielen
land
6
50
13
2
Haematopodidae / oystercatchers
scholeksters
land
7
150
63
2
7
150
582
25
water
7
100
62
1
7
200
85
9
lucht
7
7
950
2
Recurvirostridae / stilts, avocets
kluten
land
7
100
34
2
7
100
324
20
water
7
150
29
2
7
200
15
7
Charadriidae / plovers
plevieren
land
7
200
118
12
7
100
1050
53
water
7
7
200
95
5
Scolopacidae / sandpipers, snipes
strandlopers & snippen
land
7
100
247
11
7
150
3277
130
water
7
100
20
1
7
400
173
36
lucht
8
700
2
Meeuwen & sterns
land
8
75
476
30
6
75
1333
35
Laridae / gulls, terns, skimmers
meeuwen, sterns &
schaarbekken
water
8
100
145
19
6
150
310
16
lucht
8
7
550
1
Spheniscidae / penguins
land
10
50
186
1
Diomedeidae / albatrosses
albatrossen
land
9
lucht
7
Procellariidae / petrels, shearwaters,
diving petrels
stormvogels & pijlstorm-
vogels
Roofvogels & uilen
Pandionidae / ospreys
visarenden
land
7
300
2
7
400
3
1
water
7
150
147
3
lucht
7
land
8
550
402
14
6
200
520
35
Accipitridae / kites, hawks, eagles
havikachtigen, sperwer-
achtigen & arendach-
tigen
water
8
7
300
378
5
lucht
9
850
6
6
7
Strigidae / owls
uilen
land
7
75
357
4
4
50
96
3
lucht
7
100
35
2
Tytonidae / barn owls
kerkuilen
land
6
25
1
Falconidae / caracaras, falcons
valken & caracaras
land
7
350
3
6
150
244
20
lucht
8
300
3
Verstoring van vogels door recreatie
186
Bijlage 3
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen
broedend
niet-broedend
soortgroep rapport
familie wetensch./
Engels
familie Nederlands
verstoringsbron
verstorings
gevoeligheid gem
bufferzone
gem m
# observaties
# studies
verstorings
gevoeligheid gem
bufferzone
gem m
# observaties
# studies
Zangvogels & vergelijkbaar
Podargidae / frogmouths
land
25
2
1
Caprimulgidae / nightjars
nachtzwaluwen
land
5
25
1
4
25
1
2
Apodidae / swifts
gierzwaluwen
land
3
75
9
3
Trochilidae / hummingbirds
land
3
25
54
2
Cuculidae / cuckoos
koekoeken
land
3
50
90
9
Columbidae / pigeons, doves
duiven
land
3
25
2250
36
Upupidae / hoopoes
hoppen
land
3
50
34
3
Coraciidae / rollers
scharrelaars
land
5
50
57
3
Alcedinidae / kingfishers
ijsvogels
land
4
50
215
11
Meropidae / bee-eaters
bijeneters
land
3
75
16
3
Picidae / woodpeckers
spechten
land
5
250
8
1
4
50
172
10
Cacatuidae / cockatoos
land
25
241
11
Psittaculidae / Old World parrots
land
25
284
13
Furnariidae / ovenbirds
land
50
2
Menuridae / lyrebirds
land
25
26
1
Ptilonorhynchidae / bowerbirds
land
25
114
7
land
25
31
3
Climacteridae /
Australasian treecreepers
Maluridae / Australasian wrens
land
25
373
7
Meliphagidae / honeyeaters
land
25
1170
49
water
25
2
1
Pardalotidae / pardalotes
land
25
7
1
Acanthizidae / Australasian warblers
land
25
386
20
Pomatostomidae / Australasian babblers
land
50
4
2
Orthonychidae / logrunners
land
25
8
2
Psophodidae / whipbirds
land
25
105
2
land
50
443
15
Artamidae / woodswallows, butcherbirds
& allies
Campephagidae / cuckooshrikes
land
50
51
4
Falcunculidae / shriketit
land
25
4
1
Pachycephalidae / whistlers & allies
land
25
43
4
Laniidae / shrikes
klauwieren
land
7
250
6
1
5
25
61
8
Oriolidae / figbirds, orioles, turnagra
wielewalen & vijgvogels
land
2
50
88
5
Dicruridae / drongos
land
50
9
1
Rhipiduridae / fantails
land
25
332
11
Monarchidae / monarchs
land
50
373
10
Corvidae / crows, jays
kraaiachtigen
land
7
400
68
3
5
50
2445
43
Corcoracidae / Australian mudnesters
land
50
18
2
Paradisaeidae / birds-of-paradise
land
25
2
1
Petroicidae / Australasian robins
land
25
277
8
Paridae / tits, chickadees
mezen
land
4
50
77
2
2
25
1750
35
Remizidae / penduline tits
baardmezen
land
3
25
4
1
Verstoring van vogels door recreatie
187
Bijlage 3
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen
broedend
niet-broedend
soortgroep rapport
familie wetensch./
Engels
familie Nederlands
verstoringsbron
verstorings
gevoeligheid gem
bufferzone
gem m
# observaties
# studies
verstorings
gevoeligheid gem
bufferzone
gem m
# observaties
# studies
Zangvogels & vergelijkbaar vervolg
Alaudidae / larks
leeuweriken
land
6
250
74
2
4
50
342
17
Pycnonotidae / bulbuls
land
50
128
4
Hirundinidae / swallows, martins
zwaluwen
land
3
25
452
18
Cettiidae / cettia bush warblers & allies
struikzangers
land
3
25
16
1
Aegithalidae / bushtits
staartmezen
land
3
25
116
8
Phylloscopidae / leaf warblers & allies
boszangers
land
2
25
390
12
Acrocephalidae / reed warblers & allies
rietzangers
land
3
25
153
11
Locustellidae / grassbirds & allies
(snor, sprinkhaanzanger)
land
2
25
15
3
Cisticolidae / cisticolas & allies
(graszanger)
land
25
83
3
Sylviidae / sylviid babblers
grasmussen
land
3
25
1386
31
Paradoxornithidae / parrotbills & allies
diksnavelmezen
land
25
10
1
Zosteropidae / white-eyes
land
25
70
2
land
2
25
97
8
Regulidae / goldcrests, kinglets
goudhaantjes & vuur-
goudhaantjes
Troglodytidae / wrens
winterkoningen
land
2
25
139
4
Sittidae / nuthatches
boomklevers
land
2
25
47
5
Certhiidae / treecreepers
boomkruipers
land
2
25
47
7
Sturnidae / starlings, rhabdornis
spreeuwen
land
3
25
1081
18
Turdidae / thrushes
lijsters
land
5
50
112
3
3
25
3640
46
vliegenvangers
land
6
200
16
2
3
25
566
41
Muscicapidae / chats, Old World flycat-
chers
Cinclidae / dippers
waterspreeuwen
land
5
75
11
2
Nectariniidae / sunbirds
land
25
7
1
mussen
land
3
25
2440
21
Passeridae / Old World sparrows, snow-
finches
land
25
248
9
Estrildidae / waxbills, munias & allies
prachtvinken (pestvo-
gels)
Prunellidae / accentors
heggenmussen
land
3
25
233
7
Motacillidae / wagtails, pipits
kwikstaarten & piepers
land
6
250
29
2
4
25
1353
33
Fringillidae / finches, euphonias
vinkachtigen
land
4
25
1
3
25
2418
62
Emberizidae / buntings
gorzen
land
5
200
13
1
4
25
1135
24
Passerellidae / new world sparrows
land
25
202
2
25
1497
19
Icteriidae / yellow-breasted chat
land
25
14
1
land
75
390
7
Icteridae / oropendolas, orioles, black-
birds
Parulidae / new world warblers
land
25
57
1
25
111
5
Cardinalidae / cardinals & allies
land
25
50
2
Thraupidae / tanagers & allies
land
50
1
Verstoring van vogels door recreatie
188
Bijlage 3
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen
Literatuurbronnen voor de gebruikte vluchtafstanden
Ackerman et al. ‘04
de Villiers et al. ‘05
Anthony et al. ’95
Dear et al. ‘14
Arroyo & Razin ‘06
Dehnhard et al. ‘20
Baines & Richardson ‘07
Delaney ‘99
Baptist & Meininger ’96
Delaney et al. ‘11, including Delaney et al. 2002
Batten ’77
Dirksen et al. ‘05
Bratton ‘90
Dunnet ‘77
Baudains & Lloyd ‘07
Eason et al. ‘06
Beale & Monaghan ‘04a
Efroymson ‘00
Beale & Monaghan ‘04b
Eichelmann 2001
Béchet et al. ‘04
Erwin ‘89
Bélanger & Bédard ‘89
Fernandez & Azkona ‘93
Bellefleur et al. ‘09
Fernández-Juricic et al. ‘01
Berger ‘77
Fernández-Juricic et al. ‘05
Bijlsma ‘06
Finney et al. ‘05
Bijlsma ‘12
Flemming et al. ‘88
Blumstein ‘03
Forshaw ‘83
Blumstein et al. ‘03
Fraser et al. ‘85
Blumstein et al. ‘04
Geist et al. ‘05
Blumstein et al. ‘05 & Blumstein ‘06b
Gittings et al. 2016
Blumstein ‘06
Glover et al. ‘11
Boeker ‘70
González et al. ‘06
Booms et al. ‘10
Goss Custard et al. ‘06
Borneman et al. ‘16
Grubb & King ‘91
Bouton et al. ‘05
Grubb ‘92
Bright et al. 03
Grubb et al. ‘10
Bright et al. 04
Guay et al. ‘14
Brown ‘90
Gutzwiller et al. ‘98
Bruderer & Komenda-Zehnder ‘05
Henkens ’96
Burger ‘81a
Henson & Grant ‘91
Burger & Gochfeld ‘81
Heyland & Munro ‘67
Burger & Gochfeld ‘83
Holmes et al. ‘93
Burger & Gochfeld ‘88
Holthuijzen et al. ‘90
Burger & Gochfeld ‘93
Hume ‘76
Burger & Gochfeld ‘07
Hüppop & Hagen ‘90
Burger et al. ‘10
Ikuta & Blumstein ‘03
Burhans & Thompson ‘11
Jansen ‘11
Carrete & Tella ‘17
Kahlert ‘06
Carrier & Melquist ‘76
Kitchen et al. ‘10
Chen et al. ‘20
Klein ‘93
Collop et al. ‘16
Knight & Knight ‘84
Conomy et al. 1998
Knight ’84
Cooke ‘80
Koch & Paton ‘14
de Jong et al. ‘13
Koepff & Dietrich ‘86
Verstoring van vogels door recreatie
189
Bijlage 3
Bufferzones en verstoringsgevoeligheidvoor alle soortgroepen met bronnen
Kong et al. 2021
Roberts & Evans ‘93
Kruger ‘16
Rodgers & Schwikert ‘02
Kury & Gochfield ‘75
Rodgers & Schwikert ‘03
Kushlan ‘79
Rodgers & Smith ‘95
Lafferty ‘01
Rodgers & Smith ‘97
Laursen et al. ‘05
Rodriguez-Prieto et al. ‘08
Lensink et al. ‘07
Ronconi & St. Clair ‘02
Lensink et al. 17
Ruddock & Whitfield ‘07
Lord et al. ‘01
Scarton ‘18
Madsen et al. ‘09
Schulz & Stock ‘92
Marcella et al.’17
Schummer & Eddleman ‘03
Marks & Hendricks ‘89
Schwemmer et al. ‘11
Martinez-Abrain et al. ‘08
Smit & Visser ‘93
Mayer et al.’19
Smith-Castro & Rodewald ‘10
McFadden et al. ‘17
Spaans et al. ’96
McGarigal et al. ‘91
Spaul ‘15
McLeod et al. ‘13
Stalmaster & Kaiser ‘97
Meininger & Graveland ‘02
Stillman & Goss Custard ‘02
Miller et al. ‘94
Stock ‘92
Miller et al. ‘01
Sunde et al. ‘09
Minaskuat ‘05
Swarthout & Steidl ‘01
Møller & Erritzøe ‘10
Taylor et al. ‘82
Møller ‘08a
Thiel et al. ‘07
Møller ‘08b
Tijsen ‘94
Møller et al. ‘07
Trimper et al. ‘98
Møller et al. ‘19
van der Meer ’85
Monie ‘11
van der Zande & Verstrael ’85
Morelli et al. ‘19
van Rijn et al. ‘06
Mori et al. ‘01
Venema ‘88
Mosbech & Boertman ‘99
Verdaat ‘06
Mosbech & Glahder ‘91
Visser ‘86
Müllner et al. ‘04
Vos ‘86
Nijland ‘97
Vos et al. ‘85
Nisbet ‘00
Waardenburg ’76
Osiejuk & Kuczynski ‘07
Waardenburg ’77
Owen ‘73
Ward et al. ‘94
Owens ‘77
Ward et al. ‘99
Paton et al. ‘00
Watson ‘93
Pease et al. ‘05
Watson et al. ‘99
Peters & Otis ‘06
Weston et al. ‘12
Platteeuw & Beekman ‘94
White & Sherrod ‘73
Platteeuw ‘95
White & Thurow ‘85
Poot et al. ‘05
Wolff et al. ’82
Price ‘03
Yalden & Yalden ’89
Rees et al. ‘05
Yalden & Yalden ‘90
Riddington et al. ‘96
Yalden ‘92
Verstoring van vogels door recreatie
190
Bijlage 4
Achtergrond bij bepalen minimale naderingsafstanden
Bijlage 4
Achtergrond bij bepalen minimale naderingsafstanden
Overzicht van de werkwijzen en formules die gehanteerd zijn om tot een definitie van minimale
naderingsafstanden (ofwel MAD, minimum approach distance) te komen. Daarbij wordt onder-
scheid gemaakt tussen broedende en niet-broedende vogels. FID staat voor flight initiation
distance ofwel vluchtafstand.
We bevelen aan om de volgende minimale naderingsafstanden te hanteren (toelichting zie §4.6):
•
voor niet-broedende vogels: gemiddelde vluchtafstand + 1.65xSD;
•
voor broedende vogels: 2x gemiddelde vluchtafstand.
Verstoring van vogels door recreatie
191
Bijlage 4
Achtergrond bij bepalen minimale naderingsafstanden
niet-broedende vogels
beoogd resultaat
formule
soort
bron
Amerikaanse zeearend
Stalmaster & Kaiser (1997)
% 'beschermd' tegen recreanten
afstand en hoogte, zeer ruim om maximale flush-dis-
tances heen
Amerikaanse zeearend
Stalmaster & Kaiser (1998)
% 'beschermd' tegen recreanten
afstand waarop 95% vogels beschermd tegen recrean-
ten
Amerikaanse zeearend
McGarigal et al. (1991)
%vlucht- of alert-reactie
afstand waarop 50-95% van populatie niet meer alert
is of vlucht
%vlucht- of alert-reactie
afstand waarop vogels niet alert reageren
zangvogels
Fernandez-Juricic et al.
(2001, 2005)
Taylor (2006)
%vlucht- of alert-reactie
afstand waarop 95% van vogels niet meer alert is of
vlucht
zwanen, eenden, reigers,
steltlopers
Laursen et al. (2005)
steltlopers, eenden, meeuwen
Waddenzee
% vlucht-reactie
mean FID + 1 or 2x SD afh van vereist niveau van
bescherming; afstand waarop 84-98% geen flush-res-
ponse heeft
% vlucht-reactie
afstand waarop 90% geen flush-response heeft
auerhoen
Thiel et al. (2007)
% vlucht-reactie
afstand waarop 90-99% geen flush-response heeft
Amerikaanse zeearend
Stalmaster & Newman (1978)
Holmes et al. (1993)
% vlucht-reactie
afstand waarop 90% geen flush-response heeft
diverse soorten roofvogels; val-
ken, haviken, buizerds, arenden
% vlucht-reactie
afstand waarop 95% van vogels niet vlucht
Amerikaanse zeearend
Anthony et al. (1995)
% vlucht-reactie
afstand waarop vogels niet vluchten
eenden
Fox & Madsen (1997)
% vlucht-reactie
afstand waarop 100% van vogels niet vlucht
uilen
Delaney et al. (1999)
% vlucht-reactie
afstand waarop 80-95-99% geen flush-response heeft
uilen
Swarthout & Steidl (2001)
zeekoeten
Ronconi & St. Clair (2002)
% vlucht-reactie
afstand en snelheid waarop 90% geen flush response
heeft
% vlucht-reactie
afstand waarop 75% van vogels niet vlucht
marmeralk
Bellefleur et al. (2009)
Rodgers & Smith (1997)
afstand waarop gros niet op-
vliegt of alert raakt
gem FID + 1 SD + 40 m
reigers, steltlopers, meeuwen,
sterns
McFadden et al. 2017
afstand waarop gros niet op-
vliegt of alert raakt
2 × (gem FID±1.6495 SD); plus voorspelbaarheid genere-
ren door vaste routes
reigers, steltlopers, meeuwen,
eenden
Amerikaanse zeearend
Buehler et al. (1991)
minimaal oppervlak voor biotoop
minimale gemeten afstand/oppervlak om gezamenlijk
roestende vogels te kunnen huisvesten
Rodgers & Swikert 2002
vluchtreactie minimaliseren
gem FID +1.6495 SD + 40 m
reigers, steltlopers, meeuwen,
sterns
vluchtreactie minimaliseren
gem FID +1.6495 SD + 40 m
reigers, roofvogels
Rodgers & Schwikert (2003)
Verstoring van vogels door recreatie
192
Bijlage 4
Achtergrond bij bepalen minimale naderingsafstanden
broedende vogels
beoogd resultaat
formule
soort
bron
% alert gedrag voorkomen
afstand waarbij <30% vogels alert response toont
Amerikaanse zeearend
Grubb & King (1991)
black skimmer
Burger et al. (2010)
% vlucht-reactie
afstand waarop 90% geen flush-response heeft; 95%
max FIDs
Amerikaanse zeearend
Anthony et al. (1995)
% vlucht-reactie
afstand waarop 95% geen flush-response heeft; 95%
max FIDs
% vlucht-reactie
afstand waarbij 95% geen flush-response heeft
keizerarend
González et al. (2006)
% vlucht-reactie
% vlucht-reactie verkleinen
Amerikaanse zeearend
Watson (1993)
gier
Arroyo & Razin (2006)
% vlucht-reactie
afstand waarop effect op nest attendance beperkt is tot
ca 10-20%
reigers, stern
Rodgers & Smith (1995)
% vlucht-reactie
gem FID + 1.6495xSD + 40m; gelijk aan hun formule voor
niet-brv
afstand waarbij 90% v nestdesertie voorkomen
Amerikaanse zeearend
Anthony et al. (1995)
90% van nestdesertie voorko-
men
ferruginous hawk
White & Thurlow (1985)
90% van nestdesertie voorko-
men
90% v nestdesertie voorkomen; grotere buffer als laag
prooiaanbod of slechte conditie
trompetzwaan
Henson & Grant (1991)
alert-reactie voorkomen
max alertafstand + 50 m. Combineren met borden om
stoppende auto's en lawaai te voorkomen, en afscher-
mende vegetatie rond parkeer- en observatieplaatsen
alert-reactie voorkomen
alert-afstand; zijnde 2xFID
meeuwen
Martinez-Abrain et al. (2008)
broedhabitat ruim sluiten
buizerd
Sunde et al. (2009)
broedomstandigheden veilig
stellen
broedsucces niet verlagen
afstand waarbinnen verlaagd broedsucces optrad
strandplevier
Schulz & Stock (1992)
effect verder verkleinen dan
vlucht-reactie
gem FID +1.6495 SD + 40 m; volgt Rodgers and Schwikert
2003 voor niet-brv, want is groter dan voor brv
wood stork
Bouton et al. (2005)
albatros
de Villiers et al. (2005)
gedragsverandering voorkomen
afstand + 15m waarop gedragsresponse (alarm of
agressie); bufferzone
sterns
Nisbet (2000)
gewenning bevorderen
gewenning stimuleren door voorspelbaar regelmatige
bezoeken
200 m van meeuwenkolonies geen boten meer
eider
Ahlund & Gotmark (1989)
kuikenpredatie voorkomen nabij
meeuwenkolonies
'nadelige effecten' voorkomen
2*(mean FID + 1.6495 SD)
steltlopers
Koch & Paton 2014
zwarte wouw
Sergio et al. (2003)
nestdichtheid
paden nabij nesthabitat vermijden of effect op nest-
dichtheid te voorkomen
nestdichtheid
afstand waarbinnen nestdichtheid zichtbaar afneemt
boobies
Burger & Gochfeld (1993)
steenarend
Spaul 2015
nestdichtheid en broedsucces, %
vlucht-reactie
reductie nestdichtheid en broedsucces voorkomen;
afstand waarbuiten 77%-100% v opvliegen wordt vook-
omen; in combi met stopverbod en zorgen dat mensen
op paden bijven; vooral in begin broedseizoen
'verstoring' voorkomen
broedhabitat ruim sluiten
sterns
Burger (1998)
'verstoring' voorkomen
restricted access, hond aan lijn, viewing facilities
korhoen
Baines & Richardson (2007)
'verstoring' voorkomen
gebied rond broehabitat sluiten
ganzen
Madsen et al. (2009)
'verstoring' voorkomen
mean FID + 2 SD
steltlopers
Scarton 2018
'verstoring' voorkomen
broedhabitat ruim sluiten
Amerikaanse zeearend
Fraser et al. (1985)
vlucht-reactie voorkomen
gem vluchtafstand
emperor penguin
Burger & Gochfeld (2007)
sterns reigers
Erwin (1989)
vlucht-reactie voorkomen
groter dan de grootste gemeten opvliegafstand (>dread
distance')
max FID + 50 m
Amerikaanse blauwe reiger
Vos et al. (1985)
vlucht-reactie voorkomen plus
wat extra
Verstoring van vogels door recreatie
193
Bijlage 4
Achtergrond bij bepalen minimale naderingsafstanden
3.5
3.0
Samenhang tussen gemeten
vluchtafstand (uit de literatuur)
en de bijbehorende minimale na-
deringsafstand ofwel bufferzone;
als bufferzone = vluchtafstand +
1.65xSD.
2.5
2.0
1.5
log(minimale naderingsafstand) (m)
lucht
water
land
verstoringsbron
1.0
Als min.naderingsafstand = vluchtafstand + 1.65*SD;
dan is in onze database de regressie: log(min naderings-
afstand) = 0.982*log(vluchtafstand)+0.276; met R2=0.941
.5
Correlatie voor alleen niet-broedende vogels, en voor
vluchtafstanden waarvoor een SD beschikbaar is
.0
3.5
3.0
2.5
2.0
1.5
1.0
.5
.0
log(vluchtafstand) (m)
Verstoring van vogels door recreatie
194
Bijlage 5
Effecten van recreatievormen vergeleken
Bijlage 5
Effecten van recreatievormen vergeleken
Weergave van de gegevens en bronnen die ten grondslag liggen aan tabel 5.1.
groter <------ verstorend effect ------> kleiner
grootst effect
> kleiner effect
>
kleiner effect
> kleiner effect
bron
soort
Water
> motor-, zeilboot
Dietrich & Koepff '86
diverse kustvogels
roeiboot of kano
buiten route
binnen route
motorboot
> kano, visser
Titus & van Druff '81
ijsduiker
motorboot
> kayak/kano
Chatwin et al. '13
diverse zeevogels
windsurfer
> kano
Koepff & Dietrich '86
diverse kustvogels
windsurfer
> vissers-, motor-
Madsen ‘98
watervogels
zeilboot
windsurfer
> motorbootjes,
Kahlert ‘94
middelste zaagbek
vissersbootjes
speedboot
> andere vaartuigen
Ravenscroft et al. ‘07
steltlopers
waterscooter
> andere motorboten
Burger ‘98
visdief
snelle lawaaiige boot
> langzame stillere boot
Burger ‘98
visdief
motorboot
> roeiboot
Stalmaster & Kaiser '97
Am. zeearend
> zeilboot
Owens '77
rotgans
lawaaiige kleine
motorboot
kitesurfer
> windsurfer
Kruger, '16
diverse kustvogels
Lucht
supersonisch vl.
> groot burgervl.
Burger ‘81
diverse watervogels
> oud groot
Burger ‘83
genten
modern groot
burgervl.
burgervl.
helikopter
> sportvliegtuig
>> straaljager
Stock ‘92
rotgans
helikopter
> sportvliegtuig
>> straaljager
Roberts ‘66
brandgans
helikopter
> straaljager
Visser ‘86
diverse kustvogels
helikopter
> straaljager
>
klein vl.
Grubb & Bowerman ’97
Am. zeearend
helikopter
> straaljager
>
sportvliegtuig
> zweefvliegtuig
Heinen ‘86
kustvogels
helikopter
> sportvliegtuig
>
groot vl.
Owen ‘73
ganzen
helikopter
> sportvliegtuig
Forshaw ‘83
kleine rietgans
helikopter
> sportvliegtuig
Ward ‘94
rotgans
helikopter
> langzaam lawaaiig
>
overige vliegtuigen
Owens '77
rotgans
vliegtuig
sportvliegtuig
> helikopter
Kushlan ’79
reigers
sport & militair vl.
> helikopter
Grubb et al. ‘92
Am. zeearend
helikopter
> klein burgervl.
Komenda Zehnder ‘03
watervogels
groot burgervl.
> helikopter & sportvl.
Lensink et al. ’05
diversen
sportvl.
> zweefvliegtuig
Smit&Visser ‘89
kustvogels
militaire helikopter
> civiele helikopter
Smit ‘04
kustvogels
helikopter
> groot burgervl.
>
klein burgervl.
> sportvliegtuig
Lensink et al. '17
kolgans, smient
> straaljager
>
helikopter
> straaljager
van der Kolk et al. '20
steltlopers
transportvliegtuig,
geen route
bommen gooiend
voorsp. route
Verstoring van vogels door recreatie
195
Bijlage 5
Effecten van recreatievormen vergeleken
groter <------ verstorend effect ------> kleiner
grootst effect
> kleiner effect
>
kleiner effect
> kleiner effect
bron
soort
Land
visser/jager
> wandelaar
>
fietser
> auto
Rees et al. ‘05
wilde zwaan
jager
> verjaging
>
wandelaar, auto
Béchet et al. ‘04
sneeuwgans
Gonzalez et al. '06
keizerarend broedend
jager
> ecotourist/camper
>
stilstaande auto,
wandelen
hond
> wandelaar
Van der Zande et al. ‘84
vooral zangvogels
hond
> anders op land
Lafferty ‘01b
strandplevier
hond
> anders op land
Lord et al. '01
rosse plevier
wandelaar met hond
> wandelaar
Taylor et al. ‘05
diverse
wandelaar met hond
> wandelaar
Yalden & Yalden ‘90
goudplevier
wandelaar met hond
> wandelaar
Ravenscroft et al. ‘07
steltlopers
wandelaar met hond
> wandelaar
Glover et al. '11
steltlopers
hond aangelijnd
> hardloper, wandelaar
Lord et al. ‘01
rosse plevier
wandelaar
> fiets
>
observatiebus
> snelle auto
Pease '05
eenden
hardloper
> wandelaar
Glover '11
steltlopers
landbouwvoertuig
> lawaai en
geweerschoten
>
wandelaar
White & Thurow ‘85
koningsbuizerd ferruginous
hawk
wandelaar
> auto
Stalmaster & Kaiser '97
Am. zeearend
wandelaar
> auto
Holmes et al. '93
roofvogels
wandelaar
> auto
Skagen '80
Am. zeearend
wandelaar
> auto
Klein '93
diverse watervogels
wandelaar
> auto
Guay '14
watervogels
wandelaar
> auto
Gonzalez et al. '06
keizerarend
wandelaar
> auto
Henson & Grant '91
trompetzwaan
wandelaar
> voertuig zonder motor >
voertuig met motor
Larson et al. '16
diverse
fietser
> auto
Stolen ‘03
reigers
auto langzaam of stil
> auto doorrijdend
Stolen ‘03
reigers
bus
> auto
Schlacher et al. '13
steltlopers, sterns
Land / Water / Lucht
wandelaar
> boot, auto
Stalmaster & Kaiser '97
Am. zeearend
wandelaar = boot
Scarton '18
kustbroedvogels broedend
wandelaar (frequentie) > watersport (duur)
>
vliegtuig
Grubb & King '91
Am. zeearend
wandelaar
> vliegtuig
Fraser et al. '85
Am. zeearend
wandelaar, auto
> sportvliegtuig of
Henson & Grant '91
trompetzwaan
helikopter lager dan
650 m
landrecreatie
> vliegtuigen op voor-
Lensink et al. '17
kolgans
spelbare route
landrecreatie
> vliegtuig
Gonzalez et al. '06
keizerarend broedend
vliegtuig
> visser, jager, wande-
Rees et al. '05
wilde zwaan
laar, auto
vliegtuig
> wandelaar
Owens '77
rotgans
> wandelaar, off-road
Bornemann et al. '16
scholekster broedend
straaljagers, helikop-
ters
vehicle
vaartuig
> helikopter
Stalmaster & Kaiser '97
Am zeearend
windsurfer,
motorbootjes
> wandelaar
>
helikopter, straaljager
(hoogste %)
Kahlert '94
middelste zaagbek broe-
dend.
Verstoring van vogels door recreatie
196
EES EA
e Wp
-
%
As
=
dt
© 4 me
„ek,
nn
À
ve
aa
ha
ON
i
(in dE
u
Doden
REA
Knie
RN
AA
tnt
TE
p
Bi:
cad ME
Be
TL gj
EE
iN
É
} Re
„te an
io ú
ie
} Is d
ï ee:
|
‚nl
:
À
m
Me
zl
EE
TRA
ú
;
5
fe
Î
ij
EN!